Ankara’da Bir Osmanlı Valisinin Hatırası: Abidin Paşa Köşkü

Öz

Geç Dönem Osmanlı İmparatorluğu’nun önemli üst düzey bürokratlarından olan Abidin Paşa, 1886 yılında Ankara’da valilik görevine başlamıştır. Paşa, Ankara’nın imar ve bayındırlık işlerinde önemli hizmetlerde bulunmuş, bunun yanında şehrin estetik görünümüyle de ilgilenmiştir. Vali olduğu dönem içinde, günümüzde Çankaya Belediyesi sınırları içerisinde kalan şehre hakim bir tepede Abidin Paşa Köşkü, vali ikametgâhı olarak inşa ettirilmiştir. Ankara’nın 19. yüzyıl geleneksel konut mimarisinin karakteristik özelliklerini taşıyan bu yapı, Osmanlı geç dönem sivil mimarisinin güzel örneklerinden biridir. Köşk, bu zamana kadar çeşitli dönemlerde duyulan ihtiyaçlara binaen birçok işlevde kullanılmıştır. Abidin Paşa’nın 1906 yılındaki vefatından sonra köşkün daha çok askeri amaçlarla kullanıldığı anlaşılmaktadır. Köşk, günümüzde Çankaya Belediyesi’nin girişimleriyle Ocak 2024’te açılan Çankaya Belediyesi Abidin Paşa Köşkü Millî Mücadele Müzesi olarak faaliyet göstermektedir. Binada yapılan müdahaleler sonucunda zemin kat başodadaki ahşap dolap kaldırılmış ve giriş kapısıyla aynı düşey eksen üzerinde bulunan balkon, malzeme ve biçim yönüyle bütünüyle yenilenmiştir. Arka cephedeki bacayla irtibatlı çıkıntılı kütle ve balkon üzerindeki dairesel formlu tepe penceresi ise günümüze ulaşamamıştır. Bu çalışmada eski arşiv fotoğrafları ve günümüz rölöve-restorasyon çizimlerinden faydalanılarak Abidin Paşa Köşkü’nün tarihsel süreçte mimari yönden geçirdiği değişiklikler incelenecektir. Bu bağlamda, yapının mimari tahlili yapılacak, ayrıca yapı, dönemin mimari karakteri içinde değerlendirilecektir. Ayrıca söz konusu yapının, modern müzeye dönüşüm sürecindeki değişiklikler de aktarılacaktır.

Anahtar Kelimeler

• Ankara
• Sivil Mimari
• Geleneksel Konut Mimarisi
• Abidin Paşa
• Abidin Paşa Köşkü

The Memories of an Ottoman Governor in Ankara: Abı̇dı̇n Pasha Mansion

Öz

Abidin Pasha, one of the important high-level bureaucrats of the Late Ottoman Empire Era, began his governorship in Ankara in 1886. Pasha rendered significant services in the urban development and public works of Ankara, while also taking an interest in the city’s aesthetic appearance. During his tenure as governor, the Abidin Pasha Mansion was built on a hill overlooking the city, which is now within the boundaries of the Çankaya Municipality, to serve as the governor’s residence. This building, which bears the characteristic features of Ankara’s traditional 19th-century residential architecture, is a fine example of late Ottoman civil architecture. The mansion has been used for many purposes over the years to meet the needs of the time. After Abidin Pasha’s death in 1906, it appears that the mansion was used more for military purposes. Today, thanks to the initiatives of the Çankaya Municipality, the mansion operates as the Çankaya Municipality Abidin Pasha Mansion National Struggle Museum, which opened in January 2024. As a result of interventions made to the building, the wooden cupboard in the main room on the ground floor was removed, and the balcony, located on the same vertical axis as the entrance door, was completely renovated in terms of material and form. The protruding mass connected to the chimney on the rear facade and the circular top window above the balcony have not survived to the present day. This study will examine the architectural changes that the Abidin Pasha Mansion underwent throughout its history, using old archive photographs and contemporary survey and restoration drawings. In this context, an architectural analysis of the structure will be conducted, and the structure will also be evaluated within the architectural character of the period. Additionally, the changes in the process of transforming the structure into a modern museum will also be conveyed.

Anahtar Kelimeler

• Ankara
• Civil Architecture
• Traditional Housing Architecture
• Abidin Pasha
• Abidin Pasha Mansion

Kaynakça

1. Aktüre, S. (1978). 19. Yüzyıl Sonunda Anadolu Kenti Mekânsal Yapı Çözümlemesi. ODTÜ Mimarlık Fakültesi Baskı Atölyesi.
2. Ataman, G. (2007). Hımış Yapının Taşıyıcılık Açısından Karşılaştırmalı Olarak Değerlendirilmesi (Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi). İstanbul Teknik Üniversitesi.
3. Bal, T. (2024). Osmanlı Mimarisinde Ampir Üslûbu (Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi). Marmara Üniversitesi.
4. Barnuby, F. (1877). On Horseback Through Asıa Mınor. Vol. 1. London.
5. Biçer, S. A. (2008). Beyşehir Tarihi Kent Merkezinde Geleneksel Ev Mimarisi (Yayımlan- mamış Yüksek Lisans Tezi). Selçuk Üniversitesi.
6. Bozer, R. (1988). Kula Evleri. Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları.
7. Ceylan, E. (2007). Antalya’nın Akseki ve Elmalı İlçelerindeki Türk Dönemi Sivil Mimarlık Örneklerindeki Süsleme Özellikleri (Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi). İstanbul Üniversitesi.
8. Çal, H. (1988). Tokat Evleri. Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları.

9. Çelik, Z. (1996). 19. Yüzyılda Osmanlı Başkenti Değişen İstanbul. (S. Deringil, Çev.). Tarih Vakfı Yurt Yayınları.
10. Eldem, S. H. (1984). Türk Evi- Osmanlı Dönemi. (Cilt I-II). Taç Vakfı.
11. Gülenç, İğdi, Ö. (2013). Abidin Paşa’nın Ankara Valiliği. Ankara Üniversitesi Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi Dergisi 53 (2), 225-248. https://dergipark.org.tr/en/download/ article-file/2159664
12. Güler, A. (2002). Mı̇llî Mücadelede Kara Harp Okulu: Fotoğraflarla Ankara Abı̇dı̇npaşa Köşkü Sınıf-ı Muhtelı̇fe Zabı̇t Namzetlerı̇ Talı̇mgâhı. Atatürk Araştırma Merkezi Dergisi 18 (53), 423-442. https://dergipark.org.tr/tr/pub/aamd/issue/ 60906/903841
13. Günay, R. (1989). Geleneksel Safranbolu Evleri ve Oluşumu. Kültür Bakanlığı Yayınları.
14. Hasol, D. (2016). Pencere. Ansiklopedik Mimarlık Sözlüğü (14. b., s. 362-364) içinde. İmamoğlu, V. (1992). Geleneksel Kayseri Evleri. Türkiye Halk Bankası.
15. İskender, B. (1995). Geleneksel Türk Evinde Işık Üzerine Bir Deneme (Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi). İstanbul Teknik Üniversitesi.
16. Kırpık, G. & Yavuz, O. (2023). Tarihi Abidin Paşa Köşkü. (A. F. Yavuz, Ed.). Türk Yurdu Ankara Cumhuriyet’in 100. Yılına Armağan (s. 687-709) içinde. Türk Yurdu Yayınları.
17. Kolay, E. (2018). Osmanlı Yerel Yönetim Sisteminin Mimari Alana Yansıması: Tanzimat’tan Cumhuriyet’e Belediye Binaları (Yayımlanmamış Doktora Tezi). Ankara Üniversitesi.
18. Kömürcüoğlu, E. (1950). Ankara Evleri. İTÜ Mimarlık Fak. Doçentlik Çalışması, İstanbul Matbaacılık.
19. Kuban, D. (2007). Osmanlı Mimarisi. Yem Yayın.
20. Kuban, D. (2021). Türk Ahşap Konut Mimarisi (5. b.). Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları.
21. Küçükerman, Ö. & Güner, Ş. (1995). Anadolu Mirasında Türk Evleri. T.C. Kültür Bakanlığı Yayınları.
22. Küçükerman, Ö. (1996). Kendi Mekânının Arayışı İçinde Türk Evi. (5. b.). Türkiye Turing ve Otomobil Kurumu.
23. Örnek, R. Ç. (2015). Erzurum/İspir İlçesinde Geleneksel Ev Mimarisi (Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi). Atatürk Üniversitesi.
24. Peker, A. U. (2017). Ankara’da Tarihi Mimari’nin Sosyo-Ekonomik Değerlendirilimi İçin Bakış Açıları. M. Kar & M. A. Sarıkaya (Ed.), Şehir Ekonomisi Ankara Şehir Araştırmaları. (s. 9-32) içinde. Ankara Büyükşehir Belediyesi Basın Yayın Dairesi Başkanlığı Yayınları.
25. Şahin Güçhan, N. (2001). 16-19. yy. Nüfus Tahminlerine Göre Osmanlı Ankarası’nda Ma- hallelerin Değişim Süreçleri Üzerine Bir Deneme. Y. Yavuz (Der.), Tarih içinde Ankara II (s. 123-154) içinde. ODTÜ Mimarlık Fakültesi Yayınları.
26. Tomsu, L. (1950). Bursa Evleri. İTÜ Mimarlık Fak. Doçentlik Çalışması. İstanbul Matbaacılık.
27. Texier, C. (2002). Küçük Asya (Coğrafyası, Tarihi ve Arkeolojisi) (Cilt 2). Enformasyon ve Dokümantasyon Hizmet Vakfı.
28. Uçaryiğit, E. (2017). Osmanlı Kentlerinde Kamu Yapıları ve Kentsel Düzen: Bursa, Edirne, Ankara, Konya Örnekleri (Yayımalanmamış Yüksek Lisans Tezi). Pamukkale Üniversitesi.
29. Yerasimos, S. (2006). 16. Yüzyılda İstanbul Evleri. S. Faroqhı & C. K. Neuman (Ed.), Z. Yelçe, (Çev.), Soframız Nur Hanemiz Mamur-Osmanlı Maddi Kültüründe Yemek ve Barınak (s. 307-332) içinde. Kitap Yayınevi.
30. İnternet Kaynakları:
31. https://www.cekulvakfi.org.tr. Ocak 6, 2025 tarihinde.
32. https://www.google.com/maps. Eylül 30, 2025 tarihinde.
33. Resim Kaynakları:
34. Koç Üniversitesi VEKAM Arşivi. Ocak 9, 2025 tarihinde.
35. Mustafa Koç Özel Arşivi
36. Rasih Nuri İleri Koleksiyonu
37. Çankaya Belediyesi Abidin Paşa Köşkü Millî Mücadele Müzesi Koleksiyonu
38. Arşiv ve Askeri Tarih Daire Başkanlığı (ATASE) Koleksiyonu
39. Harita Genel Müdürlüğü - Ulusal Haritacılık Kurumu Koleksiyonu
40. Rölöve ve Restorasyon Projesi’ne Ait Çizimler:
41. Çankaya Belediyesi Abidin Paşa Köşkü Millî Mücadele Müzesi Kurulum Süreci Öncesinde Yüksek Mimar ve Restorasyon Uzmanı Özgür ŞENOĞUL tarafından çizilmiştir. (Eylül 2022)