Türk Sineması’nda Alternatif Bir Oluşum: Sinematek

Öz

Sinema, teknolojinin bir ürünü olarak her ne kadar sanatsal kaygılarla gelişim göstermiş olsa da ticari bir meta gözüyle değerlendiği andan itibaren profesyonel bir alan halini almıştır. Türkiye’de Cumhuriyet’in resmen ilan edilip Kemalist kadroların siyasal, toplumsal ve kültürel alanda başlattıkları modernleşme sürecinde önemli değişim ve reformlar yaşanmıştır. Bu periyotta, sanatsal anlamda yenilikler yapılmış olsa da sinema, devlet desteğinden yoksun, yalnızca gösterim boyutunda bırakılmıştır. Sinemaya ilişkin faaliyetler ise o günün şartlarına bağlı olarak iktidar ve çevresinin beklentileri doğrultusunda çelişkilerle gelişmiştir. Türk Sineması, bu paradoksal düşüncelere bağlı olarak uzun yıllar tiyatronun egemenliğinde yürütülmüştür. Türkiye’de güçlü bir sinema endüstrisinin varlığı, savaş sonrasında oluşan Yeşilçam Sineması ile gerçekleşmiş ancak yalnızca altyapı gereksinimlerini giderecek bir ölçüde gelişmiştir. 60’lı yıllarda altın çağını yaşayan sinema, birbirine benzeyen tekrar eden konuları, yetersiz teknik donanımı, egemen ideolojinin savunusunu yapan tutumuyla belli kalıpların dışına çıkamamıştır. Yeşilçam, sinamaseverler, yazarlar, aydınlar ve halk tarafından eleştirilere maruz kalmıştır. 60 darbesinden sonra oluşan özgürlükçü ve çağdaş ortamda gelişen çeşitli kurumlardan biri olan Türk Sinematek Derneği, ülke sinemasına alternatif bir oluşum olarak kabul görmüştür. TSD, Türk Sineması’nın gelişmesini önceleyerek faaliyetlerini sürdürmüş uluslararası boyutta bir kurum, hatta akademik bir sinema okulu olarak anılmıştır. Bu çalışma, detaylı literatür araştırmasıyla döneminin fenomen bir oluşumu olan Sinematek’in Türkiye’deki geçmiş başarılı duruşuna bağlı olarak güncel varlığına ve önemine vurgu yapmaktadır. Çalışmanın amacı, Sinematek Derneği’nin analizi ve oluşum gösterdiği evrede var olan politik ve entelektüel hareketlerin niteliklerini araştırmak ve bu süreçteki Türk Sineması sorunsalını irdelemektir. Çalışmada, Sinematek’in, pek çok yazar, yönetmen ve eleştirmenin yetiştirilmesinde önemli katkılar sağladığı bulgularına erişilmiştir. Türk Sinemateki’nin mercek altına alındığı bu çalışma, betimsel analiz tekniği ile incelenmiştir.

Anahtar Kelimeler

• Türk Sineması
• Sinematek
• Toplumsal Gerçekçilik
• Sansür

An Alternative Formation in Turkish Cinema: Cinematheque

Abstract

Although cinema, as a product of technology, has developed with artistic concerns, it has become a professional field since the moment it was valued as a commercial commodity. In Turkey, significant changes and reforms were experienced during the modernization process initiated by the Kemalist cadres in the political, social and cultural fields after the Republic was officially declared. During this period, although innovations were made in artistic terms, cinema was left deprived of state support and only in the exhibition dimension. Activities related to cinema, on the other hand, developed with contradictions in line with the expectations of the government and its circle depending on the conditions of the day. Turkish Cinema was carried out under the dominance of theater for many years due to these paradoxical thoughts. The existence of a strong cinema industry in Turkey was realized with Yeşilçam Cinema, which was formed after the war, but it only developed to an extent that would meet the infrastructure needs. Cinema, which experienced its golden age in the 60s, could not break out of certain patterns with its repetitive subjects that were similar to each other, insufficient technical equipment, and its attitude defending the dominant ideology. Yeşilçam was subject to criticism from movie lovers, writers, intellectuals and the public. The Turkish Cinematheque Association, one of the various institutions that developed in the liberal and contemporary environment formed after the coup of 1960, has been accepted as an alternative formation to the country's cinema. TSD has continued its activities by prioritizing the development of Turkish Cinema, and has even been referred to as an international institution, and even an academic cinema school. This study emphasizes the current existence and importance of Cinematheque, a phenomenal formation of its time, depending on its successful past stance in Turkey, with detailed literature research. The aim of the study is to analyze the Sinematek Association and to investigate the characteristics of the political and intellectual movements that existed during the period it was formed, and to examine the problematic of Turkish Cinema in this process. The study has reached the findings that Cinematheque made significant contributions to the training of many writers, directors and critics. This study, has been examined with the descriptive analysis technique.

Keywords

• Turkish Cinema
• Cinematheque
• Social Realism
• Censorship

Kaynakça

1. Akerson, T. (1966). Türk sineması’nda eleştiri. Yeni Sinema, 1(3), 35-37. https://sinematek.tv/wp-content/uploads/2020/03/ yenisinema_3.pdf
2. Atasoy, F. (1968). Silah başına. Genç Sinema, (3), 7-8. https://sinematek.tv/genc-sinema-1968-sayi-3/
3. Atayman, V. (1968). Devrimci sinema. Genç Sinema, (1), 10-11. https://sinematek.tv/genc-sinema-1968-sayi-1/
4. Ayça, E. (1968). Sinemayı yeniden icadetmek. Genç Sinema, (1), 13-14. https://sinematek.tv/genc-sinema-1968-sayi-1/
5. Barokas, Y. (1969). Sinematek kongresini bekliyoruz. Genç Sinema, (11), 2. https://sinematek.tv/wp-content/uploads/2022/12/ gencsinema_11.pdf
6. Başgüney, H. (2007). Sinematek (Turkish Cinémathèque Association): Cinema and political debate in Turkey between 1965-1980 (Thesis No. 206498) [Master Thesis, Boğaziçi University]. Yükseköğretim Kurulu Başkanlığı Tez Merkezi. (In English).
7. Başgüney, H. (2009). Türk Sinematek Derneği-Türkiye’de sinema ve politik tartışma. Libra.
8. Başgüney, H. (2013). Türk Sinematek Derneği-Türkiye’de sinema ve politik tartışma (2. Baskı). Libra.

9. Batur, E. (1985a). Alternatif aydın. Hil Yayınları.
10. Batur, E. (1985b). Sinema için mecnun. Ve Sinema, (1), 11-14. https://sinematek.tv/ve-sinema-1985-sayi-1/
11. Behramoğlu, A. (1968). Sanat üzerine soruşturma. Ant, (67), 15-66.
12. Bergman, İ. (1968). Sanat olayı ve halk. Genç Sinema, (2), 9-11. https://sinematek.tv/genc-sinema-1968-sayi-2/
13. Birecikli, Ü. (1968). Kısa film yapımı. Görüntü, (5), 29-32. https://sinematek.tv/goruntu-1968/
14. Çelik, M. (2016). Politik sinema. Gece Kitaplığı.
15. Çeviker, T. (2006). Onat Kutlar kitabı. Türsak.
16. Coş, N. (1973). Sinematek ya da Ciné-Café. Yedinci Sanat, (5), 3-12. https://sinematek.tv/wp-content/uploads/2022/12/yedinci sanat_5.pdf
17. Coşkun, E. (2009). Türk Sinemasında akım araştırması (3. Baskı). Phoenix.
18. Daldal, A. (2003). Art, politics and society: Social realism in Italian and Turkish cinemas. Isis Press. (In English).
19. Daldal, A. (2005). 1960 darbesi ve Türk sinemasında toplumsal gerçekçilik. Homer.
20. Erdoğan, N. (1998). Narratives of resistence: national identity and the ambivalance in the Turkish melodrama between 1965 and 1975. Screen, 39(3), 259-271. https://doi.org/10.1093/screen/39.3.259 (In English).
21. Esen, Ş. K. (2016). Türk sinemasının kilometre taşları. Agora Kitaplığı.
22. Evren, B. (2012). Kan davası gibi. Modern zamanlar, (26), 58.
23. Filim. (1975). Sansür kampanyası. Filim, (49), 3-4. https://sinematek.tv/filim-75-sayi-49/
24. Furat, E. (2014). Yönetmen olarak Yılmaz Güney filmlerine uygulanan sansür olgusu (Tez No: 389787) [Yüksek lisans tezi, Maltepe Üniversitesi]. Yükseköğretim Kurulu Başkankığı Tez Merkezi.
25. Genç Sinema. (1969). Hisar günlüğü. Genç Sinema, (8), 2-7. https://sinematek.tv/genc-sinema-1969-sayi-8/
26. İnceoğlu, M. Ç. (2001). Bir kültür kurumu olarak sinematekler (Tez No. 387052) [Yüksek lisans tezi, Yeditepe Üniversitesi]. Yükseköğretim Kurulu Başkankığı Tez Merkezi.
27. Karadoğan, A. (2010). Sanat sineması üzerine yaklaşımlar ve tartışmalar. D Basım Yayım.
28. Kayalı, K. (1998). Sinema bir kültürdür. Alaz Yayıncılık.
29. Küçük, Y. (1980). Türkiye üzerine tezler-1. Tekin Yayınevi.
30. Kutlar, O. (1967). Türk Sineması niçin olumlu çıkış yapamıyor. Ant, (11), 5-14.
31. Kutlar, O. (1968a). Ulusal Türk sineması için alan araştırmaları: 2 kısa filmin gücü. Yeni Sinema, (17), 28-45. https://sinematek.tv/yeni-sinema-1968-sayi-17/
32. Kutlar, O. (1968b). İkinci raund. Yeni Sinema, (19/20), 9-10. https://sinematek.tv/yeni-sinema-1968-sayi-19-20/
33. Kutlar, O. (1985). Tarihsel gelişme hükmünü veriyor. Ve Sinema, (1), 15-24. https://sinematek.tv/ve-sinema-1985-sayi-1/
34. Kutlar, O. (1991). Sinema bir şenliktir. Can Yayınları.
35. Kuyucuk, E. Ş. (2010). Türk Sinemasının kilometre taşları (2. Baskı). Agora Kitaplığı.
36. Onaran, P. Ş. (1994). Türk Sineması (I. Cilt). Kitle Yayıncılık.
37. Özdemir, M. (2010). Nitel veri analizi: sosyal bilimlerde yöntembilim sorunsalı üzerine bir çalışma. Osmangazi Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 11(1), 323-343. https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/113287
38. Özkan, H. (2001). Türkiye’de film arşivciliği sorunları ve arşivciliğin Türk sinema ve televizyonuna etkileri (Tez No. 113064) [Yüksek Lisans Tezi, Mimar Sinan Güzel Sanatlar Üniversitesi]. Yükseköğretim Kurulu Başkanlığı Tez Merkezi.
39. Öztürk, S. (2009). Kültür emperyalizmi ve modernleşme kuramları açısından Türkiye’de sinema üzerine notlar (1896-1939), Kebikeç İnsan Bilimleri İçin Kaynak Araştırmaları Dergisi, 14(27), 157-181. https://drive.google.com/file/d/1bH8xn8Mg4OM0b-YEMLx_hjniOJVpUJTQ/view?usp=sharing
40. Refiğ, H. (2009). Ulusal sinema kavgası (2. Baskı). Dergâh Yayınları.
41. Refiğ, H. (2013). Ulusal sinema kavgası (3. Baskı). Dergâh Yayınları.
42. Rocha, G. (1968). Yeni sinema ve yaratmanın serüveni. E. Ayça (Çev.), Yeni Sinema, (21/22/23), 32-45. https://sinematek.tv/yeni-sinema-1968-sayi-21-22-23/
43. Şalom, J. (1968). Bir. Genç Sinema, (1), 8-9. https://sinematek.tv/genc-sinema-1968-sayi-1/
44. Şalom, J. (1969). Genç sinemacılar neden Hisar’a karşı çıktılar ya da her seçim siyasaldır!. Genç Sinema, (8), 9-13. https://sinematek.tv/genc-sinema-1969-sayi-8/
45. Şalom, J. (2015). İşçi filmleri, öteki sinemalar. F. Başaran (Ed.), Bir sinema serveti: Fransız Sinemateki (ss. 279-290) içinde. Yordam Kitap.
46. Scognamillo, G. (1998). Türk sinema tarihi. Kabalcı.
47. Soner, A., Atayman, V., & Rıza, E. (1996.). Genç sinemacılarla söyleşi. Görüntü, (5), 25-34. https://www.goruntudergi.com/goruntu-arsiv
48. Tanju, M. (1970). Genç sinemacı ve belgesel film. Genç Sinema, (11), 3-4. https://sinematek.tv/genc-sinema-1970-sayi-11/
49. Tunca, Ç. (2010). Yücel Çakmaklı için. A. Şen (Ed.), Türk Sinemasında yerli arayışlar (s. 311) içinde. Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları.
50. Ufuk, A., & Osman, M. (1995). Türkiye’de devrimci sinema tartışmaları-1, Görüntü, (4).
51. Uygur, C. (1989). Demokratik devrim: Perspektifsizlik mirası-1, Gelenek, (27). https://gelenek.org/demokratik-devrim-perspektifsizlik-mirasi-i/
52. Yeni Sinema. (1966). Ellinci yıla önsöz. Yeni Sinema, (3), 3-5. https://sinematek.tv/yeni-sinema-1966-sayi-3/
53. Yeres, A. (1968). Neden kısa film. Yeni Sinema, (19/20), 29. https://sinematek.tv/yeni-sinema-1968-sayi-19-20/
54. Yeres, A. (1970). Hisar üzerine özeleştiri ve soruşturna. Görüntü, (7), 1-9.