Anadolu Kırsal Mimari Mirası Üzerine Bir Alan Araştırması: Samsun Atakum Büyükoyumca Evleri

Öz

Anadolu’daki kırsal yerleşimlerde bulunan evler, yalnızca barınma işleviyle sınırlı kalmayıp; sosyal, kültürel ve coğrafi koşulların mekâna yansıdığı özgün mimari yapılar olarak öne çıkmaktadır. Ancak günümüzde bu yapılar, modernleşme, değişen toplumsal yapılar, işlevsel dönüşümler ve koruma bilincinin yetersizliği nedeniyle hızla yok olma tehlikesiyle karşı karşıyadır. Bu durum, yerel mimari mirasın tespit edilmesi ve belgelenmesini her zamankinden daha önemli hâle getirmektedir. Bu bağlamda, Samsun’un Atakum ilçesine bağlı Büyükoyumca Mahallesi’ndeki evler, Anadolu kırsal mimari mirasının belgelenmesi ve analiz edilmesi amacıyla gerçekleştirilen bir saha araştırması kapsamında incelenmiştir. Daha önce herhangi bir bilimsel çalışmada ele alınmamış olan bu evler, plan tipolojileri, bezeme anlayışları, yapı malzemeleri ve inşa teknikleri bakımından değerlendirilmiştir. Çalışma, evlerin fotoğraflanması, rölöve çizimleri için ölçülerinin alınması ve hane sahipleriyle evler hakkında bilgilerin alındığı sözlü tarih çalışmaları şeklinde gerçekleştirilmiştir. İncelemeler, evlerin büyük ölçüde ahşap ve taş gibi yerel malzemelerle inşa edildiğini göstermektedir. Evler, zemin üzerine tek katlı olmak üzere dış ve iç sofalı plan tiplerine sahiptir. İncelenen evlerde az sayıda da olsa süsleme öğelerine rastlanmıştır. Bu durum estetik anlayış ile işlevselliğin bütünleştiğini ortaya koymaktadır. Bununla birlikte, mahalledeki evlerin önemli bir bölümü farklı düzeylerde tahribata ya da işlevsel dönüşümlere uğramıştır. Çalışmada evlerin mimari özellikleri, malzeme ve yapım teknikleriyle bezeme özelliklerinin değerlendirilmesi amaçlanmıştır. 19. yüzyıl ile 20. yüzyılın ilk yarısına tarihlendirilen evler, günümüze kadar korudukları özellikleriyle geleneksel kırsal mimari üslubunu yansıtırlar. Evlerin daha önce bilimsel bir çalışmaya konu edilmemiş olması, araştırmanın özgünlüğünü artırmaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Samsun
• Atakum
• Büyükoyumca Mahallesi
• Sivil Mimari
• Kırsal Mimari

A Field Study on Anatolian Rural Architectural Heritage: Samsun Atakum Buyukoyumca Houses

Öz

Houses in rural settlements in Anatolia are not limited merely to the function of housing; they stand out as distinctive architectural structures in which social, cultural, and geographical conditions are reflected in spatial form. However, today these structures are in danger of rapidly disappearing due to modernization, changing social structures, functional transformations, and insufficient aware- ness of conservation. This situation makes the identification and documentation of local architectural heritage more essential than ever. In this context, the houses located in the Büyükoyumca Neighborhood of the Atakum District in Samsun were examined within the scope of a field survey conducted to document and analyze the rural architectural heritage of Anatolia. These houses, which have not previously been examined in any scientific study, were evaluated in terms of their plan typologies, ornamentation styles, building materials, and construction techniques. The study was conducted by photographing the houses, taking measurements for survey drawings, and conducting oral history interviews with the homeowners to gather information about the houses. The investigations show that the houses were largely constructed using local materials such as wood and stone. The houses are single-story structures with exterior and interior hallways. Although few decorative elements were found in the houses examined, this indicates a combination of aesthetic sensibility and functionality. However, a significant portion of the houses in the neighborhood have suffered varying degrees of damage or functional alterations. The study aims to evaluate the architectural features, materials, construction techniques, and decorative characteristics of the houses. Dating from the 19th century to the first half of the 20th century, the houses reflect the traditional rural architectural style with the features they have preserved to this day. The fact that the houses have not been the subject of a scientific study before increases the originality of the research.

Anahtar Kelimeler

• Samsun
• Atakum
• Büyükoyumca Neighborhood
• Civil Architecture
• Rural Architecture

Kaynakça

1. Avanoğlu, S. (2002). Ünye Evleri, [Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi] İstanbul Üniversitesi.
2. Aydın, M. (2017). Niksar Konakları. [Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi]. Ondokuz Mayıs Üniversitesi.
3. Başkan, S. (2008). Geleneksel Doğu Karadeniz Evleri, Erdem, 52, 41-90.
4. Bayhan, A. A. (2017). Ordu’dan Bir Geç Osmanlı Sivil Mimarlık Örneği: Çamaş Cevat Bey Konağı, XX. Uluslararası Ortaçağ Türk Dönemi Kazıları ve Sanat Tarihi Araştırmaları Sempozyumu, 1-17.
5. Bayraktar, M. S. (2018). Gümüşhacıköy Özdarendeliler Konağı. İstanbul: Kriter Yayınevi.
6. Bayraktar, M. S. (2022). Sinop Ayancık Yenikonak (Otmanlı) Köyü’nde Geleneksel Kırsal Mimari I – Evler. Karadeniz Araştırmaları Enstitüsü Dergisi, 8(16), 539-578. https://doi. org/10.31765/karen.1082649
7. Bayraktar, M. S., Atıcı, A., Çelemoğlu, Ç., ve Yiğitpaşa, N. T. (2021). Tekkeköy’de Tarihi yapı mirası. İ. Tellioğlu (Ed.), Tarih boyunca Tekkeköy. Trabzon: Serander.
8. Bayraktar, M. S., Çelemoğlu, Ç., ve Atıcı, A. (2018). Tekkeköy’de Türk Devri Mimarisi. M. Y. Erler ve M. S. Bayraktar (Ed.), Tekkeköy tarihi – Dünden bugüne: Türk İslam (Cilt II). Ankara: Gece Kitaplığı Yayınevi.

9. Bozkurt, G. ve Altınçekiç, H. (2013). Anadolu’da Geleneksel Konut ve Avluların Özellikleri ile Tarihsel Gelişiminin Safranbolu Evleri Örneğinde İrdelenmesi. Journal of the Faculty of Forestry Istanbul University 63(1), 69-91. https://doi.org/10.17099/jffiu.69807
10. Çal, H. (1988). Tokat Evleri. Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları.
11. Çelemoğlu, Ş. (2022). Fatsa Kabadağı Kırsal Mimarisi. S. Gülten, M. Özkan, M. Karakulak, K. Yavuz ve C. Erbil (Ed.), Fatsa Yöresi Tarihi II. Erzurum: Fenomen Yayıncılık.
12. Çelemoğlu, Ş. (2024). Mimari Mirasın İzinde: Tarihi Samsun evleri. Ankara: Serüven Yayınevi.
13. Çelemoğlu, Ş. ve İnce, K. (2023). Tarihi Samsun Evlerinde Cephe Düzenlemesi Üzerine Bir Araştırma. Sanat Tarihi Dergisi, 32(2), 637-669. https://doi.org/10.29135/std.1298257
14. Davulcu, M. (2009). Sakarya Yöresi Kırsal Yerleşmelerinde Konut Mimarisi Ve Ustalık Geleneği Üzerine Bir İnceleme. Kastamonu Eğitim Dergisi, 17(2), 687–706.
15. Divleli, A. A. (2008). Geleneksel Türk Evinin Cephe Analizi: İstanbul-Zeyrek semti Haydar Mahallesi Örneği [Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi] Selçuk Üniversitesi.
16. Düşmez, T. (2025). Çorum/Osmancık Güney Mahallesindeki Geleneksel Evlerin Cephe Düzenlemeleri. Anasay, 32, 219–244. https://doi.org/10.33404/anasay.1727205
17. Dolu, Y. B. (2015). Kocaeli ve Çevresinde Çandı (Ahşap Yığma) Teknikle Yapılmış Camiler, Uluslararası Gazi Akçakoca ve Kocaeli Tarihi Sempozyumu, 1685-1701.
18. Eldem, S. H. (1954). Türk Evi Plan Tipleri. İstanbul: İTÜ Mimarlık Fakültesi Yayınları.
19. Erdem, A. (1996). Göynük Tarihsel Siti, Dini ve Sivil Mimarlık Ürünleri, Koruma Sorunları ve Yeni Yapılanma Koşulları, [Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi]. Yıldız Teknik Üniversitesi.
20. Evren, M. (1959). Türk Evinde Çıkma. İstanbul: Fakülte Matbaası.
21. İltar, G. (2016). Giresun Evleri, İstanbul: Giresun Valiliği Kültür ve Sosyal İşler Müdürlüğü.
22. İnce, K. ve Ekmekci, M. (2024). Kırsal Mimari Miras Araştırması: Çavdarhisar evleri. Arış Dergisi, 25, 57–83.
23. İpek, N., Karagöz, R. ve Uslucan, C. (2016). Canik Sancağı Samsun Kazasının Nüfus Yapısı (1834–1845). Samsun: Canik Belediyesi Kültür Yayınları.
24. Kafesçioğlu, R. (1955). Kuzey-Batı Anadolu’da Ahşap Ev Yapıları. İstanbul: İTÜ Mimarlık Fakültesi Yayınları.
25. Karpuz, H. (1987). Halk Mimarimizde Ahşap Yığma Çantı Yapılar, III. Milletlerarası Türk Folklor Kongresi Bildirileri, Ankara: 165-181.
26. Kaya, M. ve Yılmaz, C. (2017). Terme İlçesinde Kırsal Mimari. Terme Araştırmaları. Samsun: 321-340.
27. Keskin, Ş. (2022). Salıpazarı Geleneksel Kırsal Konut Oluşumu [Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi]. Hacettepe Üniversitesi.
28. Kırık, F. (2019). Tarihi İnebolu Evleri. [Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi]. Hitit Üniversitesi.
29. Küçükerman Ö. (1985). Turkish House In Search of Spetial Identity-Kendi Mekânının Arayışı İçinde Türk Evi, İstanbul.
30. Küçükerman, Ö. ve Güner, Ş. (1995). Anadolu Mirasında Türk Evleri, İstanbul: Kültür Bakanlığı Yayınları.
31. Öz, M. (2008). Orta Karadeniz Tarihi’nin Kaynakları VIII: Canik Sancağı Avârız Defterleri (1642). Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları.
32. Selimoğlu P. (2016). Geleneksel Boyabat Evleri, [Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi]. Selçuk Üniversitesi.
33. Sözen, T. ve Tanyeli, U. (2016). Sanat Kavram ve Terimleri Sözlüğü. İstanbul: Remzi Kitabevi.
34. Tuna, C. (2008). Orta Karadeniz Sahil Kesiminde Geleneksel Mimari, İstanbul: Arkeoloji ve Sanat Yayınları.
35. Tunçkol, P. (2012), Ahşap Yığma Sistem Kuruluşu ve Gelişmiş Üretim Yönteminin İncelenmesi, [Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi] Yıldız Teknik Üniversitesi.
36. Turan, H. (2018). Sinop’ta Geleneksel Konut Mimarisi. Sosyal Bilimciler Gözüyle Sinop (179–248). Ankara: Berikan Yayıncılık.
37. Uzun, H. (2019). Ağaköy (Bartın- Ulus) Geleneksel Konutları. [Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi]. Hacı Bayram Veli Üniversitesi.
38. Yıldırım, K. ve Hidayetoğlu, M. L. (2006). Geleneksel Türk Evi Ahşap Tavan Süsleme Özelliklerinin ve Yapım Tekniklerinin Çeşitliliği Üzerine Bir İnceleme. 9. Uluslararası Geleneksel Sanatlar Sempozyumu Bildirileri, 332–341. İzmir.
39. Yılmaz, F. (2021). Samsun Alaçam Çeşme Mahallesi Geleneksel Konut Mimarisi. [Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi]. Ondokuz Mayıs Üniversitesi.