Analysis of Afyon Gedik Ahmet Pasha Mosque Pediment Letters in Terms of Design Principles

Öz

Gedik Ahmet Pasha Complex, one of the important buildings of Afyon, was built by Gedik Ahmet Pasha, the grand vizier of Fatih Sultan Mehmet Khan. İsmail Hakkı Altunbezer, one of the important representatives of calligraphy in the 20th century, composed the window mosque, which is a part of the complex. These compositions, created during the peak of Altunbezer's artistic career, were executed using the hand-drawn technique. This article examines the fourteen pediments of the Gedik Ahmet Pasha Mosque in terms of design principles. The scope of the research encompasses design elements such as point, shape, space, measure, and direction, as well as design principles such as repetition, rhythm, balance, harmony, conformity, and sovereignty. The primary objective of the study is to examine Altunbezer's compositions within the context of design principles and to conceptually evaluate the relationship between the texts and design principles. As part of the study, the mosque's pediment inscriptions were documented through photographs. After the photographs were transferred to the computer, notable sections of the inscriptions related to their design principles were analyzed using Photoshop and AutoCAD software. According to the results obtained from these inscriptions, which were analyzed in terms of design and whose current situation was evaluated, it was determined that in some pediment inscriptions, repetition and rhythm were applied, in some, letters were dominant and written in different sizes depending on the composition form, and in some, the principle of balance was applied with letters written on the right and left, and almost each of the pediment inscriptions stood out with different design elements and principles. The pediment inscriptions of the Afyon Gedik Ahmet Pasha Mosque, which were analyzed in terms of design and evaluated in terms of their current condition, are also important in terms of revealing the artistic taste of İsmail Hakkı Altunbezer, an important calligrapher of her time. At this point, it is thought that the inscriptions that were aesthetically damaged by the interventions should be corrected by qualified artists in accordance with Altunbezer's approach.

Anahtar Kelimeler

• Afyon
• Gedik Ahmet Pasha Mosque
• İsmail Hakkı Altunbezer
• Calligraphy
• Design Principles

Afyon Gedik Ahmet Paşa Camii Alınlık Yazılarının Tasarım İlkeleri Bakımından İncelenmesi

Öz

Afyon’un önemli yapılarından Gedik Ahmet Paşa Külliyesi, Fatih Sultan Mehmet Han’ın sadrazamı Gedik Ahmet Paşa tarafından yaptırılmıştır. Hat sanatının 20. yüzyıldaki önemli temsilcilerinden İsmail Hakkı Altunbezer; külliyenin bir parçası olan caminin restorasyonu sırasında, iç cephedeki pencere alınlık yazılarını celi sülüs ile kompoze etmiştir. Altunbezer’in sanat hayatının zirve döneminde hazırladığı bu kompozisyonlar, kalem işi tekniği ile işlenmiştir. Bu makalede, Gedik Ahmet Paşa Camii’nde yer alan on dört alınlık yazısı, tasarım ilkeleri bakımından incelenmiştir. Tasarım ögelerinden nokta, şekil, espas (boşluk), ölçü, yön ile tasarım ilkelerinden tekrar, ritim, denge, uyum, uygunluk ve egemenlik araştırmanın kapsamını oluşturmaktadır. Çalışmanın temel amacı, Altunbezer’in yapmış olduğu kompozisyonları tasarım ilkeleri bağlamında inceleyerek yazıların, tasarım kaideleri arasındaki ilişkisini kavramsal çerçevede değerlendirmektir. Çalışma kapsamında camide yer alan alınlık yazıları, fotoğrafları çekilmek suretiyle belgelenmiştir. Çekilen fotoğraflar bilgisayara aktarıldıktan sonra yazıların tasarım ilkeleri ile ilgili dikkati çeken kısımları, Photoshop ve Autocad yazılımlarından yararlanılarak analiz edilmiştir. Tasarım açısından analizi yapılan ve mevcut durumu değerlendirilen bu yazılardan elde edilen sonuca göre, bazı alınlık yazılarında tekrar ve ritmin, bazılarında egemen olan ve kompozisyon şekline bağlı olarak farklı ölçülerde yazılan harflerin, bazılarında da sağ ve sola yazılan harflerle denge ilkesinin uygulandığı belirlenerek alınlık yazılarının hemen hemen her birinin farklı tasarım unsur ve ilkeleri ile öne çıktığı tesbit edilmiştir. Tasarım açısından analizi yapılan ve mevcut durumu değerlendirilen Afyon Gedik Ahmet Paşa Camii’nin alınlık yazıları, devrinin önemli hattatı İsmail Hakkı Altunbezer’in sanat zevkini ortaya koyması bakımından ayrıca önem arz etmektedir. Bu noktada, yapılan müdahalelerle estetik bakımdan bozulan yazıların, ehil sanatkârlar vasıtasıyla Altunbezer’in tavrına uygun şekilde düzeltilmesi gerektiği düşünülmektedir.

Anahtar Kelimeler

• Afyon
• Gedik Ahmet Paşa Camii
• İsmail Hakkı Altunbezer
• Hat Sanatı
• Tasarım İlkeleri

Kaynakça

1. Alparslan, A. (1985). İslâm yazı çeşitleri: 3 celi sülüs. Sanat Dünyamız, 11(33), 27-33.
2. Alparslan, A. (1993). Celi. TDV İslâm Ansiklopedisi (Cilt 7, ss. 265-267) içinde. Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları.
3. Alparslan, A. (2004). Osmanlı hat sanatı tarihi (2. baskı). Yapı Kredi Yayınları.
4. Aslanapa, O. (2016). Türk sanatı (14. baskı). Remzi Kitabevi.
5. Boydaş, N. (1994). Ta’lik yazıya plastik değer açısından bir yaklaşım. Milli Eğitim Bakanlığı Yayınları.
6. Çelebi, A. Z. (2016). Meşrutiyet’ten Cumhuriyet’e bir hattatın portresi: Tuğrakeş İsmail Hakkı Altunbezer (1873-1946) (Tez No. 465572) [Yüksek lisans tezi, İstanbul Üniversitesi]. Yüksek Öğretim Kurulu Tez Merkezi.
7. Derman, M. U. (2011). Ölümünün yirmi beşinci yıldönümünde Tuğrakeş İsmail Hakkı Altunbezer. Ömrümün Bereketi (Cilt 1, ss. 92-106) içinde. Kubbealtı Neşriyatı.
8. Günüç, F. (1991). XV.-XX. yüzyıl Osmanlı dînî mîmârîsinde celî sülüs hattı uygulama ve teknikleri (Tez No. 17374) [Doktora tezi Selçuk Üniversitesi]. Yüksek Öğretim Kurulu Tez Merkezi.

9. İnal, M. K. (1955). Son hattatlar. Maarif Basımevi.
10. Karademir, M. (2017). Afyon Gedik Ahmet Paşa Cami taçkapısı. Selçuk Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Dergisi, (38), 493-506. https://dergipark.org.tr/en/download/article-file/402719
11. Kızıl, F. (2000). Objelerin iki-üç boyutlu grafik anlatımı ve zihinde canlandırma. Mimar Sinan Üniversitesi Yayını.
12. Nur Suresi-61. Ayet Tefsiri. (t.y.). Diyanet İşleri Başkanlığı Kur’an-ı Kerim. https://kuran.diyanet.gov.tr/tefsir/N%C3%BBr-suresi/ 2852/61-ayet-tefsiri
13. Nur Suresi-62. Ayet Tefsiri. (t.y.). Diyanet İşleri Başkanlığı Kur’an-ı Kerim. https://kuran.diyanet.gov.tr/tefsir/N%C3%BBr-suresi/ 2853/62-ayet-tefsiri
14. Nur Suresi-63. Ayet Tefsiri. (t.y.). Diyanet İşleri Başkanlığı Kur’an-ı Kerim. https://kuran.diyanet.gov.tr/tefsir/N%C3%BBr-suresi/ 2854/63-ayet-tefsiri
15. Nur Suresi-64. Ayet Tefsiri. (t.y.). Diyanet İşleri Başkanlığı Kur’an-ı Kerim. https://kuran.diyanet.gov.tr/tefsir/N%C3%BBr-suresi/ 2855/64-ayet-tefsiri
16. Özsoy, V., & Ayaydın, A. (2016). Görsel tasarım öge ve ilkeleri (1. baskı). Pegem Akademi.
17. Öztuna, H. Y. (2007). Görsel iletişimde temel tasarım (1. baskı). Tibyan Yayıncılık.
18. Serin, M. (2010). Hat sanatı ve meşhur hattatlar (4. baskı). Kubbealtı Neşriyatı.
19. Subaşı, H. (2002). Hattat İsmail Hakkı Altunbezer ve Afyon Gedik Ahmet Paşa Camii yazıları. M. Sarlık (Haz.), VI. Afyonkarahisar Araştırmaları Sempozyumu bildirileri (ss. 429-452) içinde. Afyon Belediyesi Yayınları.
20. Tanman, M. B. (1996). Gedik Ahmed Paşa Külliyesi. TDV İslam Ansiklopedisi (Cilt 13, ss. 544-547) içinde. Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları.
21. Ünver, A. S. (1955). Hattat ve tuğrakeş İsmail Hakkı Altunbezer hayatı ve eserleri (50 San’at Sever Serisi, No. 13). Kemal Matbaası.
22. Ünver, A. S. (2010). Tuğrakeş İsmail Hakkı Bey. Y. Çağlar, (Haz.), Bir fotoğrafın aynasında İstanbul’un meşhur hattatları (ss. 58-75) içinde. İstanbul Büyükşehir Belediyesi Kültür A.Ş. Yayınları.