Onkolojik Durumlarda Kadınlarda Cinsellik, Cinsel İşlev Bozukluğu ve Cinsel Sağlıkta Güncel Yaklaşımlar ve Kanıt Temelli Uygulamalar

Öz

Onkolojik hastalıklar ve tedavi süreçleri; fiziksel, hormonal ve psikolojik faktörlere bağlı olarak kadınların cinsel sağlığını olumsuz etkileyebilir ve çeşitli cinsel işlev bozukluklarına yol açabilir. Cerrahi müdahaleler, kemoterapi, radyoterapi ve hormonal tedaviler; vajinal kuruluk, disparoni, libido kaybı, orgazm bozuklukları ve beden algısında değişiklikler dahil olmak üzere çeşitli sorunlara neden olmaktadır. Devam eden sorunlarla birlikte kadınların yaşam kalitesi ve psikososyal iyi oluşları olumsuz yönde etkilenmektedir. Hemşirelik bakımında cinsel işlev bozukluklarını değerlendirme ve bakım planına dahil etme sürecinin onkolojik hasta memnuniyeti açısından önemi vurgulanmaktadır. Ayrıca cinsel işlev bozukluklarında multidisipliner iş birliği ve bütüncül bakım yaklaşımlarının tedavi sonuçlarında pozitif yönde etkileri saptanmıştır. Ancak birçok hasta cinsel işlev bozukluğuna yönelik yeterli desteği alamadığı bilinmektedir. Literatürde bu alanlarda görev yapan hemşirelerin cinsel sağlık konusundaki bilgi düzeylerinin artırılmasının önemli olduğu bildirilmektedir. Bu derleme, onkolojik hastalıklarda kadın cinsel işlev bozuklukları, cinsel sağlığını etkileyen faktörler, cinsel sağlık danışmanlığı kapsamında güncel yaklaşımlar ve kanıt temelli uygulamaları ele almayı amaçlamaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Cinsel işlev bozukluğu
• cinsel sağlık
• kanıt temelli uygulamalar
• kanser

Kaynakça

1. 1. World Health Organization. (2023). Sexual health and its link to reproductive health: An operational approach. World Health Organization. https://www.who.int/publications/i/item/9789241565985
2. 2. Sousa Rodrigues Guedes, T., Barbosa Otoni Gonçalves Guedes, M., de Castro Santana, R., Costa da Silva, J. F., Almeida Gomes Dantas, A., Ochandorena-Acha, M., & et al. (2022). Sexual dysfunction in women with cancer: A systematic review of longitudinal studies. International Journal of Environmental Research and Public Health, 19(19), 11921. https://doi.org/10.3390/ijerph191911921
3. 3. Ülger, E., Alacacıoğlu, A., Gülseren, A. Ş., Zencir, G., Demir, L., & Tarhan, M. O. (2014). Kanserde psikososyal sorunlar ve psikososyal onkolojinin önemi. Turkish Journal of Oncology, 28(2), 85–92. chrome-extension://efaidnbmnnnibpcajpcglclefindmkaj/https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/53608
4. 4. Güdek, G., & Yılmaz, S. (2024). Meme kanserli kadınların cinsel sorunlarına yönelik PLISSIT model doğrultusunda verilen cinsel eğitimin etkinliği. Androloji Bülteni, 26(2), 88–98. https://doi.org/10.24898/tandro.2024.28000
5. 5. Carter, J., Stabile, C., Seidel, B., Baser, R. E., Gunn, A. R., Chi, S., & et al. (2015). Characteristics and concerns of female cancer patients/survivors seeking treatment in a female sexual medicine program. Supportive Care in Cancer, 23(8), 2255–2265. https://doi.org/10.1007/s00520-014-2573-9
6. 6. Schover, L. R., Yuan, Y., Sui, D., Neese, L., Jenkins, R., Rhodes, M. M., & et al. (2014). A randomized trial of internet-based interventions for sexual dysfunctions in women treated for breast cancer. Cancer, 120(22), 3647–3653. https://doi.org/10.1002/cncr.28936
7. 7. Esmat Hosseini S, Ilkhani M, Rohani C, Nikbakht Nasrabadi A, Ghanei Gheshlagh R, Moini A. (2022). Prevalence of sexual dysfunction in women with cancer: A systematic review and meta-analysis. Int J Reprod Biomed. 2022 Feb 18;20(1):1-12. doi: 10.18502/ijrm.v20i1.10403. PMID: 35308323; PMCID: PMC8902793.
8. 8. Harirchi, I., Ghaemmaghami, F., Karbakhsh, M., & Montazeri, A. (2012). Sexual function in breast cancer patients: A prospective study from Iran. The Breast, 21(4), 418–423. https://doi.org/10.1186/1756-9966-31-20

9. 9. Haris, I., Hutajulu, S. H., Astari, Y. K., Wiranata, J. A., Widodo, I., Kurnianda, J., & et al. (2023). Sexual dysfunction following breast cancer chemotherapy: A cross-sectional study in Yogyakarta, Indonesia. Cureus, 15(7), e41744. https://doi.org/10.7759/cureus.41744
10. 10. Chang, C. P., Ho, T. F., Snyder, J., Dodson, M., Deshmukh, V., Newman, M., & et al. (2023). Breast cancer survival and sexual dysfunction: A population-based cohort study. Breast Cancer Research and Treatment, 200(1), 103–113. https://doi.org/10.1007/s10549-023-06953-9
11. 11. Boquiren, V. M., Esplen, M. J., Wong, J., Toner, B., & Warner, E. (2015). Sexual functioning in breast cancer survivors experiencing body image disturbance. Psycho-Oncology, 24(4), 515–523. https://doi.org/10.1002/pon.3671
12. 12. Jensen, P. T., & Froeding, L. P. (2015). Pelvic radiotherapy and sexual function in women. Translational Andrology and Urology, 4(2), 186–205. https://doi.org/10.3978/j.issn.2223-4683.2015.04.06
13. 13. Çil Akıncı, A., & Aksoy, S. D. (2019). Kanserli kadınlarda cinsel sorunlar. JAREN, 5(2), 156–162. https://doi.org/10.5222/jaren.2019.156
14. 14. Öz, M., & Kısa, C. (2023). Cinsellik ve duygular: Bir gözden geçirme. Habitus Toplumbilim Dergisi, 4(4), 211–228. https://doi.org/10.76474/habitus.1269734
15. 16. Chua, A. S., DeSantis, S. M., Teo, İ., & Fingeret, M. C. (2015). Body image investment in breast cancer patients undergoing reconstruction: A closer look at the revised appearance schema inventory. Body Image, 13, 33–37. https://doi.org/10.1016/j.bodyim.2014.12.003
16. 17. Damast, S., Alektiar, K. M., Goldfarb, S., Eaton, A., Patil, S., Mosenkis, J., & et al. (2012). Sexual functioning among endometrial cancer patients treated with adjuvant high-dose-rate intra-vaginal radiation therapy. International Journal of Radiation Oncology Biology Physics, 84(5), e187–e193. https://doi.org/10.1016/j.ijrobp.2012.03.030
17. 18. Sousa Rodrigues Guedes, T., Barbosa Otoni Gonçalves Guedes, M., de Castro Santana, R., Costa da Silva, J. F., Almeida Gomes Dantas, A., Ochandorena-Acha, M., & et al. (2022). Sexual dysfunction in women with cancer: A systematic review of longitudinal studies. International Journal of Environmental Research and Public Health, 19(19), 11921. https://doi.org/10.3390/ijerph191911921
18. 19. Uslu Şahan, F., & Er Korucu, A. (2025). Jinekolojik kanserden sağkalım sürecinde cinsel sağlık: Bütüncül bakımda hemşirenin rolü. Androloji Bülteni, 27(1), 45–52. https://doi.org/10.24898/tandro.2025.35545
19. 20. Telli, S., & Gürkan, A. (2019). Mastektomili kadınlarda cinsel yaşam kalitesi ve ikili uyumun incelenmesi. European Journal of Breast Health, 16(1), 48–54. https://doi.org/10.5152/ejbh.2019.4969
20. 21. Hofsjö, A., Bohm-Starke, N., Bergmark, K., Masironi, B., & Sahlin, L. (2019). Sex steroid hormone receptor expression in the vaginal wall in cervical cancer survivors after radiotherapy. Acta Oncologica, 58(8), 1107–1115. https://doi.org/10.1080/0284186X.2019.1598574
21. 22. Runowicz, C. D., Leach, C. R., Henry, N. L., Henry, K. S., Mackey, H. T., Cowens-Alvarado, R. L., & et al. (2016). American Cancer Society/American Society of Clinical Oncology breast cancer survivorship care guideline. Journal of Clinical Oncology, 34(6), 611–635. https://doi.org/10.1200/JCO.2015.64.3809
22. 23. Thyø, A., Laurberg, S., & Emmertsen, K. J. (2020). The impact of rectal cancer treatment on sexual health: A review of bowel and stoma dysfunction in women. Colorectal Disease, 22(2), 236–244. https://doi.org/10.1111/codi.14987
23. 24. Carreira, H., Williams, R., Müller, M., Harewood, R., Stanway, S., & Bhaskaran, K. (2018). Associations between breast cancer survivorship and adverse mental health outcomes: A systematic review. Journal of the National Cancer Institute, 110(12), 1311–1327. https://doi.org/10.1093/jnci/djy177
24. 25. Froeding, L. P., Ottosen, C., Rung-Hansen, H., Svane, D., Mosgaard, B., & Jensen, P. T. (2014). Sexual function and vaginal changes after radical vaginal trachelectomy in early-stage cervical cancer patients: A longitudinal study. Journal of Sexual Medicine, 11(3), 595–604. https://doi.org/10.1111/jsm.12399
25. 26. Pilevarzadeh, M., Amirshahi, M., Afsargharehbagh, R., Rafiemanesh, H., Hashemi, S. M., & Balouchi, A. (2019). Global prevalence of depression among breast cancer patients: A systematic review and meta-analysis. Breast Cancer Research and Treatment, 176(3), 519–533. https://doi.org/10.1007/s10549-019-05271-3
26. 27. Campos, L. S., De Nardi, S. P., Limberger, L. F., & Caldas, J. M. (2022). Sexual function, body image and quality of life in women with advanced cancer. Sexuality and Disability, 40(1), 141–151. https://doi.org/10.1007/s11195-021-09722-y
27. 28. Ji, P., Gong, Y., Jiang, C., Hu, X., Di, G., & Shao, Z. (2020). Socioeconomic factors and disparities in diagnosis and survival among breast cancer patients: A population-based study. Cancer Medicine, 9(6), 1922–1936. https://doi.org/10.1002/cam4.2842
28. 29. Arbyn, M., Weiderpass, E., Bruni, L., de Sanjosé, S., Saraiya, M., Ferlay, J., & Bray, F. (2020). Estimates of incidence and mortality of cervical cancer in 2018: A worldwide analysis. Lancet Global Health, 8(2), e191–e203. https://doi.org/10.1016/S2214-109X(19)30482-6
29. 30. Aizer, A. A., Chen, M. H., McCarthy, E. P., Mendu, M. L., Koo, S., Wilhite, T. J., & et al. (2013). Marital status and survival in patients with cancer. Journal of Clinical Oncology, 31(31), 3869–3876. https://doi.org/10.1200/JCO.2013.49.6489
30. 31. Archangelo, S. D. C. V., Sabino, M., Veiga, D. F., Garcia, E. B., & Ferreira, L. M. (2019). Sexuality, depression and body image after breast reconstruction. Clinics, 74, e883. https://doi.org/10.6061/clinics/2019/e883
31. 32. Aerts, L., Enzlin, P., Verhaeghe, J., Poppe, W., Vergote, I., & Amant, F. (2015). Sexual functioning in women after surgical treatment for endometrial cancer: A prospective controlled study. Journal of Sexual Medicine, 12(1), 198–209. https://doi.org/10.1111/jsm.12764
32. 33. Beste, M. E., Kaunitz, A. M., McKinney, J. A., & Sanchez-Ramos, L. (2025). Vaginal estrogen use in breast cancer survivors: A systematic review and meta-analysis of recurrence and mortality risks. American Journal of Obstetrics and Gynecology, 232(3), 262–270. https://doi.org/10.1016/j.ajog.2024.10.054
33. 33. Kennedy, C. E., Yeh, P. T., Li, J., Gonsalves, L., & Narasimhan, M. (2021). Lubricants for promoting sexual health and well-being: A systematic review. Sexual and Reproductive Health Matters, 29(3), 2044198. https://doi.org/10.1080/26410397.2022.2044198
34. 34. Seav, S. M., Dominick, S. A., Stepanyuk, B., Gorman, J. R., Chingos, D. T., Ehren, J. L., & et al. (2015). Management of sexual dysfunction in breast cancer survivors: A systematic review. Women's Middle Age Health, 1, 9. https://doi.org/10.1186/s40695-015-0009-4
35. 35. Sarmento, A. C. A., Costa, A. P. F., Lírio, J., Eleutério Jr, J., Baptista, P. V., & Gonçalves, A. K. (2022). Efficacy of hormonal and nonhormonal approaches to vaginal atrophy and sexual dysfunctions in postmenopausal women: A systematic review. Revista Brasileira de Ginecologia e Obstetrícia, 44(10), 986–994. https://doi.org/10.1055/s-0042-1756148
36. 36. Kaunitz, A. M., Bitner, D., Constantine, G. D., Bernick, B., Graham, S., & Mirkin, S. (2020). The effect of 17β-estradiol/progesterone in a single oral soft capsule (TX-001HR) on increasing vasomotor symptom-free days: The REPLENISH study. Menopause, 27(12), 1382–1387. https://doi.org/10.1097/GME.0000000000001615
37. 37. Martins, J., Vaz, A. F., Grion, R. C., Costa-Paiva, L., & Baccaro, L. F. (2021). Topical estrogen, testosterone, and vaginal dilator in the prevention of vaginal stenosis after radiotherapy in women with cervical cancer: A randomized clinical trial. BMC Cancer, 21, 682. https://doi.org/10.1186/s12885-021-08274-w
38. 38. Jaber, S., Levin, G., Ram-Weiner, M., & Lev-Sagie, A. (2025). CO₂ laser treatment for genitourinary syndrome of menopause in women with breast cancer: A randomized, sham-controlled trial. Cancers, 17(7), e1241. https://doi.org/10.3390/cancers17071241
39. 39. Damast, S., Jeffery, D. D., Son, C. H., Hasan, Y., Carter, J., Lindau, S. T., & Jhingran, A. (2019). Literature review on vaginal stenosis and dilator use in radiation oncology. Practical Radiation Oncology, 9(6), 479–491. https://doi.org/10.1016/j.prro.2019.07.001
40. 40. Ölçer, Z., & Oskay, Ü. (2020). Kadın cinsel sağlığı: Kanser hastalarına yönelik BETTER modeline dayalı cinsel danışmanlık. Androloji Bülteni, 22(3), 177–182. https://doi.org/10.24898/tandro.2020.14622
41. 41. Güdek, G., & Yılmaz, S. (2024). Meme kanserli kadınlarda PLISSIT model doğrultusunda verilen cinsel eğitimin etkinliği: Randomize kontrollü çalışma. Androloji Bülteni, 26(2), 88–98. https://doi.org/10.24898/tandro.2024.28000
42. 42. Sheriff, D. S., & Manopriya, T. (2019). Human sexuality and breast cancer patients. International Journal of Research GRANTHAALAYAH, 7(11), 207–214. https://doi.org/10.5281/zenodo.3566730
43. 43. Kıyak, M., & Özkaraman, A. (2022). Kanser sonrası yaşam: Sağ kalanların gereksinimleri. İzmir Kâtip Çelebi Üniversitesi Sağlık Bilimleri Fakültesi Dergisi, 7(1), 99–104. https://doi.org/10.5152/ikcusbfd.2022.817221
44. 44. Boyraz, H. G., & Erbil, N. (2023). PLISSIT model for sexual counseling in gynecological cancers. Kadın Sağlığı Hemşireliği Dergisi (KASHED), 9(1), 1–8.
45. 45. Botti, F., Tomao, M., Barba, E., Vizza, G., Ciliberto, G., & Vici, P. (2023). Sexual dysfunctions in breast cancer patients: Evidence in context. Sexual Medicine Reviews, 11(3), 179–195. https://doi.org/10.1093/sxmrev/qead006