Rifâî Gülleri: Edirne Müzesi Koleksiyonu Örneğinde Biçim, İşlev ve Sembolizm

Öz

Makalenin konusu, Edirne Arkeoloji ve Etnografya Müzesi bünyesindeki Türk İslâm Eserleri Müzesi koleksiyonunda yer alan on adet Rifâî gülüdür. Müze deposunda muhafaza edilen eserlerin tamamı stilize yılan/ejder formunda tasarlanmış olup, ters U şeklinde kıvrık ve yassı bir baş ile uzun bir saptan meydana gelmektedir. Rifâiyye tarikatının burhan merasimlerinde kullanılan bu tarikat cihazı kızgın ateşte akkor hâle gelinceye kadar ısıtılmakta ve dile ya da vücuda temas ettirilerek söndürülmektedir. Böylece sufi çevrelerde hem keramet hem de erginleşme göstergesi olarak kabul edilen ejderhayla mücadele sahnesi ritüel düzlemde yeniden canlandırılmaktadır. Bu çerçevede, ateş, demir, gül ve yılan/ejder ikonografisi Rifâî ritüel pratiğinde iç içe geçerek çok katmanlı bir sembolik anlam kazanmakta ve bütüncül bir anlatı inşa etmektedir. Çalışmada, eserler biçimsel ve sembolik özeliklerinin yanı sıra imal süreci açısından da incelenmiş ve ortak malzeme ve tekniklerle üretildikleri belirlenmiştir. Ayrıca mekânsal ve tarihsel bağlamlar dikkate alınarak üretim yeri ve dönemlerinin belirlenmesi hedeflenmiştir. İki eserin İstanbul’daki İbn-i Meddas Abdülhalim Tekkesi’ne ait olduğu envanter kayıtlarıyla tespit edilirken, diğer sekiz eserin Edirne’deki Rifâî tekkelerinden biri ya da birkaçına ait olabileceği görüşü üzerinde durulmuştur. Tarikatın kurumsal gelişimi ile eserlerle doğrudan veya dolaylı bağlantılı tekkelerin kuruluş ve faaliyet dönemleri değerlendirilerek, incelenen Rifâî güllerinin 19. yüzyıla ait olabileceği belirtilmiştir. Çalışmada, Rifâî güllerinin işlevsel birer ritüel araç olmanın ötesinde, derin sembolik anlamlar taşıyan sanat nesneleri oldukları, tarihsel bağlam ve estetik değerler açısından ise kültürel belge niteliği taşıdıkları sonucuna varılmıştır.

Anahtar Kelimeler

• Edirne Müzesi
• Rifâî Gülleri
• Ateş
• Yılan ve Ejderha
• Ayin

Etik Beyan

Bu çalışma, etik kurul izni gerektirmeyen nitelikte olup kullanılan veriler literatür taraması/yayınlanmış kaynaklar üzerinden elde edilmiştir. Çalışmanın hazırlanma sürecinde bilimsel ve etik ilkelere uyulduğu ve yararlanılan tüm çalışmaların kaynakçada belirtildiği beyan olunur.

Rifâî Gül Objects: Form, Function, and Symbolism in the Case of Edirne Museum Collection

Öz

The subject of this article is ten Rifâî gül objects from the collection of the Turkish-Islamic Arts Museum, part of the Edirne Archaeology and Ethnography Museum. All of the objects, preserved in the museum’s storage, are designed in the form of a stylized snake/dragon, consisting of an inverted U-shaped, curved and flattened head and a long handle. These ritual objects, used in the burhān ceremonies of the Rifâiyye order, are heated in a fire until red-hot and then extinguished by contact with the tongue or the body. In this way, the scene of fighting the dragon -regarded in Sufi circles as a sign of both miraculous power and spiritual maturity- is ritually reenacted. Within this framework, the iconography of fire, iron, the gül, and the dragon intertwines in Rifâî ritual practice, acquiring multilayered symbolic meanings and constructing a holistic narrative. The objects were examined in terms of their formal and symbolic characteristics and production process, showing they were made with common materials and techniques. In addition, by considering spatial and historical contexts, the study aims to determine their place and period of production. In this context, inventory records identify two of the objects as belonging to the İbn-i Meddas Abdülhalim Tekke in Istanbul, while it is suggested that the remaining eight may have belonged to one or more Rifâî tekkes in Edirne. By evaluating the institutional development of the order alongside the founding and activity periods of the tekkes directly or indirectly connected to the objects, it is proposed that the Rifâî gül objects under study may date to the 19th century. The study concludes that, beyond serving as functional ritual tools, the Rifâî gül objects are works of art imbued with profound symbolic meaning and, in terms of historical context and aesthetic value, constitute significant cultural documents.

Anahtar Kelimeler

• Edirne Museum
• Rifâî Gül Objects
• Fire
• Snake and Dragon
• Ritual

Etik Beyan

The study does not require ethics committee approval, and the data used were obtained through a literature review / published sources. It is declared that scientific and ethical principles were followed during the preparation of the study and that all referenced works are listed in the bibliography.

Kaynakça

1. Akçıl, N.Ç. (2009). Edirne Tekkeleri, Marmara Üniversitesi Türkiyat Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, İstanbul.
2. Alsancak, Z. (2017). Türk Kültüründe Gülün Simgesel Anlamları. İstanbul Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, İstanbul.
3. Altunkaynak Duğan, S. (2018). Kütahya Müzesi Tarikat Eşyaları. Kütahya Müzesi 2017 Yıllığı, C. 5, (s. 547-598). Ankara: Bilgin Kültür Sanat Yayıncılık.
4. And, M. (2008). Minyatürlerle Osmanlı-İslâm Mitologyası. İstanbul: Yapı Kredi Yayınları.
5. Atasoy, N. (2005). Derviş Çeyizi: Türkiye’de Tarikat Giyim Kuşam Tarihi. Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları.
6. Aykıt, D. A. (2012). Akdenizli Bir Keşiş: Sütuncu Simeon/ Simeon the Stylite. Dinbilimleri Akademik Araştırma Dergisi 12/2, 81-104.
7. Brown, J.P. (1868). The Dervishes or Oriental Spiritualism. London: Trubner and Co.
8. Cebecioğlu, E. (2009). Tasavvuf Terimleri ve Deyimleri Sözlüğü. İstanbul: Ağaç Kitabevi Yayınları.

9. Ceylan Erol, E. (2021). Tarikat Eşyalarında Süsleme ve Sembolizm Üzerine Bir Deneme. Türk Kültürü ve Hacı Bektaş Veli Araştırma Dergisi, (100), 621-653. DOI: 10.34189/hbv.100.035
10. Ceylan Erol, E. (2023). Türkiye Müzelerinden Örneklerle Türk İslâm Sanatında Tarikat Eşyaları. Ankara: Atatürk Kültür Merkezi Yayınları.
11. Çakmakoğlu Kuru, A. (2008). Orta Çağ Anadolu Türk Mimarisinde Düğüm Motifi ve İko-nografisi. Erdem (51), 23-52. DOI: 10.32704/erdem.2008.51.023
12. Çevrimli, N. (2012). Değişik İşlevli Bir Grup Madeni Eser Örnekleri Üzerinde Görülen Ejder Figürleri Hakkında Bir Değerlendirme. Vakıflar Dergisi, (37), 193-222.
13. Çoban, A. (2023). Bidat mı? Bir Tarikat Ritüeli Olarak Devse/Dosa Ayini. M. Aşkar & M. Yıldız (Ed.), Prof. Dr. Ethem Cebecioğlu’na Armağan. Ankara: İlahiyat.
14. Çoruhlu, Y. (2014). Türk Sanatında Hayvan Sembolizmi. Konya: Kömen Yayınları.
15. Davulcu, M. (2015). Antalya’da Demircilik ve Bıçakçılık Mesleklerine Dair Tespit ve De-ğerlendirmeler. Kalemişi, 3 (6), 17-57. DOI: 10.7816/kalemisi-03-06-02
16. Demirci, M. (2004). Türk Tasavvuf Kültüründe Gül. Kubbealtı Akademi Mecmuası, 33 (4), 58-64.
17. Gölpınarlı, A. (2015). Tasavvuftan Dilimize Geçen Deyimler ve Atasözleri. İstanbul: İnkılap.
18. Güray Gülyüz, B. (2020). Tasavvufi Bir Çalgı Olarak Nefirin İkonografik Evrilimi. Türk Kültürü ve Hacı Bektaş Veli Araştırma Dergisi, (96), 55-80. DOI: 10.34189/hbv.96.003
19. Güray Gülyüz, B. (2025). Edirne Arkeoloji ve Etnografya Müzesindeki Bir Grup Ayinsel Def: Mazharlar. Sanat Tarihi Dergisi, 34 (1), 153-205. https://doi.org/10.29135/std.1612969
20. Gürkan, S. L. (2013). “Yılan”. TDV İslâm Ansiklopedisi (C. 43, s. 527–529). İstanbul: TDV Yayınları.
21. Güzeldal, Y. (2019). Hint Kökenli Dinlerde Manastır Yaşamı ve Tekke Hayatı Üzerine Bir İnceleme. Tasavvuf Dergisi, 22 (43), 55-84.
22. Işın, E. (1994) “Rifâîlik”. Dünden Bugüne İstanbul Ansiklopedisi (C. 6, s. 325-330). İstanbul: Tarih Vakfı Yayınları.
23. İnançer, Ö. T. (2015). İstanbul’da Tarikat Ayin ve Zikirleri. C. Yılmaz (Ed.), Büyük İstanbul Tarihi (Cilt 5, ss. 316-340). İstanbul: İBB Kültür A.Ş. Yayınları.
24. Karakaya, H. (2016). Edirne Müzesi Tarihi ve Edirne Kültür Hayatındaki Yeri. Trakya Üni-versitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, Edirne.
25. Koç, M. (2021). Revnakoğlu’nun İstanbul’u İstanbul’un İç Tarihi, Fatih. C. 2. İstanbul: Fatih Belediyesi Kültür Yayınları.
26. Köprülü, F. (1991). Osmanlı Devleti’nin Kuruluşu. Ankara: Türk Tarih Kurumu Basımevi.
27. Kurnaz, C. (1996). “Gül”. TDV İslâm Ansiklopedisi (C. 14, s. 219-222). İstanbul: TDV Yayınları.
28. Kurul, M. (2010). Osmanlı Resim Sanatında Hz. İbrahim’in Ateşe Atılması. Süleyman De-mirel Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, (24), 111-145.
29. Öney, G. (1969). Anadolu Selçuk Sanatında Ejder Figürleri. Belleten, 33 (130), 171-192. https://doi.org/10.37879/ttkbelleten.1193855
30. Sarre, F. & Herzfeld, E. (1911). Archäologische Reise im Euphrat- und Tigris-Gebiet (Bd. 3). Berlin.
31. Sevil, H. (2018). İstanbul’dan Balkanlara Rifâîlik. A. Çakır (Ed.), Şeyh Sadeddîn Sırrî er-Rifâî Armağan Kitabı (Vefatının 80. Sene-i Devriyesi Anısına), (s. 87–112). Kocaeli: Kocaeli Üniversitesi Yayınları.
32. Şapolyo, E. B. (1964). Mezhepler ve Tarikatlar Tarihi. İstanbul: Türkiye Yayınevi.
33. Tahralı, M. (2008). “Rifâiyye”. TDV İslâm Ansiklopedisi, (C. 35, s. 99-103). İstanbul: TDV Yayınları.
34. Tahralı, M. (2015). “Rifâîyye”, S. Ceyhan (Ed.), Türkiye’de Tarikatlar: Tarih ve Kültür. İstanbul: İSAM.
35. Tanyu, H. (1991). “Ateş”. TDV İslâm Ansiklopedisi, (C. 4, s. 52-55). İstanbul: TDV Yayınları.
36. Uludağ, S. (2001). Tasavvuf Terimleri Sözlüğü. İstanbul: Kabalcı.
37. Uludağ, S. (2006). “Nefis”. TDV İslâm Ansiklopedisi (C. 32, s. 526-529). İstanbul: TDV Yayınları.
38. Yahyâ Âgâh b. Salih el-İstanbulî (2005). Tarikat Kıyafetlerinde Sembolizm / Mecmu’âtü’z-Zarâ’if Sandukatu’l-Ma’ârif (M. S. Tayşi, Çev.; Ü. Aytekin & Y. Özbek, Ed.). İstanbul: Ocak Yayıncılık.
39. Yavuz, Y. Ş. (1992). “Burhan”. TDV İslâm Ansiklopedisi, (C. 5, s. 195-196). İstanbul: TDV Yayınları.
40. Yıldız, H. D. (1992). “Batîha”. TDV İslâm Ansiklopedisi, (C. 6, s. 429-430). İstanbul: TDV Yayınları.