Pitoresk Peyzaj Estetiği: Siirt Kenti Örneği

Öz

Bu çalışma, 18. yüzyıl İngiltere’sinde ortaya çıkan ve doğayı bir kompozisyon nesnesi olarak ele alan “pitoresk” (resimsi) estetik anlayışının, günümüz kentsel morfolojisini okumada analitik bir araç olarak kullanılabilirliğini Siirt kenti örneğinde incelemektedir. Araştırmada; görsel çeşitlilik, düzensiz doğallık, mekânsal derinlik, sürpriz ve sahne etkisi ile görsel çerçevelemeden oluşan beş temel pitoresk gösterge tanımlanmıştır. Metodolojik olarak nitel ve nicel tekniklerin birleştirildiği karma (hibrit) bir araştırma deseni benimsenmiş; 35 uzmanın Siirt kent dokusunu temsil eden 15 fotoğrafı 5’li Likert ölçeğiyle puanlaması sağlanmıştır. Bulgular, Siirt kentsel mekânında pitoresk estetiğin en güçlü biçimde “sürpriz ve sahne etkisi” ile “mekânsal derinlik” göstergeleri üzerinden algılandığını ortaya koymuştur. Buna karşılık, “düzensiz doğallık en düşük düzeyde algılanan gösterge olmuştur. Araştırma sonucunda Siirt'in, planlı peyzaj müdahaleleri sınırlı olmasına rağmen, sahip olduğu sert topoğrafya ve organik gelişim süreciyle “yerin dehası” (genius loci) ile bütünleşen ve “oluşmuş estetik” (emergent aesthetics) olarak tanımlanabilecek özgün bir pitoresk karakter sergilediği saptanmıştır. Çalışma, pitoresk estetiği yalnızca tarihsel bir stil değil, çağdaş kentlerin algısal okunmasında kullanılabilecek analitik bir araç olarak yeniden değerlendirmektedir.

Anahtar Kelimeler

• Görsel analiz
• Kentsel morfoloji
• Peyzaj kuramı
• Peyzaj mimarlığı
• Pitoresk estetik

Picturesque Landscape Aesthetics: The Case of Siirt City

Öz

This study examines the usability of the "picturesque" aesthetic, which emerged in 18th-century England and treats nature as a compositional object, as an analytical tool in interpreting contemporary urban morphology, using the city of Siirt as an example. The research identifies five fundamental picturesque indicators: visual diversity, irregular naturalness, spatial depth, surprise and scene effect, and visual framing. A mixed-methods (hybrid) research design combining qualitative and quantitative techniques was adopted; 35 experts were asked to rate 15 photographs representing the urban fabric of Siirt using a 5-point Likert scale. The findings reveal that in the urban space of Siirt, picturesque aesthetics are most strongly perceived through the indicators of "surprise and scene effect" and "spatial depth." In contrast, "irregular naturalness" was the least perceived indicator. The research concluded that Siirt, despite limited planned landscape interventions, exhibits a unique picturesque character that integrates with the "genius loci" (genius of the place) and can be defined as "emergent aesthetics," thanks to its harsh topography and organic development process. The study repositions picturesque aesthetics not only as a historical style but also as an analytical tool for the perceptual reading of contemporary cities.

Anahtar Kelimeler

• Visual analysis
• Urban morphology
• Landscape theory
• Landscape architecture
• Picturesque aesthetics

Kaynakça

1. Abacıoğlu Gitmiş, E. (2026). Deprem sonrası yok olan geleneksel bir konut bahçesinin özgün mekânsal temsili: Hasan Arıkan evi örneği. Turkish Journal of Forest Science, 10(1), 1845187. https://doi.org/10.32328/turkjforsci.1845187
2. Addison, J. (1772). Works of nature and art. The Spectetor, 414.
3. Banoğlu, G., & Yıldırım, E. (2023). Sürdürülebilir bir gelecek için Ekoköy olarak Pilarget. Artvin Çoruh Üniversitesi Orman Fakültesi Dergisi, 24(1), 18-36. htps://doi.org/10.17474/artvinofd.1142906
4. Batey, M. (1999). Alexander Pope: The poet and the landscape. Barn Elm Pub.
5. Bayazıt, E. (2025). Kent kimliği kavramının Kevin Lynch yaklaşımıyla incelenmesi: Siirt kenti örneği. Artvin Çoruh Üniversitesi Orman Fakültesi Dergisi, 26(2), 355-369. https://doi.org/10.17474/artvinofd.1679687
6. Bingöl, E. (2021). Kuram ve pratik arasında peyzaj: kentin karşıtı mı, kentsel süreçlerin katalizörü mü?. İdealkent, 12(32), 592-621. https://doi.org/10.31198/idealkent.771247
7. Bozkurt, F.S. (2023). Bahçeden peyzaja geçişte etkileşimsel bir unsur olarak peyzaj resmi (Yüksek Lisans Tezi). İstanbul Teknik Üniversitesi, Lisansüstü Eğitim Enstitüsü, Peyzaj Mimarlığı Anabilim Dalı, İstanbul.
8. Büyüköztürk, Ş. (2016). Sosyal bilimler için veri analizi el kitabı: istatistik, araştırma deseni. SPSS uygulamaları ve yorum (22. Baskı). Ankara: Pegem Akademi Yayıncılık.

9. Carlson, A. (2005). Aesthetics and the environment: the appreciation of nature, art and architecture. Routledge.
10. Chambers, W. (1763). Plans, elevations, sections, and perspective views of the gardens and buildings at Kew. London: Printed by J. Habaerkorn; pub. for the author [etc.].
11. Chambers, W. (1772). A dissertation on oriental gardening /. In A dissertation on oriental gardening /. Printed by W. Griffin, printer to the Royal Academy: sold by him in Catherine-street, and by T. Davies. https://doi.org/10.5962/bhl.title.63968
12. Corner, J. (1999). Recovering landscape: essays in contemporary landscape theory. Princeton Architectural Press.
13. Cullen, G. (1961). The concise townscape. Routledge.
14. Çelik, F. (2023). The transformation from painting to landscape design in the interaction between landscape architecture and art: Roberto Burle Marx’s design. GRID Architecture, Planning and Design Journal, 6(2), 589-613. https://doi.org/10.37246/grid.1192927
15. Çelik, M., & Yılmaz, H. (2026). Tarihi mekânlarda peyzaj tasarımı ve toplumsal algı; Mardin Örneği. Artvin Çoruh Üniversitesi Orman Fakültesi Dergisi, 27(1), 93-105. https://doi.org/10.17474/artvinofd.1756308
16. Çöteli, M.G. (2017). Görsel planlama ve pitoresk’i yeniden kurmak: kentsel tasarım stüdyo eğitiminde kentsel problemlere yaklaşım. Sanat ve Tasarım Dergisi, (19), 33-53. https://doi.org/10.18603/sanatvetasarim.323080
17. Duru, M.A., Hoş, F., & Ersoy Tonyaloğlu, E. (2022). Kent peyzajının yeşil altyapı yaklaşımı ile değerlendirilmesi: Çankaya/Ankara örneği. Artvin Çoruh Üniversitesi Orman Fakültesi Dergisi, 23(1). https://doi.org/10.17474/artvinofd.1097688
18. Erdoğan Onur, B., & Demiroğlu, D. (2016). Kentsel sürdürülebilir mekânlar: ekolojik parklar. Journal of the Faculty of Forestry Istanbul University, 66(1), 340-355. https://doi.org/10.17099/jffiu.47580
19. Erdönmez, İ.M.Ö., & Ünlü, S.A.A. (2009). Kentsel açık alanları etkileyen sanat akımlarının Türkiye'deki yansımaları: İstanbul Örneği. Journal of the Faculty of Forestry Istanbul University, 59(2), 33-50.
20. Eren, B., & Cengiz Taşlı, T. (2025). Peyzaj desen değişimi ve ekolojik süreçlerin metrik analizi ile incelenmesi: Çanakkale ili Ayvacık ilçesi. Artvin Çoruh Üniversitesi Orman Fakültesi Dergisi, 26(1), 127-140. https://doi.org/10.17474/artvinofd.1662243
21. Geniş, B., Gürhan N., Koç M., Geniş, Ç., Şirin B., Çırakoğlu O.C., & Coşar, B. (2020). Development of perception and attitude scales releted with Covid-19 pandemia. Pearson Journal of Social Sciences ve Humanities, 5 (7), 306-326. https://doi.org/10.46872/pj.127
22. George, D., & Mallery, P. (2019). IBM SPSS statistics 26 step by step: A simple guide and reference. Routledge.
23. Gilpin, W. (1792). Observations, relative chiefly to picturesque beauty, made in the year 1772, on several parts of england; particularly the mountains and lakes of cumberland and westmoreland (Vol. 1). R. Blamire.
24. Gombrich, E.H. (2017). Sanatın Öyküsü (E. Erduran & Ö. Erduran, Çev.; 16th ed.). Remzi Kitabevi.
25. Gürbüz, S., & Şahin, F. (2016). Sosyal Bilimlerde Araştırma Yöntemleri. (3.Baskı), Seçkin Yayıncılık, Ankara, 215s.
26. Hogarth, W. (1753). The analysis of beauty: written with a view of fixing the fluctuating ıdeas of taste.
27. Hunt, J.D. (1989). The British garden and the grand tour. Studies in the History of Art, 25, 333-351.
28. Hunt, J.D. (2000). Greater perfections: the practice of garden theory. University of Pennsylvania Press.
29. Işıker, F. (2023). Aydınlanma karşıtlığı: 18. Yüzyılda mimarlık ve pitoresk. İdealkent, 15(40), 272-306. https://doi.org/10.31198/idealkent.1263742
30. Karagöz, Y. (2017). SPSS ve AMOS uygulamalı bilimsel araştırma yöntemleri. Nobel Akademik Yayıncılık ve Danışmanlık, Ankara.
31. Le Rouge, G.-L. (n.d.). Detail des nouveaux jardins a la mode. [1776-1787]. RBR F-2-3 LER. Dumbarton Oaks Research Library, Washington, DC.
32. Olmsted, F.L. (1886). Notes on the plan of Franklin Park and related matters. Boston: City of Boston, Park Department.
33. Olmsted, F.L., Olmsted, J.C., & Eliot, C. (1895). Parks, parkways and pleasure-grounds.
34. Onay, B. (2024). A study on the adequacy of gathering areas as urban spaces. Artvin Çoruh Üniversitesi Orman Fakültesi Dergisi, 25(1), 95-103. https://doi.org/10.17474/artvinofd.1398345
35. Patton, M.Q. (2002). Qualitative research ve evaluation methods (3. Baskı). Thousand Oaks, CA: Sage Publications.
36. Pope, A. (1731). Epistle to Burlington. London: Printed for L. Gilliver.
37. Price, U. (1794). An Essay on the Picturesque (London: J).
38. Repton, H. (1806). An Inquiry into the Changes of Taste in Landscape Gardening.
39. Sarı, D. (2019). İhtiyaç-etkinlik-mekân ilişkisinin kent parkları örneğinde irdelenmesi. Artvin Çoruh Üniversitesi Orman Fakültesi Dergisi, 20(2), 181-192. https://doi.org/10.17474/artvinofd.570287
40. Sarkowicz, H. (2003). Bahçelerin ve parkların tarihi. Dost Kitabevi.
41. Symes, M. (2016). The English landscape garden in Europe. Historic England. Garden History, 44, 7–17.
42. Taşdemir, D. (2011). Çağdaş peyzaj mimarlarının yaklaşımları çerçevesinde peyzaj mimarlığının gelişim süreci (Yüksek Lisans Tezi). Ankara Üniversitesi, Fen Bilimleri Enstitüsü, Peyzaj Mimarlığı Anabilim Dalı, Ankara.
43. Tavşancıl, E. (2006). Tutumların ölçülmesi ve SPSS ile veri analizi (2. Baskı). Ankara: Nobel Yayın Dağıtım.
44. Taylor, K. (2008). Landscape and Memory: cultural landscapes, intangible values and some thoughts on Asia. In Communities and Memories: a global perspective (pp. 1-6). Australia Memory of the World programme.