20. Yüzyıl Başlarında Rûsiyye-i Vustâ’da Hat Sanatı Üzerine Bir Risale

Öz

Hüsn-i hat sanatı, tarihi serüveni boyunca sürekli bir gelişim göstermiştir. Bu süreçte, hat sanatının eğitimine yönelik risaleler yazılmış ve hattatların yaşam öykülerini konu alan tezkireler kaleme alınmıştır. Bu eserler, hat sanatının teknik yönlerini ve üslûp özelliklerini naklederken, öte yandan hat sanatının İslam medeniyeti içindeki yerini ve kültürel miras üzerindeki etkisini de izah etmişlerdir. Bu eserlerden biri de çalışma konumuz olan Osman Nûrî Akçokraklı’nın kaleme aldığı risaledir. Osman Nûrî Akçokraklı, Kırımlı bir aydın olarak 1879 yılında dünyaya gelmiştir. Yaşadığı dönemde entelektüel kişiliğiyle tanınmış ve Kı-rım’ın kültürel hayatına eserleri ve düşünceleriyle önemli katkılarda bulunmuştur. Tarih ve sanat alanında kaleme aldığı birçok ilmî çalışması bulunmaktadır. Bu çalışmalar arasında, 1900 yılında St. Petersburg’da İ. Boraganskiy Matbaası’nda basılan Hutût-ı İslâmiyye ve Rûsiyye-i Vustâ Ehl-i İslâminin Andan Hissesi isimli risalesi, dönemin Rusya topraklarındaki hüsn-i hat sanatını ele alması bakımından özel bir öneme sahiptir. Bu makalede, söz konusu risale incelenecek ve metni günümüz Türkçesine aktarılarak Akçokraklı’nın ele aldığı konulara odaklanılacaktır. Çalışmanın amacı, daha önce herhangi bir yerde yayımlanmamış ve araştırılmamış olan bu risaleyi sanat dünyasına tanıtmak ve daha iyi anlaşılmasını sağlamaktır. Risalede, Rusya coğrafyasında yaşayan Müslümanların hat sanatına olan ilgisinin azalmasının sebepleri eleştirel bir bakış açısıyla incelenmektedir. Bunun yanı sıra, yaşadığı topraklardaki hüsn-i hat eğitiminin durumu ve matbaanın hat sanatı üzerindeki etkileri de ayrıntılı bir şekilde ele alınmaktadır. Akçokraklı’nın bu eseri, hat sanatına dair önemli bir perspektif sunmaktadır. Bununla birlikte Risale, döneminin sanat anlayışını yansıtan bir kaynak olmasının yanı sıra, muhtevası itibarıyla da tarih, eleştiri ve kültür belgesi olarak önem taşımaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Türk-İslam Sanatları Tarihi
• Hüsn-i Hat
• Rûsiyye-i Vustâ’da Hat Sanatı
• Osman Nûrî Akçokraklı
• Hutût-ı İslâmiyye

Etik Beyan

Bu çalışma, etik kurul izni gerektirmeyen nitelikte olup kullanılan veriler literatür taraması/yayınlanmış kaynaklar üzerinden elde edilmiştir. Çalışmanın hazırlanma sürecinde bilimsel ve etik ilkelere uyulduğu ve yararlanılan tüm çalışmaların kaynakçada belirtildiği beyan olunur.

A Treatise on the Art of Calligraphy in Central Russia in the Early 20th Century

Öz

The art of Islamic calligraphy has undergone continuous development throughout its historical journey. During this process, risales (treatises) on the training of calligraphy and biographies (tezkireler) of calligraphers were penned. These works not only documented the technical aspects and stylistic features of the art of Islamic calligraphy but also elucidated its place within Islamic civilization and its influence on cultural heritage. One such work, and the subject of our study, is the treatise authored by Osman Nûrî Akçokraklı. Osman Nûrî Akçokraklı, an intellectual from Crimea, was born in 1879. Recognized for his erudite personality during his lifetime, he significantly contributed to the cultural life of Crimea through his writings and ideas. Among his scholarly works in the fields of history and art, his treatise titled Hutût-ı İslâmiyye ve Rûsiyye-i Vustâ Ehl-i İslâminin Andan Hissesi (The Islamic Scripts and the Contribution of Central Russia’s Muslims), published in 1900 at the I. Boraganskiy Printing House in St. Petersburg, holds particular importance as it addresses the art of Islamic calligraphy within the territories of Russia during that period. This article examines the aforementioned treatise, translates its content into modern Turkish, and focuses on the topics addressed by Akçokraklı. The study aims to introduce this previously unpublished and unexplored treatise to the world of art and to facilitate a deeper understanding of its content. In the treatise, the reasons behind the diminishing interest in Islamic calligraphy among Muslims living in Russian territories are critically analyzed. Additionally, the state of calligraphy education in those lands and the impact of printing on the art of Islamic calligraphy are discussed in detail. Akçokraklı’s work offers a significant perspective on the art of Islamic calligraphy and serves as a crucial source reflecting the cultural and artistic outlook of its time. The treatise is significant not only as a source reflecting the artistic understanding of its period, but also, in terms of its content, as a historical, critical, and cultural document.

Anahtar Kelimeler

• Turkish-Islamic Art History
• Islamic Calligraphy
• Islamic Calligraphy in Central Russia
• Osman Nuri Akçokraklı
• Hutût-ı İslâmiyye

Etik Beyan

The study does not require ethics committee approval, and the data used were obtained through a literature review / published sources. It is declared that scientific and ethical principles were followed during the preparation of the study and that all referenced works are listed in the bibliography.

Kaynakça

1. Akçokraklı, O. N. (1900). Hutût-ı İslâmiyye Rûsiyye-i Vustâ Ehl-i İslâmi’nin Ândan Hissesi. Petersburg: İlyas Mirza Boraganski Matbaası.
2. Akçokraklı, O. N. (1906). Qırım Gonceleri. Orenburg: Fatih Kerimof Matbaası. Akçokraklı, O. N., & Otar, İ. (1996). Kırım’da Tatar Tamgaları. (Yay. haz. Sel. Ü). İstanbul: Kırım Dergisi Kültür Yayınevi.
3. Alparslan, A. (2016). Osmanlı Hat Sanatı (5. bs). İstanbul: YKY Yayınları.
4. Andriienko, D. (2014). Ukrayna`da Türkçe Öğretimi. [Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi]. İstanbul Üniversitesi.
5. Aslanapa, O. (2003). Kırım Türk Eserleri. Kırım (Sanatı-Tarihi-Edebiyatı ve Musikisiyle). Ankara: Yeni Türkiye Yayınları.
6. Ayhün, E. A. (2008). Kırım Hanlığı ve Çöküş Sebepleri. [Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi]. Marmara Üniversitesi.
7. Baltacıoğlu, İ. H. (1958). Türklerde Yazı Sanatı. Ankara: Ankara Üniversitesi İlahiyat Fa-kültesi Yayınları.
8. Bayuk, S. (2020). 20. Yüzyıl Osmanlı Periyodiklerinde Hat. [Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi]. Fatih Sultan Mehmed Vakıf Üniversitesi.

9. Beydilli, K. (2003). “ Matbaa”. İçinde TDV İslâm Ansiklopedisi (C. 28, 105-110). Ankara: TDV Yayınları.
10. Binark, İ. (t.y.). Türk Kütüphaneciler Derneği Basım ve Yayıncılığımızın 250. Yılı Bilimsel Toplantısı. Matbaanın Türkiye’ye Geç Gelişinin Sebepleri. Ankara: Türk Kütüphaneciler Derneği.
11. Çakmak, C. (2014). İsmail Gaspıralı’nın Ceditçi Aydın Fatih Kerimî Üzerindeki Etkisi. Modern Türklük Araştırmaları Dergisi, 11(4), 284-293.
12. Çapraz, H. (2011). Çarlık Rusyası’nın Türkistan’da Hâkimiyet Kurması. Süleyman Demirel Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi Sosyal Bilimler Dergisi, (24), 51 - 78.
13. Derman, U. (1979). Türk Kütüphaneciler Derneği Basım ve Yayıncılığımızın 250. Yılı Bilimsel Toplantısı. Yazı San’atının Eski Matbaacılığımıza Akisleri. Ankara: Türk Kütüp-haneciler Derneği.
14. Derman, U. (2016). Medresetü’l-Hattâtîn Yüz Yaşında. (2. bs). İstanbul: Kubbealtı Akademisi.
15. Dursun, S., & Nuhoğlu, M. (2024). Sultan II. Abdülhamid’in Talimat ve Himayeleriyle Ba-sılan Hat Eserleri. Yıldız Journal of Art and Design, 11(1), 16-27. https://doi.org/10.47481/ yjad.1499376
16. Er, E. (2019). İsmail Bey Gaspıralı’nın Tercüman gazetesi matbaasında basılan bir hikâye: “ Çoban Kız”. Uluslararası Türkçe Edebiyat Kültür Eğitim Dergisi, 9(3), 1050-1066.
17. Er, E. (2020). XIX. Yüzyılın Sonunda Kırım Tatar Edebiyatında Modern Edebî Nesrin Doğuşu.
18. Sivas Cumhuriyet Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Sosyal Bilimler Dergisi, 44(1), 121-136. Gerçek, S. N. (2019). Matbuat Tarihi. İstanbul: Büyüyen Ay.
19. Gürhan, Ş. (2017). 20. Yüzyılın İlk Yarısında Kırım Türkleri ve Sürgünü. [Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi]. Gazi Üniversitesi.
20. Hakyemez, B. (2007). 1928—1937 Dönemi Kırım Tatar Edebiyatından Seçme Hikâyeler. [Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi] Marmara Üniversitesi.
21. Hıdırali, D., & Berse, M. K. (2013). İsmail Bey Gaspıralı ve Kazakistan Üzerindeki Etkileri. Uluslararası İslamla Yenilenme ve Birlik 1 İsmail Bey Gaspıralı Kongresi. İstanbul: Aktif Matbaa.
22. Hüseyin Oğlu, A. Ş. (2009). Azerbaycan ve Kırım Bestecı̇sı̇ Asan Rifatov’un Kültürümüzdekı̇ Yerı̇. Journal of World of Turks / Zeitschrift für die Welt der Türken, 1(1), 83-92.
23. İnal, İ. M. K. (1970). Son Hattatlar (2. bs). İstanbul: Millî Eğitim Bakanlığı.
24. İme, G. (2022). Türk Çağdaşlaşma Sürecinde İsmail Gaspıralı Önderliğinde Başlatılan Usul-i Cedit Hareketinin Rolü. Tarih Araştırmaları Dergisi, 41(72), 363-378. https://doi. org/10.35239/tariharastirmalari.924336
25. Kabadayi, O. (2021). Kazakistan (Almatı) Millî Kütüphanesindeki Arap Harli Türkçe Nadir Eserlerin Kataloğu. Hoca Ahmet Yesevî Üniversitesi Avrasya Araştırma Enstitüsü.
26. Kırımer, C. S. (1996). Gaspıralı İsmail Bey. İstanbul: Avrasya Bir Vakfı Yayınları.
27. Kut, T. (2003). ‘‘Matbaa Hurufatı’’. İçinde TDV İslâm Ansiklopedisi (C. 28, 111-113). Ankara: TDV Yayınları.
28. Murzakulova, G. (2014). İsmail Gaspıralı ve Kırgızistan’da Ceditçilik Hareketi. Modern Türklük Araştırmaları Dergisi, 11(4), 268-283.
29. Özbay, E. (2008). Çarlık ve Sovyet Rusya’sının Türkı̇stan Egı̇tı̇m Polı̇tı̇kasında Türkmenı̇stan Örneǧı̇. Türk Dünyası Araştırmaları, 172, 193-210.
30. Polat, H. (2008). 1950’den Günümüze Lise Türk Dili ve Edebiyatı Müfredatlarında Türk Dünyası Edebiyatına Verilen Yerin İncelenmesi. [Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi]. Atatürk Üniversitesi.
31. Qryazneviç, P. A. (2021). Rusya’da Kuran Çalışmaları. (T. Abbas, Çev.). Genç Mütefekkirler Dergisi, 2(1).
32. Sabev, O. (2016). İbrahim Müteferrika ya da İlk Osmanlı Matbaa Serüveni (1726-1746) Yeniden Değerlendirme. (4. bs). İstanbul: Yeditepe Yayınevi.
33. Schick, İrvin Cemil (2009). Türkçe Matbu Hüsn-i Hat Literatürüne Toplu Bir Bakış. Türkiye Araştırmaları Literatür Dergisi, (14), 249-274.
34. Tavkul, U. (2019). Gaspıralı’nın Yolunda Kafkasyalı Bir Aydın İsmail Akbay: İlk Kara-çay-Malkar Türkçesi Alfabe ve Okuma Kitabının Yazarı. Modern Türklük Araştırmaları Dergisi, 16(2), 439-454. https://doi.org/10.1501/MTAD.16.2019.2.14
35. Tekne, K. (2018). Osman Nuri Akçokraklı ve Çalışmalarına Dair Bazı Malumatlar. H. Başal, M. N. Öner, & Y. Ulutürk (Ed.), Modern Dönemde Edebiyat, Eğitim, İktisat ve Mühendislik. Ankara: Berikan Yayınevi.
36. Tekne, K. (2020). Sovyet Kırım’da Veli İbrahim Yılları. History Studies International Journal of History, 12(5). https://doi.org/10.9737/hist.2020.936
37. Toderini, G. (2024). İbrahim Müteferrika Matbaası ve Türk Matbaacılığı. (R. Kunt, Çev.). İstanbul: Ketebe Yayınları.
38. Türkoğlu, İ. (2015). Vefatının 100. Yılında İsmail Bey Gaspıralı. Belgi Dergisi, (10), 1445-1453.
39. Uçar, S. (2020). Rusya’da Sansürün Ortaya Çıkışı ve I. Petro Dönemindeki Dönüşümü. Karadeniz Araştırmaları, 17(65), 63-71.
40. Ünver, S. (1953). Türk Yazı Çeşitleri. İstanbul: Kemal Matbaası. Yıldırım, E. (2017). Hüsn-i Hat ve Hadis. Ankara: Otto Yayınları.