Yıldız Sarayı Marangozhane ve Güzel Sanatlar Galerisinin Halı Müzesi Olarak İşlevlendirilmesi

Öz

Yıldız tepelerinde stratejik ve korunaklı bir arazi üzerine inşa edilen Yıldız Sarayı, 19. yüzyıl Osmanlı saray mimarisinden bağımsız, özgün tasarım anlayışıyla dikkat çekmektedir. Dolmabahçe ve Çırağan Saraylarında olduğu gibi tek bir yapı kompleksinden oluşmamış, başta köşk, kasır ve pavyonlar olmak üzere bunlara zamanla yeni yapıların eklenmesi sonucu günümüz şeklini alarak bu yönüyle de geleneksel saray anlayışının önemli örnekleri olan Edirne ve Topkapı Saraylarıyla benzerlik göstermektedir. Devletin yönetimi için ayrılan yapıların yanı sıra harem daireleri, cami, kilithane, eczane, silahhane gibi işlevsel birimler ile tiyatro, kütüphane, marangozhane ve sanat galerisi gibi kültürel mekânların bir arada bulunması, sarayı kendi içinde bağımsız bir kent siluetine dönüştürmüştür. Kendisi de bir sanatçı olan Sultan II. Abdülhamid, Yıldız Sarayı’nda düzenlettiği Silah Müzesi ve kişisel koleksiyonlarını sergilediği müze alanlarıyla Osmanlı’da müzecilik faaliyetlerinin gelişimine önemli katkılar sağlamıştır. Tarihi belgeler, padişahın hususi müzesinin yine onun döneminde inşa edilen Has Bahçe yapılarından birinin içerisinde konumlandığını ve burada saatlerden zırhlara, porselenlerden kitaplara, tablolardan minyatürlere kadar geniş bir koleksiyonun sergilendiğini göstermektedir. 2018 yılında Milli Saraylar Başkanlığına devredilmesinin ardından kapsamlı bir restorasyon sürecine giren Yıldız Sarayı’nda yapıların büyük bir kısmı, özgün işlevlerine sadık kalınarak yeniden ihya edilmiştir. İlk inşa edildiği dönemde “marangozhane” olarak kullanılan bina ile “müzehane” olarak kullanılan galerinin mekânsal genişliği ve tarihsel arka planı da göz önünde bulundurularak müze olarak işlevlendirilmesine karar verilmiştir. Bunun neticesinde Halı Koleksiyonu’na ait 19. yüzyıl ile 20. yüzyıla tarihlenen eşsiz dokuma örnekleri, restorasyon ve konservasyon süreçlerinin ardından sergiye hazır hale getirilmiştir. Yıldız Sarayı Halı Müzesi, söz konusu koleksiyonun önemli bir bölümünü ilk kez tematik ve bütüncül bir yaklaşımla ziyaretçiye sunmayı amaçlamakta, 19. yüzyıl Osmanlı sanat anlayışı ve dokuma geleneğini modern sergileme teknikleriyle yeniden yorumlamaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Yıldız Sarayı
• Kompleks
• 19. Yüzyıl
• Marangozhane
• II. Abdülhamid
• Güzel Sanatlar Galerisi
• Müzehane
• Halı

Etik Beyan

Bu çalışma, etik kurul izni gerektirmeyen nitelikte olup kullanılan veriler literatürtaraması/yayınlanmış kaynaklar üzerinden elde edilmiştir. Çalışmanın hazırlanma sürecinde bilimsel ve etik ilkelere uyulduğu ve yararlanılan tüm çalışmaların kaynakçada belirtildiği beyan olunur.

Refunctioning the Yıldız Palace Carpentry Atelier and Fine Arts Gallery into a Carpet Museum

Öz

Yıldız Palace, built upon a strategic and protected terrain on the Yıldız hills, draws attention with its unique design approach independent of 19th-century Ottoman palace architecture. It does not consist of a single building complex as seen in Dolmabahçe and Çırağan Palaces; instead, it took its current form as a result of adding new structures over time, especially kiosks, pavilions and mansions. In this aspect, it shows similarities with Edirne and Topkapı Palaces, which are important examples of the traditional palace concept. The coexistence of administrative buildings alongside functional units such as harem apartments, a mosque, locksmith, pharmacy and armory, together with cultural spaces like a theater, library, carpentry atelier and art gallery, has transformed the palace into an independent city silhouette. Sultan Abdülhamid II, who was an artist himself, provided significant contributions to the development of Ottoman museum activities through the Arms Museum he had organized in Yıldız Palace and private exhibition areas where he displayed his personal collections. Historical documents show that the private museum of the Sultan was located inside one of the Has Bahçe (Royal Garden) buildings constructed during his reign, and a wide collection ranging from clocks to armor, porcelains to books, and paintings to miniatures was exhibited there. After being transferred to the Directorate of National Palaces in 2018, Yıldız Palace entered a comprehensive restoration process, and a large part of the structures were revived by staying faithful to their original functions. Considering the spatial width and historical background of the building used as a “carpentry atelier” and the gallery used as a “müzehane” (museum space/house) during the period of its first construction, it was decided to use these areas as museum spaces. Consequently, unique weaving examples belonging to the Carpet Collection dating to the 19th and 20th centuries were made ready for exhibition following the restoration and conservation processes. The Yıldız Palace Carpet Museum aims to present a significant part of the mentioned collection to the visitor for the first time with a thematic and holistic approach, reinterpreting 19th century Ottoman art and weaving tradition with modern exhibition techniques.

Anahtar Kelimeler

• Yıldız Palace
• Complex
• 19th Century
• Carpentry Atelier
• Abdülhamid II
• Fine Arts Gallery
• Müzehane
• Carpet

Etik Beyan

The study does not require ethics committee approval, and the data used were obtained through a literature review / published sources. It is declared that scientific and ethical principles were followed during the preparation of the study and that all referenced works are listed in the bibliography.

Kaynakça

1. Arık, Rüçhan. Batılılaşma Dönemi Anadolu Tasvir Sanatı, Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları, Ankara, 1988, 22-23.
2. Bilgin, Bülent. “Yıldız Sarayı”, Belgelerle Yıldız Sarayı Rehberi, 1 (1982): 3-5.
3. Bilgin, Bülent. Geçmişte Yıldız Sarayı, İstanbul: Yıldız Sarayı Vakfı, 1988.
4. Bilgin, Bülent. Türk Saray Mimarisinin Gelişmesi Çerçevesinde Yıldız Sarayı, Doktora Tezi, İstanbul Üniversitesi, 1993.
5. Bilgin, Bülent. “Yıldız Sarayı İstanbul’da XIX. Yüzyılın Sonlarında Nihaî Şeklini Alan Saray”, TDV İslam Ansiklopedisi, Cilt 43, İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 2013: 541-544.
6. Bozkurt, Nebi. “Halı”, TDV İslam Ansiklopedisi, Cilt 15, İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 1997: 251-262.
7. Çoban Öztürk, Tuğba. “Tapestri Dokumaları ve Milli Saraylar Duvar Halıları”, Milli Saraylar Sanat-Tarih-Mimarlık Dergisi, 29(2025): 5-29.
8. Elemana, Halil. “Devlet Arşivleri Bakanlığı Osmanlı Arşivi’nde (BOA) Bulunan Yıldız Sarayı İnşaatı, Tamiratı ve Tefrişatı İle İlgili Örnek Belgelerin Değerlendirilmesi”, Journal of Universal History Studies, 2 (2021): 229-250.

9. Ersay Yüksel, Ayşe. “II. Abdülhamid Döneminde Yıldız Sarayı’ndaki Müzeler”, Milli Saraylar Sanat-Tarih- Mimarlık Dergisi, 27 (2024): 73-97.
10. Fazlıoğlu, Ayşe. Düğümün Son Halkası; Osmanlı Sarayı Halıları, İstanbul: Milli Saraylar Yayınları, 2006.
11. Fazlıoğlu, Ayşe. “Ebüzziya Tevfik ve Sultan II. Abdülhamid’e Sunduğu Halılar”, Milli Saraylar Sanat- Tarih- Mimarlık Dergisi, 3 (2006): 57-76.
12. Göncü, T. Cengiz. Dolmabahçe Sarayı’nın İnşa Süreci, Mekân ve Teşkilatı, Doktora Tezi, İstanbul Üniversitesi, 2015.
13. Gür, Nurdan. 1900 Yılı Uluslararası Paris Sergisi’nde Osmanlı Devleti, Yüksek Lisans Tezi, Marmara Üniversitesi, 2014.
14. Kaya, Mehmet K., Yaşar Yılmaz, Sara Boynak, Vahide Gezgör, Milli Saraylar Koleksiyo-nu’nda Hereke Dokumaları ve Halıları, Milli Saraylar Yayınları, 1999.
15. Kocaışık, Dilruba. II. Abdülhamid’in Yıldız Sarayı: Mimari Mekânlar ve Dönemin Fotoğ-raflardaki Temsili, Yüksek Lisans Tezi, Yıldız Teknik Üniversitesi, 2019.
16. Köse, A. Özge. Yıldız Sarayı Hünkâr Dairesi (Valide Sultan Kasrı), Yüksek Lisans Tezi, Yıldız Teknik Üniversitesi, 2002.
17. Osmanoğlu, Ayşe. Babam Sultan Abdülhamid, İstanbul: Timaş Yayınları, 2019.
18. Özer Demirli, Ayça. 150 Yılın Sessiz Tanıkları Sandıklarda Saklı Saray Yaşamı. İstanbul: Milli Saraylar Yayınları, 2006.
19. Özyetgin, A. Melek, Vahdettin Engin, Ayşe Ersay Yüksel, Yıldız Sarayı, İstanbul: Yıldız Teknik Üniversitesi Yayınları, 2021.
20. Salt Araştırma, Yıldız Sarayı, https://archives.saltresearch.org/handle/123456789/7857 İstanbul, 1984.
21. Tezcan, Hülya, The Topkapı Saray Museum Carpets, Çev. J. M. Rogers. Boston: Little, Brown and Company, 1987.
22. T.C. Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Osmanlı Arşivi (BOA) Uşaklıgil, Halit Ziya. Saray ve Ötesi, İstanbul: Özgür Yayınları, 2003.