Cessâs'ın Teşri Delillerinde Makasıd ve Maslahatın Gözetilmesi

Yıl 2025, Cilt: 2 Sayı: 1, 87 - 115, 15.06.2025

Mohamad Nadeem Alhaj Rabie

Öz

Araştırma, Hicri dördüncü yüzyılın önemli Hanefi âlimlerinden İmam Cessâs'ın teşri delillerinin kuruluşunda maslahat ve maksatların rolünü ele almaktadır. Hanefilerin maslahat ve maksatların ilk temellerini oluşturmasına yaptığı katkıları vurgulamayı amaçlayan bu çalışma, Cessâs'ın üç eserini inceleyerek (el-Fusûl fî’l-Usûl, Ahkâm el-Kur’ân ve Şerḥu Muḫtaṣari’ṭ-Ṭaḥâvî), Cessâs'ın şer'i delillerde maslahat ve maksat kavramlarını nasıl kullandığını ve bunların fıkhi konularda nasıl uygulandığını ortaya koymaktadır. Araştırma, Cessâs'ın şer'i naslardan ve bunların delaletlerinden yola çıkarak şeriatın maksatlarının ve mükelleflerın maslahatlarının korunmasını vurguladığını ve diğer teşri delillerini kurarken maslahat ve maksatları gözettiğini sonucuna varmaktadır. Bu, maslahat illetleri ile hüküm illetlerini ayırt etmesi, maslahata göre takdiri bize bırakılan bazı hükümlerde ictihad yapması, faydası zararından çok olan bazı hükümleri istihsan etmesi, insanların örflerini gözetmeye özen göstermesi, mükelleflere kolaylık sağlamak için bazı hükümleri örfe tahsis etmesi, muteber bir menfaatin kaçırılmasına veya hak sahibine zarar verilmesine yol açan sedd-i zerayi'de bulunması, aslı istishab edip ona muhalif olanı reddetmesi ve bizden önceki şeriatlarla amel edip bunlardan elde ettiğimiz maslahatları dikkate almasıyla detaylandırılmıştır. Bütün bunlar araştırma boyunca şahitler ve örneklerle açıklanmıştır.

Anahtar Kelimeler

İslam Hukuku , Cessâs , Teşri Delilleri , Maksatlar , Maslahatlar

مراعاة المقاصد والمصالح في أدلة التشريع عند الجصاص

Öz

يتحدث البحث عن دور المقاصد والمصالح في تأسيس أدلة التشريع لدى الإمام الجصاص، أحد أهم أعلام المدرسة الحنفية في القرن الرابع الهجري، بهدف تسليط الضوء على إسهامات الحنفية في بناء الأسس الأولية للمقاصد والمصالح، من خلال دراسة ثلاثة كتب للجصاص، هي: الفصول في الأصول، وأحكام القرآن، وشرح مختصر الطحاوي، لبيان استعمالات الجصاص لمفهومي المصلحة والمقاصد في الأدلة الشرعية، وكيفية تطبيقها في الفروع الفقهية، ويخلص البحث إلى استفادة الجصاص من النصوص الشرعية ودلالاتها في التأكيد على حفظ مقاصد الشريعة ومصالح العباد، ومراعاته للمصلحة والمقاصد في تأسيسه لأدلة التشريع الأخرى، من خلال تمييزه بين علل المصالح وعلل الأحكام، والاجتهاد في بعض الأحكام التي تُرك تقديرها لنا بحسب المصلحة، واستحسان بعض الأحكام التي يغلب نفعها على ضررها، إضافة إلى حرصه على مراعاة أعراف الناس، وتخصيص بعض الأحكام بالعرف تيسيراً على المكلفين، وسد الذرائع التي تؤدي إلى تفويت منفعة معتبرة أو الإضرار بصاحب الحق، واستصحاب الأصل ودفع ما يخالفه، والعمل بشرع من قبلنا وملاحظة المصالح التي نستفيدها من ذلك، كل ذلك تم تفصيله مع ذكر الشواهد والأمثلة عليها في طيات البحث.

Anahtar Kelimeler

الفقه الإسلامي , الجصاص , أدلة التشريع , المقاصد , المصالح

Consideration of Maqasid and Masalih in the Sources of Legislation According to al-Jassas

Öz

This research explores the role of maqasid (purposes) and masalih (benefits/welfare) in establishing legislative proofs according to Imam al-Jassas, a key figure in the 4th-century AH Hanafi school. Aiming to highlight the Hanafi school's early contributions to these concepts, the study examines al-Jassas's works: Al-Fusul fi al-Usul, Ahkam al-Qur'an, and Sharh Mukhtasar al-Tahawi. It demonstrates his application of maslaha and maqasid in legal reasoning and jurisprudential branches. The research concludes that al-Jassas utilized legal texts to emphasize preserving Sharia's objectives and public welfare. He considered maslaha and maqasid in establishing legislative proofs by distinguishing between rationales for public interests and legal rulings. His methodology included ijtihad based on maslaha, istihsan (juristic preference for rulings where benefit outweighs harm), and consideration of customs (urf). Furthermore, he employed sadd al-dhara'i' (blocking means leading to harm), istishab al-asl (presumption of continuity), and consideration of previous laws for derived benefits. These applications are detailed with evidence and examples throughout the research.

Anahtar Kelimeler

Islamic Jurisprudence , Al-Jassas , Sources of Legislation , Maqasid , Masalih

Kaynakça

• Âmidî, Ebü’l-Hasen (Ebü’l-Kāsım) Seyfüddîn Alî b. Muhammed b. Sâlim es-Sa‘lebî. el-İḥkâm fî uṣûli’l-aḥkâm. tâliK: Abdülrezzâk Afîfî. Riyad: el-Nur Vakfı, 1. Basım, 1967.
• Cessâs, Ahmed bin Ali Ebu Bekir er-Râzî. Şerḥu Muḫtaṣari’ṭ-Ṭaḥâvî. thk. Asmetullah Enayetullah Muhammed. Beyrut: Dar el-Beşâir el-İslâmîye; Medine: Dar es-Sirac, 1. Basım, 2010.
• Cessâs, Ebû Bekr Ahmed b. Alî er-Râzî. Ahkâm el-Kur’ân. thk. Muhammed Sâdek el-Kemhâvî. Beyrut: Dar İhya’ et-Terâs el-Arabî, 1405.
• Cessâs, Ebû Bekr Ahmed b. Alî er-Râzî. el-Fusûl fî’l-Usûl. Kuveyt: Kuveyt Vakıfları Bakanlığı, 2. Basım, 1994.
• Cürcânî, Ebü’l-Hasen Alî b. Muhammed b. Alî es-Seyyid eş-Şerîf el-Cürcânî el-Hanefî. et-Taʿrîfât. thk. Cemaatü’l-‘Ulemâ. Beyrut: Dar el-Kutub el-‘İlmîye, 1. Basım, 1983.
• el-Barhanî, Muhammed Heşâm. Seddu’z-Zerâî‘ fî’l-Şerîe’l-İslâmî Şam: Dar el-Fikr, 1. Basım, 1985. el-Bedavî, Yusuf. Maqâsidu’l-Şerîe ‘endebn Teymiyye. Ürdün: Dar en-Nefais.
• el-Buhârî, Abdülazîz. Keşfü’l-esrâr fî şerḥi Uṣûli’l-Pezdevî. İstanbul: Dar el-Kitâb el-İslâmî, 1890.
• el-Hedemî, Nûr ed-Din.‘Ilmu’l-Maqâsid e’l-Şer’iyye. Riyad: el-‘Ubaykan Kitabevi, 1. Basım, 2001.
• er-Râzî, Fehreddin Ebû Abdillâh (Ebü’l-Fazl) Fahrüddîn Muhammed b. Ömer b. Hüseyn er-Râzî et-Taberistânî. el-Muḥaṣṣal. thk. Taha Cabir Fiyâd el-‘Alvanî. Beyrut: el-Risâla Vakfı, 3. Basım, 1997.
• er-Reysûnî, Ahmed. Medkhal ile Maqâsidu’l-Şerîe. Mansûre: Dar el-Kelime, 1. Basım, 2010.
• er-Reysûnî, Ahmed. Naẓariyyetü’l-maḳāṣıd ʿinde’l-İmâm eş-Şâṭıbî. Beyrut: İslâmî Düşünce Yüksek Enstitüsü, 4. Basım, 1995.
• es-Sârî, Hanan vd. “İslâmî Tarih Boyunca Şer’î Maqâsid Biliminin Gelişimi”. Cami’e’l-‘Âlemî li’d-Derâsat el-Fehkîye ve el-Usûlîye 2/2 (2018), 41–45. https://search.emarefa.net/detail/BIM-906512
• es-Selmi, Ayyâd bin Nâmî. Usul al-Fıkh allazı la yesa' al-Fâkih cehluhu . Riyad: Dar et-Tedmeriye, 1. Basım, 2005.
• Ezherî, Ebû Mansûr Muhammed b. Ahmed b. Ezher el-Ezherî el-Herevî. Tehẕîbü’l-luġa. thk. Muhammed Avd Mera’ib. Beyrut: Dar İhya’ et-Terâs el-Arabî, 1. Basım, 2001.
• Feyyûmî, Ebü’l-Abbâs Hatîbüddehşe Ahmed b. Muhammed b. Alî el-Feyyûmî el-Hamevî. el-Miṣbâḥu’l-münîr fî ġarîbi’ş-Şerḥi’l-kebîr. Beyrut: el-Mektabe el-‘İlmîye.
• Fîrûzâbâdî, Ebü’t-Tâhir Mecdüddîn Muhammed b. Ya‘kūb b. Muhammed el-Fîrûzâbâdî. el-Ḳāmûsü’l-muḥîṭ. thk. Muhammed Neaîm el-Araksusî. Beyrut: el-Risâla Vakfı, 8. Basım, 2005.
• Gazzâlî, Hüccetü’l-İslâm Ebû Hâmid Muhammed b.Muhammed b. Muhammed b. Ahmed el-Gazzâlî et-Tûsî. el-Müstaṣfâ fî ʿilmi’l-uṣûl. thk. Muhammed Abdülselam Abdülşâfi. Beyrut: Dar el-Kutub el-‘İlmîye, 1. Basım, 1993.
• Haroush, Ayman. “Makâsidu’ş-Şerîa Bilim Dalının Tarihçesi”. Mizanü’l-Hak: İslami İlimler Dergisi 6/11 (Aralık 2020), 188–189.https://dergipark.org.tr/tr/pub/mizan/issue/58671/714792
• Isnevî, Ebû Muhammed Cemâlüddîn Abdürrahîm b. el-Hasen b. Alî el-Ümevî el-İsnevî. Nihayet es-Sûl Şerhü’l-Menhac el-Usûl. thk. Abdülkâder Muhammed Ali. Beyrut: Dar el-Kutub el-‘İlmîye, 1. Basım, 1999.
• İbn ‘İsâ, İmrân Salim. “El-Istişâb ‘endel-Hanefîye ve Eseruh fî Binâ el-Ahkâm”. Libya: Şerîat ve Hukuk Fakültesi Dergisi 5/1 (2024), 17. https://journals.asmarya.edu.ly/jsl/index.php/jsl/article/view/113
• İbn ‘Umer, ‘Umer Salih bin ‘Umer. Maqâsidu’l-Şerîe ‘endel-‘İzz bin Abdülselam. Ürdün: Dar en-Nefais, 1. Basım, 2003.
• İbn Âşûr, Muhammed et-Tâhir b. Muhammed b. Muhammed et-Tâhir et-Tûnisî. Maḳāṣıdü’ş-şerîʿati’l-İslâmiyye. thk. Muhammed el-Habîb ibn el-Hucce. Katar: Vakıf ve İslami İşler Bakanlığı, 2004.
• İbn Emîru Hâc, Ebû Abdillâh Şemsüddîn Muhammed b. Muhammed b. Muhammed el-Halebî et-Taḳrîr ve’t-taḥbîr. Mısır: el-Emîriyye Matbaası, 1. Basım, 1899.
• İbn Fâris, Ahmet bin Fârıs bin Zekeriya el-Kezvînî er-Râzî. Muʿcemü meḳāyîsi’l-luġa. thk. Abdülselam Muhammed Harun. Beyrut: Dar el-Fikr, d.t., 1979.
• İbn Kudâme, Ebû Muhammed Muvaffakuddîn Abdullāh b. Ahmed b. Muhammed b. Kudâme el-Cemmâîlî el-Makdisî.   Ravżatü’n-nâẓır ve cünnetü’l-münâẓır fî uṣûli’l-fıḳh. Takdim: Şeban Muhammed İsmâil. Beyrut: el-Riyân Vakfı, 2. Basım, 2002.
• İbn Manzûr, Ebü’l-Fazl Cemâlüddîn Muhammed b. Mükerrem b. Alî b. Ahmed el-Ensârî er-Rüveyfiî. Lisânü’l-ʿArab. Beyrut: Dar Sâder, 3. Basım, 1993.
• İbnü’n-Neccâr, Ebû Bekr (Ebü’l-Beka) Takıyyüddîn Muhammed b. Ahmed b. Abdilazîz el-Fütûhî. Şerḥu’l-Kevkebi’l-münîr. thk. Muhammed ez-Zehayli vd. Riyad: el-‘Ubaykan Kitabevi, Basım, 1997.
• Kureşî, Ebû Muhammed Muhyiddîn Abdülkādir b. Muhammed b. Muhammed el-Kureşî el-Mısrî. el-Cevâhirü’l-muḍıyye fî ṭabaḳāti’l-Ḥanefiyye. thk. Dr. Abdülfetâh el-Hellû. Kahire: Dar e-Hicr, 2. Basım, 1993.
• Merdâvî, Ebü’l-Hasen Alâüddîn Alî b. Süleymân b. Ahmed el-Merdâvî. Riyad: Kitabe el-Reşd, 2000.
• Özdemir, Mahmûd Muhammed Mustafâ Ramazan. Menhacc el-Ceccâs fî’l-Kıyâs ve tatbikatuhu fî Ahkâm el-Kur’ân. Amman: Ürdün Üniversitesi, Lisansüstü Çalışmalar Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2015. http://search.mandumah.com/Record/1039896
• Sübkî, Ebû Nasr Tâcüddîn Abdülvehhâb b. Alî b. Abdilkâfî es-Sübkî. el-İbhâc fî şerḥi’l-Minhâc. Beyrut: Dar el-Kutub el-‘İlmîye, 1. Basım, 1984.
• Sübkî, Ebû Nasr Tâcüddîn Abdülvehhâb b. Alî b. Abdilkâfî es-Sübkî. Refʿu’l-ḥâcib ʿan Muḫtaṣarı İbni’l-Ḥâcib. thk. Ali Muhammed Muavvez ve ark. Beyrut: ‘Âlem el-Kutub, 1. Basım, 1999.
• Şâtibî, Ebû İshâk İbrâhîm b. Mûsâ b. Muhammed el-Lahmî eş-Şâtıbî el-Gırnâtî. el-Muvâfaqât. thk. Ebu Ubeyde Meşhûr bin Hasan el-Süleymân. Dar ibn Afân, 1. Basım, 1997.
• Şevkânî, Ebû Abdillâh Muhammed b. Alî b. Muhammed eş-Şevkânî es-San‘ânî el-Yemenî. İrşâdü’l-fuḥûl ilâ taḥḳīḳi’l-ḥaḳ min ʿilmi’l-uṣûl. thk. Ahmed ‘Azzu Enayet vd. Dar el-Kitâb el-Arabî, 1. Basım, 1999.
• Tûfî, Ebü’r-Rebî‘ Necmüddîn Süleymân b. Abdilkavî b. Abdilkerîm b. Saîd et-Tûfî el-Hanbelî. Şerhü Mukhtasar er-Ravze. thk. Abdüllah bin Abdülmehsen el-Türkî. El-Risâla Vakfı, 1. Basım, 1987.
• Zehebî, Ebû Abdillâh Şemsüddîn Muhammed b. Ahmed b. Osmân ez-Zehebî et-Türkmânî el-Fârikī ed-Dımaşkī. Siyeru aʿlâmi’n-nübelâʾ. thk. Muhammed Eymen el-Şebrâvî. Kahire: Dar el-Hadîs, 2006. Zeydan, Abdülkerîm. el-Vecîz fî Usûl el-Fıkh. Qurtuba Vakfı, 6. Basım, 1976.