Posof Havzası’nda Orta Çağ Arkeolojik Yüzey Araştırması: 2024 Sezonu Bulguları ve İlk Değerlendirmeler

Posof is a district within Ardahan Province, located along the Turkey–Georgia border. The settlement is located on one of the primary transit routes between Anatolia and the Caucasus, a location which has resulted in the settlement gaining significance due to its transportation networks. The settlement is also of significance due to its role as a border region where political and cultural interactions converge, a consequence of its geostrategic location. This situation has laid the groundwork for the formation of a rich cultural and historical layering in the Posof Basin. However, original studies comprehensively examining Posof’s cultural and historical fabric have remained limited in scope; cultural assets in the district have generally been evaluated within the framework of research focused on Ardahan Province or the Tao-Klarjeti Region. In order to address this scientific gap, a three-year “Archaeological Survey of the Medieval Period” was initiated in Posof in 2024. The objective of this study is twofold: firstly, to present the findings obtained during the initial season of the surface survey; and secondly, to evaluate these findings. In the course of the research, the following sources were examined: The following sources were consulted for this study: Ottoman cadastral records, historical data on Georgian churches, 19th- and 20th-century travel accounts, and modern literature. Subsequent to this preliminary examination, fieldwork was conducted at over 60 sites across 15 villages in the southwest and southeast of Posof. The documented findings, including castles, churches, inscriptions, tunnels, rock-cut spaces, and reused architectural fragments, indicate the existence of a settlement-defence network that controlled the valleys and passes throughout the Medieval Period in Posof. Furthermore, the settlement has been revealed to exhibit a remarkable continuity spanning from the Ancient Period to the post-Medieval Turkic-Islamic era.

Türkiye–Gürcistan sınır hattında yer alan Posof, Ardahan iline bağlı küçük bir ilçedir. Anadolu ile Kafkasya arasındaki başlıca geçiş güzergâhlarından biri üzerinde bulunan bu yerleşim, jeostratejik konumu sayesinde, yalnızca ulaşım ağları bakımından değil, siyasal ve kültürel etkileşimlerin kesiştiği bir sınır coğrafyası olarak da önem kazanmıştır. Bu durum Posof Havzası’nda zengin bir kültürel ve tarihsel katmanlaşma oluşmasına zemin hazırlamıştır. Buna karşın, Posof’un kültürel ve tarihî dokusunu bütüncül anlamda inceleyen özgün çalışmalar sınırlı kalmış; ilçedeki kültür varlıkları genellikle Ardahan ili ya da Tao-Klarjeti Bölgesi’ne yönelik araştırmalar çerçevesinde değerlendirilmiştir. Bilimsel anlamda oluşan bu eksikliği gidermek amacıyla, 2024 yılında Posof’ta üç yıl süreli “Orta Çağ Dönemi Arkeolojik Yüzey Araştırması” başlatılmıştır. Bu çalışma, yüzey araştırmasının ilk sezonunda elde edilen bulguları tanıtmayı ve değerlendirmeyi amaçlamaktadır. Araştırma kapsamında önce Osmanlı tahrir kayıtları, Gürcü kiliselerine ilişkin tarihî veriler, 19. ve 20. yüzyıl gezgin anlatıları ile modern literatür incelenmiş; ardından Posof’un güneybatı ve güneydoğusundaki on beş köyde altmıştan fazla sahada arazi belgeleme çalışmaları gerçekleştirilmiştir. Belgelenen kale, kilise, yazıt, tünel, kaya oyma mekân ve devşirme mimari parça gibi bulgular, Posof’ta Orta Çağ boyunca vadileri ve geçitleri denetleyen bir yerleşim- savunma ağının varlığına işaret etmekte; ayrıca yerleşimin Eski Çağ’dan Orta Çağ sonrası Türk-İslam dönemine uzanan bir süreklilik gösterdiğini ortaya koymaktadır.