Bedreddin Mahmûd Amasyavî’nin Vesîletü’l-Mahmûdiye (Vesîle/Mahmûdiye) Adlı Mesnevisi ve Dil Özellikleri

Öz

Vesiletü’l-Mahmûdiye, Bedreddin Mahmûd Amasyavî tarafından Eski Anadolu Türkçesi ile yazılmış bir mesnevidir. Bedreddin Mahmûd Amasyavî bu eserini Yazıcıoğlu Mehmed’in edebiyatımızda Muhammediye ismiyle yazılmış ilk olma özelliğini gösteren eserine nazire olarak yazmıştır. Bu eser kaynaklarda Vesîle, Vesîletü’l-Mahmûdiye, Mahmûdiye isimleri ile geçmektedir ve II. Bayezid’in saltanatı yıllarında yazılarak sultana sunulmuştur. Vesiletü’l-Mahmûdiye’de, cennet ve cehennemin özellikleri ile cennet ve cehennem ehlinin hâlleri başta olmak üzere dinî-ahlaki konular ele alınmıştır. Bedreddin Mahmûd bu konuları ayet ve hadislerden yararlanarak dile getirmiştir. Toplam 6238 beyitten oluşan eserde 1734 beyitte kaside, 4504 beyitte mesnevi nazım şekli kullanılmıştır. Eski Anadolu Türkçesinin sonlarında yazılmış olan eser genel olarak devrin dil özelliklerini yansıtmaktadır. Bununla birlikte Eski Anadolu Türkçesinde daima yuvarlak ünlülü kullanılan bazı eklerin düz ünlülü şekilleri de bulunmaktadır. Bu çalışmada, Bedreddin Mahmûd Amasyavî’nin hayatı ve eseri tanıtılacak, metnin içeriği ve dil özellikleri hakkında bilgiler verilecektir.

Anahtar Kelimeler

• Bedreddin Mahmud Amasyavî
• Vesîle
• Mahmûdiye
• Muhammediye
• Eski Anadolu Türkçesi

Bedreddin Mahmûd Amasyavî’s Masnavi Named Vesîletü’l-Mahmûdiye (Vesîle/Mahmûdiye) and Its Linguistic Features.

Öz

Vesiletü’l-Mahmûdiye is a masnavi written in Old Anatolian Turkish by Bedreddin Mahmoud Amasyavî. Bedreddin Mahmoud Amasyavî wrote this work as a model verse to Yazıcıoğlu Mehmed’s work, which is the first written in our literature under the name Muhammediye. This work is referred to in the sources as Vesîle, Vesîletü’l-Mahmûdiye, Mahmûdiye was written during the reign of Bayezid II and presented to the sultan. In Vesiletü’l-Mahmûdiye, religious and moral issues are discussed, especially the characteristics of heaven and hell and the conditions of the people of heaven and hell. Bedreddin Mahmud expressed these issues by making use of verses and hadiths. In the work consisting of a total of 6238 couplets, qasida form was used in 1734 couplets and masnavi verse form was used in 4504 couplets. Written at the end of Old Anatolian Turkish, the work generally reflects the linguistic characteristics of the period. However, in some cases, suffixes that typically appear with rounded vowels in Old Anatolian Turkish also occur with unrounded vowels. In this study, the findings concerning Bedreddin Mahmûd Amasyavî, the manuscripts of the work, and its content and linguistic features will be presented.

Anahtar Kelimeler

• Bedreddin Mahmoud Amasyavî
• Old Anatolian Turkish
• Vesîle
• Mahmûdiye
• Muhammediye

Kaynakça

1. Aksan, D. (2009). Her Yönüyle Dil, Ana Çizgileriyle Dilbilim. Tük Dil Kurumu Yayınları.
2. Arat, R. R. (1951). Atabetü’l-Hakayık. Tük Dil Kurumu Yayınları.
3. Ay, Ümran (2007). Münîrî (öl. 1521?)’nin Manzum Siyer-i Nebî’si Cilt 1 (İnceleme-Metin). [Yayımlanmamış Doktora Tezi]. İstanbul: Marmara Üniversitesi.
4. Bedreddin Mahmûd Amasyavî. (?). Vesîletü’l-Mahmûdiye. Berlin Devlet Kütüphanesi. Ms.or.quart.1758.
5. Bedreddin Mahmûd Amasyavî. (?). Vesîletü’l-Mahmûdiye. Mısır Millî Kütüphanesi. Tasavvufı Türkî 152.
6. Bursalı Mehmed Tahir. (2016). Osmanlı Müellifleri (M. A. Y. Saraç, Ed.). Türkiye Bilimler Akademisi.
7. Bursalı Mehmed Tahir. (2000). Bursalı Mehmed Tahir-Osmanlı Müellifleri ve Ahmet Remzi Akyürek-Miftâhu’l-Kütüb ve Esâmi-i Müellifin: C. I (C. Kurnaz , M. Tatçı, Ed.). Bizim Büro Yay.
8. Canpolat, M. (1992), Eski Anadolu Türkçesindeki Belirtme Durumu (Accusativus) Ekinin Kökeni Üzerine. Türkoloji Dergisi, Cilt X, S. 1, Ankara: ss. 9-11

9. Çelebioğlu, Â. (2018). Muhammediye Yazıcıoğlu Mehmed. Dergâh.
10. Devellioğlu, F. (2002). Osmanlıca-Türkçe Ansiklopedik Lûgat. Aydın Kitabevi.
11. Duman, M. (2004). Eski Anadolu Türkçesi Dönemine Ait Bazı Metinlerdeki Dil Uyumuna Aykırı Örnekler Üzerine. V. Uluslararası Türk Dili Kurultayı Bildiriler, 793-804.
12. Duman, M., Yağmur, Ö. (2010). -Up Zarf-fiil Ekinin Eski Anadolu Türkçesindeki Fonetik Durumu. Uluslararası Eski Anadolu Türkçesi Araştırmaları Çalıştayı Bildirileri, 115-153.
13. Dilçin, C. (1983). Yeni Tarama Sözlüğü. Ankara Üniversitesi Basımevi.
14. Dilçin, C. (2004). Örneklerle Türk Şiir Bilgisi. Tarih Vakfı Yurt Yayınları.
15. Ercilasun, A. B. (2006). Karşılaştırmalı Türk Lehçeleri Grameri I -Fiil- Basit Çekim. Türk Dil Kurumu Yayınları.
16. Ercilasun, A. B. (2012). Başlangıçtan Yirminci Yüzyıla Türk Dili Tarihi. Akçağ Yayınları.
17. Ergin, M. (2000). Türk Dil Bilgisi, Bayrak Basım/Yayın/Tanıtım.
18. Erkan, M. (1986). Sîretü’n-nebî (Tercümetü’z-zarîr) inceleme-metin [Yayımlanmamış Doktora Tezi]. Ankara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
19. Erşahin, S. (2005). Osmanlı Toplumunun Hz. Muhammed Hakkındaki Bilgi Kaynakları Üzerine Bir Bibliyografya Denemesi. İslâmî Araştırmalar, XVIII(3).
20. Güzel, A. (2015). Dinî-Tasavvufî Türk Edebiyatı El Kitabı. Ankara: Akçağ Yayınları.
21. Gülsevin, G. (2017). Eski Anadolu Türkçesinde Ekler. Tük Dil Kurumu Yayınları.
22. Hacıeminoğlu, N. (1992). Türk Dilinde Edatlar. Milli Eğitim Basımevi.
23. Hatiboğlu, V. (1981). Türkçenin Ekleri. Türk Dil Kurumu Yayınları.
24. Hüseyin Remzi. (2018). Lügât-ı Remzi. Türkiye Yazma Eserler Kurumu.
25. İpekten, H., Kut, G., İsen, M., Ayan, H., Karabey, T. (2017). Heşt Bihişt. Kültür ve Turizm Bakanlığı.
26. İsen, M. (2017). Künhü’l-Ahbâr’ın Tezkire Kısmı. Kültür ve Turizm Bakanlığı.
27. Karahan, L. (2015). Türkçede Söz Dizimi. Akçağ Yayınları.
28. Kartallıoğlu, Y. (2008). Osmanlı Türkçesindeki Ekler Dudak Uyumuna Göre Nasıl Okunmalıdır?. Journal of Turkish Studies, 3 (6). https://doi.org/10.7827/TurkishStudies.471
29. Kâtip Çelebi. (2014). Keşfü’z-Zünûn (1-5 Cilt). Tarih Vakfı Yurt Yayınları.
30. Kavaklı, A., Turan, S. (2023). Bedreddin Mahmûd’un Hayatı, Eserleri ve Fevz ü Felâh Mesnevisi. Divan Edebiyatı Araştırmaları Dergisi, 31. https://doi.org/10.15247/dev.3211
31. Kavaklı, A. (2025). Bedreddin Mahmûd'un hayatı, eserleri, edebî kişiliği ve Fevz ü Felâh Mesnevisi (İnceleme-metin), [Yayımlanmamış Doktora Tezi]. Süleyman Demirel Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
32. Kavaklıyazı, A. (2018), Kastamonulu Yûsuf’un Muhammediye’si (İnceleme-Metin). [Yayımlanmamış DoktoraTezi]. Selçuk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
33. Kavaklıyazı, A. (2019), Kastamonulu Yûsuf’un Muhammediye’si (İnceleme-Metin). Palet Yayınları.
34. Kocaoğlu, T. (2003). Tarihi Türk Lehçeleri Metinlerinin Transkripsiyonlanmasında Kapalı é/i Meselesi. Türk Kültürü, 483-483, 266-281.
35. Korkmaz, Z. (1958). Türk Dilinde +ça Eki ve Bu Ek ile Yapılan İsim Teşkilleri Üzerine Bir Deneme. Türk Dili Araştırmaları Yıllığı - Belleten, 6, 41-68.
36. Korkmaz, Z. (1992). Gramer Terimleri Sözlüğü. Türk Dil Kurumu Yayınları.
37. Korkmaz, Z. (2013). Türkiye Türkçesinin Temeli Oğuz Türkçesinin Gelişimi. Türk Dil Kurumu Yayınları.
38. Korkmaz, Z. (2019). Türkiye Türkçesi Şekil Bilgisi. Türk Dil Kurumu Yayınları.
39. Kurnaz, C., Tatçı, M. (Ed.). (2000). Bursalı Mehmed Tahir-Osmanlı Müellifleri ve Ahmet Remzi Akyürek- Miftâhu’l-Kütüb ve Esâmi-i Müellifin: C. I. Bizim Büro Yay.
40. Levend, A. S. (1973). Dinî Edebiyatımızın Başlıca Ürünleri. Türk Dili Araştırmaları Yıllığı - Belleten, 20, 35- 80. Mecdî Mehmed Efendi. (1989). Hadâiku’ş-Şakâik. Çağrı Yayınları.
41. Olcay, O. F. (2010). Amasya Tarihi Zeyli, (Haz. Hârûn Küçük-Kurtuluş Altınbaş). Amasya Belediyesi Yay.
42. Öz, Ş. (2006). İlk Siyer Kaynakları ve Müellifleri [Yayımlanmamış Doktora Tezi]. Ankara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
43. Özfırat, B. (2014). Türk Edebiyatının Manzum İlk Siyeri: Velî’nin Sîretü’n-Nebî’si. Divan Edebiyatı Araştırmaları Dergisi, 12(12). https://doi.org/10.15247/dev.196
44. Özfırat, B. (2016). 15. Yüzyıl Şairlerinden Muhammed’in Sîretü’n-Nebî’si [Yayımlanmamış Doktora Tezi]. Marmara Üniversitesi.
45. Özkan, M. (2013). Türk Dilinin Gelişim Alanları ve Eski Anadolu Türkçesi, Filiz Kitabevi.
46. Öztoprak, N. (2010). Türk Edebiyatında Manzum Siyerler. Yazılışının 600. Yılında Bir Kutlu Doğum Şaheseri Uluslararası Mevlid Sempozyumu, 51-70.
47. Öztürk, E. (2017). Eski Anadolu Türkçesi El Kitabı. Akçağ Yayınları.
48. Öztürk, M. R. (2021). Ahmed’in Mevlid Adlı Eserinin Nüshaları. Akademik Dil ve Edebiyat Dergisi, 5(4). https://doi.org/10.34083/akaded.1005086
49. Parlatır, İ. (2007). Eski Türkiye Türkçesi Dönemi Eserleri ve Tarihsel Sözlük Çalışmaları. Uluslararası Eski Türkiye Türkçesi Toplantısı Bildirileri. Uluslararası Osmanlı Türkçesi Öncesi Eski Türkiye Türkçesi Toplantısı (03-04 Aralık 1999), Ankara.
50. Süer, F. R. (2017). Mısır Millî Kütüphanesinde (Dârü’l-Kütübi’l-Kavmiyye) Bulunan Edebiyat İle İlgili Türkçe El Yazmaları. The Journal of Turk-Islam World Social Studies, 13(13). https://doi.org/10.16989/TIDSAD.1349
51. Süreyya, M. (1996). Sicill-i Osmanî. Tarih Vakfı Yurt Yayınları.
52. Şahin, H. (2015). Eski Anadolu Türkçesi. Akçağ Yayınları.
53. Şahin, M. (2009). Abdürrahîm Fedâî’nin Kasîde-i Nûniyye’si (Transkripsiyon-Nesre Çeviri- İnceleme) [Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi]. Sakarya Üniversitesi.
54. Şirin, M. (2007). Er-Risaletü’l-Ahmediyye fi’l-Veladetil’l-Muhammediyye (Giriş-Transkripsiyonlu Metin- Gramatikal İndeks). [Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi]. Gaziosmanpaşa Üniversitesi.
55. Taşköprülüzade Ahmed Efendi. (2019). Eş-Şakâ’iku’n-Nu’mâniyye fî Ulemâi’d-Devleti’l-Osmâniyye. Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı Yayınları.
56. Timurtaş, F. K. (1976). Küçük Eski Anadolu Türkçesi Grameri. Türkiyat Mecmuası, 18, 331-368
57. Timurtaş, F. K. (2012). Eski Türkiye Türkçesi. Kapı Yayınları.
58. Timurtaş, F. K. (2022). Osmanlı Türkçesi Grameri III. Alfa.
59. Türk Dil Kurumu, (2019). Tarama Sözlüğü (I-VIII). Tük Dil Kurumu Yayınları.
60. Türk Dil Kurumu, Güncel Türkçe Sözlük, https://sozluk.gov.tr Son erişim tarihi: 08.05.2025.
61. Yamak, M. B. (2022). Yazıcızâde Kardeşler - Muhammed Efendi - Ahmed-İ Bîcân - İlmî Tasavvufî Görüşleri, Eserleri, Osmanlıya Tesirleri. Ötüken Neşriyat.
62. Yasar, A. H. H. (2004). Amasya Tarihi: C. VII. Amasya Belediyesi Kültür Yayınları.
63. Yavuz, K. (2013). Türk Şiirinde Nazire. Divan Edebiyatı Araştırmaları Dergisi, 10(10). https://doi.org/10.15247/dev.155
64. Yavuz, O. (1991). Türkçe’de Kapalı E. Selçuk Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Dergisi, 6.
65. Yavuz, O., Küçükballı, F. N., , Mert, A. (2022). Harputlu Yazıcı Muhammed’in Ahmediyesi (Giriş-Metin-Türkçe Kelimeler Sözlüğü-Tıpkıbasım). Tablet Kitabevi.