Ardahan Yöresi Halı Yastıkları

Öz

Anadolu’nun kuzeydoğusunda yer alan Ardahan, tarihi derinliklere uzanan köklü geçmişiyle çeşitli kültürlerin etkileşim alanı olmuş, zengin bir el sanatları geleneğini günümüze kadar taşımayı başarmıştır. Bu kültürel mirasın önemli bir parçasını ise dokumacılık faaliyetleri oluşturmaktadır. Ardahan ve çevresi yüzyıllardır süregelen dokumacılığın yapıldığı önemli merkezlerden biri konumundadır. Bölgede, kuşaktan kuşağa aktarılan bilgi ve becerilerle üretimi sağlanan halı, kilim, heybe, çanta gibi çeşitli dokumalar sadece yaşamın bir parçası değil, aynı zamanda geleneksel kültürün somut bir yansımasıdır. Ardahan yöresinin zengin dokumalarından birisi halı yastıklardır. Bu dokumaların eskiden yöre halkı tarafından hem geçim kaynağı olarak hem de kendi ihtiyaçlarını karşılamak amacıyla yapıldığı bilinmek- tedir. Canlı renkleri ve sağlam kaliteleri ile öne çıkan halı yastıklar, genellikle yer minderlerinde ve ahşap sedirlerde duvara asılı olarak kullanılmaktadır. Türk düğümü tekniği ile dokunan halı yastıklarda geçmişte kök boyalarla renklendirilen yün ipliklerin, günümüzde kimyasal boyalar ile renklendirildiği görülmektedir. Bu çalışmanın amacı; Ardahan yöresinde dokunmuş halı yastık örneklerinin teknik, renk, motif ve kompozisyon özelliklerinin tanıtılması, nitel ve nicel verileri saptanması, bölge dokumacılığı hakkında bilgi verilmesidir. Aynı zamanda kaynaklarda rastlanan diğer Anadolu bölgelerindeki halı yastık örnekleri ile benzerlikleri belirlenmeye çalışılmıştır. 2023-2024 yılları arasında bölgede alan araştırması yapılmış, araştırma sonucunda 18 adet halı yastık örneği bulunmuştur. Benzer özellikler gösteren 6 adet halı yastığı örneği konuya dâhil edilmemiştir. Yöre halkından, kaynak kişilerden ve halı dokumacılarından edinilen bilgilerin yanı sıra teknik ve sanatsal açıdan yapılan analiz doğrultusunda dokumaların motif, desen ve malzeme özellikleri tespit edilmiştir.

Anahtar Kelimeler

• Doğu Anadolu
• Ardahan
• Yastık
• Halı
• Dokuma

Ardahan Region Carpet Cushions

Öz

Located in the northeastern part of Anatolia, Ardahan has been a site of interaction among various cul- tures throughout its deep-rooted history, and has succeeded in preserving a rich tradition of handicrafts to the present day. Among the significant components of this cultural heritage are weaving practices. Ardahan and its surrounding areas have long served as important centers for traditional weaving, which has been sustained over centuries. Various woven items such as carpets, kilims, saddlebags, and bags, produced with knowledge and skills transmitted from generation to generation, are not only elements of daily life but also tangible reflections of traditional culture. One of the rich woven textiles of the Ardahan region is the carpet cushion. It is known that these textiles were traditionally produced by the local people both as a source of income and to meet their own needs. Standing out with their vibrant colors and durable quality, carpet cushions are generally used on floor cushions and hung on the walls of wooden sofas (sedirs). In carpet cushions woven using the Turkish knot technique, it is observed that while wool yarns were dyed with natural root dyes in the past, today they are dyed with chemical dyes. The aim of this study is to introduce the technical, chromatic, motif, and compositional features of carpet cushion examples woven in the Ardahan region, to document both qualitative and quantitative data, and to provide insight into the region’s weaving tradition. Additionally, the study attempts to identify similarities with other examples of carpet cushions found in different regions of Anatolia as referenced in existing litera- ture. Field research was conducted in the region between 2023 and 2024, resulting in the identification of 18 carpet cushion samples. Six samples showing similar features were excluded from the study. In addition to the information gathered from local residents, informants, and weavers, motif, pattern, and material characteristics of the weavings were determined through both technical and artistic analyses.

Anahtar Kelimeler

• Eastern Anatolia
• Ardahan
• Cushion
• Carpet
• Weaving

Kaynakça

1. Azizi, Ş. ve Karavar, G. (2022). Muş Malazgirt yöresi halı yastıkları. Akademik Sosyal Araştırmalar Dergisi, 124 (124), 255-261. http://dx.doi.org/10.29228/ASOS.54831
2. Elver, H. ve Soysaldı, A. (2021). Kars ili Arpaçay ilçesi Koç Köyü halı yastıkları. Arış Dergisi, 73 (18), 75-84. https://doi.org/10.34242/akmbaris.2021.149
3. Erbek, M. (2002). Çatalhöyük’ten bugüne Anadolu motifleri. Kültür Bakanlığı Yayınları. Ergüder, A. (2009). Kars yöresi düz dokumaları (Yayın No.253934) (Doktora tezi, Atatürk Üniversitesi). Yök Ulusal Tez Merkezi. https://tez.yok.gov.tr/UlusalTezMerkezi/tezSorguSonucYeni.jsp
4. Kabalcı, O. (2022). Elbistan halıları ve özgün halı tasarımları (Yayın No. 751159) (Sanatta yeterlik tezi, Ankara Hacı Bayram Veli Üniversitesi.). Yök Ulusal Tez Merkezi. https://tez.yok.gov.tr/UlusalTezMerkezi/tezSorguSonucYeni.jsp
5. Kaplanoğlu, M. (2010). Ardahan yöresi düz dokumaları (Yayın No. 263859) (Yüksek lisans tezi, Atatürk Üniversitesi). Yök Ulusal Tez Merkezi.
6. Kılıç, U. (2019). Kars, Ardahan, Iğdır’daki (merkez ve ilçeler) Türk-İslam dönemi mimari eserleri (Yayın No. 546317) (Yüksek lisans tezi, Mimar Sinan Güzel Sanatlar Üniversitesi). Yök Ulusal Tez Merkezi. https://tez.yok.gov.tr/UlusalTezMerkezi/tezSorguSonucYeni.jsp
7. Kılıçarslan, H. (2017). Malatya İli Darende İlçesi Gökderen Köyünde Kullanılan Yastık Halı Dokumalar, İdil Dergisi, 6 (35), s.2131. https://www.idildergisi.com/makale/pdf/1500877448. pdf
8. Çetin, Y. ve Karta, R. (2017). Yöre Özellikleri İle Iğdır Halı Yastıkları, International Journal of Social Science, 60, s. 304. https://jasstudies.com/DergiTamDetay.aspx?ID=7295

9. Cabar, G. ve Can, M. (2023). Ardahan İli Çıldır İlçesi Halı Motifleri Üzerine Bir Araştırma, Folklor Akademi Dergisi, 6 (3), s.1421. https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/3469302 Er, B. (2019). Sivas İli Zara İlçesi Becekli Köyü Halı Yastıkları, Socıal Scıences Stu- dıes Journal, 5 (31), s. 1111. https://sssjournal.com/files/sssjournal/267056067_2_5-31. ID1301_Er_1100-1114.pdf
10. Gülnar, B. (2017). Burdur Müzesi’nde Bulunan Halılar, Heybeler ve Yastık Yüzleri, (Yayın No. 472117) (Yüksek lisans tezi, Erciyes Üniversitesi). Yök Ulusal Tez Merkezi. https:// tez.yok.gov.tr/UlusalTezMerkezi/tezSorguSonucYeni.jsp
11. Ergün Yıldırım, E. ve Gürcüm, B.H. (2020). Adıyaman İlinde Kullanılan Halı Yastıkların Renk, Motif ve Kompozisyon Özellikleri, İdil Dergisi, 75, s.1753. https://www.idildergisi. com/makale/pdf/1598348971.pdf
12. Songül Aral, S. (2013). Malatya Halı Yastıkları, Arış Dergisi, 9 (4), s. 7. https://dergipark. org.tr/tr/download/article-file/661226
13. Konukçu, E. (1999). Ardahan tarihi. Ardahan Valiliği Kültür Yayınları.
14. Ölçer, N. (1988). Türk ve İslam eserleri müzesi kilimler. Eren Yayıncılık.
15. Parlak, T. (2002). Oltu ve köylerinde Bardız kilimciliği. Özel Baskı.
16. Yarmacı, H. (2010). Ağrı İli Doğubeyazıt İlçesi El Dokuması Halı Geleneği (Yayın No.279513), (Yüksek lisans tezi, Gazi Üniversitesi). Yök Ulusal Tez Merkezi. https://tez.yok.gov.tr/ UlusalTezMerkezi/tezSorguSonucYeni.jsp
17. Yusuf Çetin, Y. (2010). Ağrı Yöresi Halı Yastıkları, Sanat Dergisi, 17, s. 69. https://dergi- park.org.tr/tr/download/article-file/29007
18. Yasubuğa, E. ve Özdemir, K.E. (2023, Ekim 20-23). Ardahan’ın Çıldır İlçesi, Âşık Şenlik Köyü heybe ve kilim dokumaları (kongre tam metin özeti). INCSOS VIII. Uluslararası Sos- yal Bilimler Kongresi, Tekirdağ: Tekirdağ Namık Kemal Üniversitesi. https://incsostekir- dag.nku.edu.tr/
19. Yıldırım, E. ve Gürcüm, H. B. (2020). Adıyaman İlinde Kullanılan Halı Yastıkların Renk, Motif ve Kompozisyon Özellikleri, İdil Dergisi, 75, s.1753. https://www.idildergisi.com/ makale/pdf/1598348971.pdf
20. İnternet Kaynakları
21. Şekil 1: Ardahan İl Sınırını Gösteren Harita http 1: www.ardahanvakfi.org/koyler/, Erişim tarihi: (10.03.2025)
22. Görsel Kaynakça
23. Fotoğraf 1., 2., 27., Halı yastık, Kişisel Arşiv, Yücel ALTUNDAŞ, Gölbelen (Urta) Köyü, Çıldır, Ardahan, 14.05.2023
24. Fotoğraf 6., 7., 16., 21., Halı Yastık, Kişisel Arşiv, Perihan DURAK, Merkez, Ardahan, 29.06.2023
25. Fotoğraf 12. Halı Yastık, Kişisel Arşiv, Kiraz AKBULUT, Binbaşak (Goguba) Köyü, Merkez, Ardahan, 11.07.2023
26. Fotoğraf 13. Halı Yastık, Kişisel Arşiv, Gürsel AKBULUT, Binbaşak (Goguba) Köyü, Merkez, Ardahan, 11.07.2023
27. Fotoğraf 15. Halı Yastık, Kişisel Arşiv, Şamil GÜNGÖR, Binbaşak (Goguba) Köyü, Merkez, Ardahan, 11.07.2023
28. Fotoğraf 20. Halı Yastık, Kişisel Arşiv, Hasan Ali GÜNDOĞDU, Âşık Şenlik (Suhara) Köyü, Çıldır, Ardahan, 14.05.2023.
29. Fotoğraf 29. Halı Yastık, Kişisel Arşiv, Mahir AYDEMİR, Hanak, Ardahan, 10.05.2024.