Arkeolojik Mirasın Görsel Temsili: Çatalhöyük Temalı Filatelik ve Nümismatik Materyaller Üzerine Bir inceleme (1992-2025)

Çalışmanın amacı, 1992-2025 yılları arasında yayımlanan Çatalhöyük temalı filatelik ve nümismatik materyallerdeki görsel temsilleri inceleyerek arkeolojik mirasın ulusal ve uluslararası düzeyde nasıl sunulduğunu ortaya koymaktır. Araştırma nitel yöntemle yürütülmüş, veriler doküman analizi tekniğiyle toplanmıştır. Çalışmanın verilerini, Çatalhöyük temalı posta pulları, ilk gün zarfları ve hatıra paralar oluşturmaktadır. Veriler, kurumsal web sayfaları ve resmî kurumların yayımladığı kaynaklardan elde edilmiştir. Görseller, betimsel analiz ve içerik analizi teknikleri aracılığıyla incelenerek; ikonografi, renk, kompozisyon, tipografi ve simgesel anlamlar boyutuyla değerlendirilmiştir. Bulgular, tasarımlarda Ana Tanrıça figürü, Neolitik duvar resimleri, hayvan betimlemeleri ve kazı alanı görünümlerinin öne çıktığını göstermektedir. Görsel anlatımın mitoloji, sembolizm, bilimsel keşif, anma söylemi ve ulusal kimlik bağlamında şekillendiği görülmekle birlikte, renk kullanımında toprak tonları ve kırmızı ağırlıklı bir paletin tercih edildiği anlaşılmaktadır. Kronolojik inceleme, temsil anlayışının zaman içinde değişim gösterdiğini ortaya koymaktadır. 1992 tarihli tasarım tanıtım ve belgeleme odaklı bir yaklaşım sergilerken, 2008 tarihli hatıra para daha anıtsal bir temsil sunmaktadır. 2025 Avrupa serisinde ise uluslararası kültürel vurgusu öne çıkmaktadır. Bu doğrultuda, çalışmada yer alan tasarımların arkeolojik mirası görünür kılarak kültürel belleğe katkı sunan önemli temsil araçları olduğu sonucuna ulaşılmıştır.

The aim of this study is to examine the visual representations in philatelic and numismatic materials themed around the archaeological site of Çatalhöyük published between 1992 and 2025, and to reveal how archaeological heritage is presented at national and international levels. The research was conducted using a qualitative method, and the data were collected through the document analysis technique. The dataset of the study consists of postage stamps, first day covers, and commemorative coins themed around Çatalhöyük. The data were obtained from institutional websites and sources published by official institutions. The visuals were examined through descriptive analysis and content analysis and evaluated in terms of iconography, color, composition, typography, and symbolic meanings. The findings indicate that the Mother Goddess figure, Neolithic wall paintings, animal depictions, and excavation site views are the most prominent elements in the designs. The visual narrative appears to be shaped within the contexts of mythology, symbolism, scientific discovery, commemorative discourse, and national identity. In terms of color usage, a palette dominated by earthy tones and red hues is predominantly preferred. The chronological examination reveals that the understanding of representation has changed over time. While the design dated 1992 reflects an approach focused on promotion and documentation, the commemorative coin issued in 2008 presents a more monumental representation. In the 2025 European series, an emphasis on international cultural representation becomes more prominent. In this respect, it is concluded that the designs examined in this study function as important representational tools that make archaeological heritage visible and contribute to the formation of cultural memory.