Refik Halid Karay’ın Deli Piyesi Üzerine Bazı Dikkatler

Öz

1888-1965 yılları arasında yaşayan, Osmanlı Devleti’nin çöküş yılları ile Türkiye Cumhuriyeti’nin kuruluş yıllarına tanıklık eden Refik Halid Karay’ın edebî metinleri, makaleleri, köşe yazıları siyasi ve sosyal değişimlerden payını fazlasıyla almıştır. Deli adlı piyes, yazarın bu motivasyonla kaleme aldığı eserlerdendir. Mustafa Kemal Atatürk’ün bizzat okuduğu, takdir ettiği ve neticesinde yazarın sürgün hayatını sonlandıran Deli eserinin Cumhuriyet’e ve inkılâplara bir övgü mü, yoksa yergi mi olduğu üzerinde tartışılmıştır. Çalışmamızda övgü, yergi tartışmasından ziyade Türkiye Cumhuriyeti’nin ilanıyla birlikte inkılâpların getirdiği siyasi, felsefi, sosyolojik değişimler; bunlara bağlı olarak değişen hayat anlayışı, değişen değerlerin edebî esere yansıması üzerinde durulmuştur. Okur merkezli bir inceleme biçimiyle eserin anlamsal derinliği kavranmaya, eserin düşündürdüklerine dikkat çekilmeye çalışılmıştır. Deli eserinde, medeniyet tarihimizdeki değişimler ve bunun bireyler üzerindeki etkisi mizahî bir dille ele alınmıştır. Yeninin kendini kurma mücadelesinin izdüşümü olarak birey; eskiyle yeninin mücadelesi, yerlerinden edilen değerlerin yerine yenilerinin konma çabası, kavram karmaşası, kavramların iç içe geçmişliğinden kaynaklı bir buhran dönemindedir. Şapka Kanunu, Harf İnkılâbı, yeni kurulan cemiyetler, Dil İnkılâbı, Tekke ve Zaviyelerin Kapatılması, laiklik ilkesinin benimsenmesi gibi devletin yapısını tamamen değiştiren, sosyal hayatı başka bir mecraya taşıyan olaylar yirmi yıl içerisinde gerçekleşmiştir. Yazar, bu tarihsel ivmenin eski ile yeni arasında sıkışan bireyi getirdiği noktaya dikkat çekerken okurunun aklında da sorular oluşturmuştur.

Anahtar Kelimeler

• Yeni Türk Edebiyatı
• Refik Halid Karay
• Deli
• Türk İnkılâbı
• İroni.

Some Notes on Refik Halid Karay's Play 'Deli'

Öz

Refik Halid Karay, who lived between 1888 and 1965 and witnessed the final years of the Ottoman Empire as well as the early years of the Republic of Turkey, saw his literary texts, articles, and columns deeply influenced by political and social changes. The play titled Deli is one of the works the author wrote with this motivation. It has been debated whether Deli, which Mustafa Kemal Atatürk personally read, appreciated, and as a result ended the author’s exile, is a praise or satire of the Republic and the reforms. In our study, rather than engaging in the debate of praise versus satire, the focus has been on the political, philosophical, and sociological transformations brought about by the proclamation of the Republic of Turkey, and how these shifts, along with changing lifestyles and values, are reflected in the literary work. Using a reader-centered approach, we have attempted to grasp the semantic depth of the work and draw attention to the thoughts it provokes. In his work ‘Deli’, changes in the history of our civilization and their impact on individuals are examined with a humorous tone. The individual is depicted as a reflection of the struggle of the new to establish itself; the battle between the old and the new, the effort to replace displaced values with new ones, conceptual confusion, and a period of crisis arising from the interwoven nature of concepts. Events that completely transformed the structure of the state and redirected social life—such as the Hat Law, the Alphabet Reform, newly established societies, the Language Reform, the Closure of Tekkes and Zaviyas, and the adoption of the principle of secularism—occurred within twenty years. While the author highlights the position reached by the individual caught between the old and the new due to this historical momentum, he also raises questions in the reader's mind.

Anahtar Kelimeler

• New Turkish Literature
• Refik Halid Karay
• Deli
• Turkish Revolution
• Humor

Kaynakça

1. Aksöz, Munise, “Yanmetinin Altbaşlığı: Kitap Çevresindeki Öğeler (Epitext) ve Örneklemeler”, Turkish Studies Language and Literature. Volume: 14, Issue: 2, 2019, 263-276.
2. Aktaş, Şerif. Yakup Kadri Karaosmanoğlu. Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları, 1987.
3. And, Metin. 50 Yılın Türk Tiyatrosu. İstanbul: İş Bankası Kültür Yayınları, 1973.
4. Atay, Falih Rıfkı. Çankaya. Bateş Yayınları, İstanbul, 1980.
5. Bergson, Henri. Gülme. çev., Prof. Mustafa Şekip Tunç, İstanbul: MEB Yayınları, 1997.
6. Can, Esengül Sağlam- Muhammet Can, “Değişen Zaman Dönüşen Kimlik: Refik Halid Karay’ın deli Piyesi Üzerine Mukayeseli Bir İnceleme”, Osmanlı Medeniyeti Araştırmaları Dergisi, S.25, Haziran 2025, 355-391. https://doi.org/10.21021/osmed.1585900
7. Enginün, İnci. Cumhuriyet Dönemi Türk Edebiyatı. İstanbul: Dergâh Yayınları, 2003.
8. Ertürk, Nergis. Türkiye’de Gramatoloji ve Edebi Modernlik. çev. Merve Tabur, İstanbul: İletişim, 2018.

9. Gökalp, Ziya. Küçük Mecmua I. haz. Prof. Dr. Şahin Filiz, İstanbul: Yeniden Anadolu ve Rumeli Müdafaa-i Hukuk Yayınları, 2009.
10. Heper, Metin. Türkiye Sözlüğü Siyaset Toplum ve Kültür. haz. Şermin Korkusuz, Ankara: Doğu Batı Yayınları, 2006.
11. Karay, Refik Halid. Deli. İstanbul: İnkılâp Kitabevi, 2009.
12. Köprülü, Mehmet Fuat. Edebiyat Araştırmaları I. İstanbul: Alfa Yayınları, 2004.
13. Köprülü, Mehmet Fuat. Bugünkü Edebiyat. haz. Mehmet Akif Çeçen, Ahmet Balcı, Ankara: Akçağ Yayınları, 2007.
14. Narlı, Mehmet. Edebiyat ve Delilik: Türk Roman ve Öyküsünde Deliler ve Delilik. Ankara: Akçağ Yayınları, 2013.
15. Narlı, Mehmet, “Deli: Cumhuriyet Modernleşmesinin Övgüsü mü Yergisi mi?”, Türk Dili Ölümünün 50. Yılında Refik Halid Karay Özel Bölüm, 109/763, 2015, 91-93.
16. Nayır, Yaşar Nabi, “Varlık”, 15 Temmuz 1933, Varlık, S.1, 1.
17. Philliou, Christine M. “Mad’ about Kemalism: An Early Republican Satire”, Osmanlı Araştırmaları, S. 36, 2010, 195-205.
18. Philliou, Christine M. Türkiye: Tarihe Muhalif Bir Geçmiş. çev. Dâra Elhüseyni. İstanbul: Fol Kitap, 2023.
19. Tonga, Necati, “Bir Muhalifin Gözünden Cumhuriyet’e Uyanmak: Refik Halid Karay’ın Deli Piyesi”, Mavi Atlas 11 / Cumhuriyet’in 100. Yılı Özel Sayısı, 2023, 146-158. https://doi.org/10.18795/gumusmaviatlas.1342805.
20. Tunalı, İsmail. Yeni Bir Aydınlanmaya Doğru. İstanbul: Remzi Kitabevi, 2013.
21. Uysal, Sermet Sami. Eşinin Gözüyle Refik Halid, Doğuştan Kadıncıl Memleket Yazıları -6. İstanbul: İnkılâp Kitabevi, 2014.
22. Uzun, Hakan. Atatürk Dönemi Türk Modernleşmesi. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları, 2024.
23. Ülken, Hilmi Ziya. Türkiye’de Çağdaş Düşünce Tarihi. İstanbul: Ülken Yayınları, 2001.