Archival Documents on the Bolu Aktaş Halvetî Dergâh in the 19th Century, Mustafa Safî Efendi (d. 1263/1846) and His Son Nasrullah Efendi (d. 1312/1896)

Yıl 2026, Cilt: 26 Sayı: 1, 412 - 425, 27.03.2026

Mehmet Tabakoğlu

https://doi.org/10.11616/asbi.1824153

https://izlik.org/JA98AK77UL

Öz

This study traces the institutional continuity formed around Mustafa Safî Efendi and his son Nasrullah Efendi within the Halvetî-Şabânî tradition in Bolu through archival documents. Documents identified in the HAT, A.MKT, İ.DH, HR.MKT, and MVL fonds reveal the gifts given on the occasion of the sûr-ı hümâyun, the funds allocated for the repair of tekkes and mosques, the food allocations and wage demands, the postnişîn appointments, and the correspondence regarding state protection. The findings show that the Bolu Merkez Aktaş Dergâh maintained regular contact with the center throughout the 19th century and strengthened itself institutionally through financial support gained through sultan decrees and ministries, Meclis-i Vâlâ decisions, and correspondence between the vilayet and the sadâret. Thus, it is documented that in Bolu, Halvetiism organized local piety, continued in a structure compatible with the central administration, and that the sheikhs became influential figures in social life.

Anahtar Kelimeler

Bolu , Halvetiism , Shabaniism , Archive , Surname

Arşiv Belgeleri Işığında 19. Yüzyılda Bolu Aktaş Halvetî Dergahı, Mustafa Safî Efendi (ö. 1263/1846) ve Oğlu Nasrullah Efendi (ö. 1312/1896)

https://izlik.org/JA98AK77UL

Öz

Elinizdeki çalışma, Bolu’daki Halvetî-Şabânî geleneği içinde Mustafa Safî Efendi ve oğlu Nasrullah Efendi etrafında şekillenen kurumsal sürekliliği arşiv belgeleriyle izlemektedir. HAT, A.MKT, İ.DH, HR.MKT ve MVL fonlarından tespit edilen evrak; sûr-ı hümâyun vesilesiyle verilen atiyyeler, tekke ve cami tamiratlarına ayrılan ödenekler, taâmiye (yiyecek) tahsisleri ve zam talepleri, postnişîn tevcihleri ve devlet korumasına ilişkin yazışmaları ortaya koymaktadır. Bulgular, Bolu Merkez Aktaş Dergâhının 19. yüzyıl boyunca merkezle düzenli temas içinde olduğunu; padişah iradeleri ve nâzırlıklar üzerinden süreklilik kazanan mali destekler, Meclis-i Vâlâ kararları ve vilayet-sadâret hattındaki yazışmalarla kurumsal olarak güçlendiklerini göstermektedir. Böylece Bolu’da Halvetîliğin yerel dindarlığı tanzim ettiği, merkezî idareyle uyumlu bir yapıda sürdüğü ve şeyhlerin sosyal hayatta etkili şahsiyetler hâline geldiği belgelendirilmektedir.

Anahtar Kelimeler

Bolu , Halvetîlik , Şâbânîlik , Arşiv , Surnâme

Kaynakça

• Aksay, B. (2023). 18. Yüzyılın İlk Yarısında Bolu. (Yayımlanmamış Doktora Tezi). Bolu Abant İzzet Baysal Üniversitesi Lisansüstü Eğitim Enstitüsü, Bolu.
• Aktaş Baycar, Y. (2006). II. Mahmud’un Kızı Mihrimâh Sultan’ın Sûr-ı Hümâyûnu. (Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi). İstanbul Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, İstanbul.
• Ali Emîrî. (2014). Mirâtü’l-Fevâid Fî Terâcimi Meşâhîri Âmid – Mukaddime – Diyarbakır Ulemâ ve Eşrâfı (Cilt 1). İstanbul: Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı Yayınları.
• Arslan, M. (Ed.). (2011). Osmanlı Saray Düğünleri: Haşmet Sürnamesi, Melek İbrahim Sürnamesi, Nafi Sürnamesi, Müellifi Bilinmeyen Sürnameler (Cilt 6–7). İstanbul: Sarayburnu Kitaplığı.
• Aynur, H. (1995). Saliha Sultan’ın Düğününü Anlatan Surnameler (1834): İnceleme, Tenkitli Metin ve Tıpkıbasım (1. Kısım: İnceleme ve Tenkitli Metin). (Eds.: Ş. Tekin ve G. A. Tekin). Cambridge: Harvard University.
• Aynur, H. (2009). Surnâme. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi, 37, s. 565–567.
• Beydilli, K. (2020). Mustafa Reşid Paşa. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi, 31, s. 348–350.
• Birgören, H. (Ed.). (2008). Bolu Vilayeti Salnâmesi Rûmî 1341 (Miladî 1925). Bolu: Bolu Belediyesi Bolu Araştırmaları Merkezi Yayınları.
• Bursalı Mehmed Tahir. (2016). Osmanlı Müellifleri (Cilt 1). (Ed.: M. Çiçekler). Ankara: Türkiye Bilimler Akademisi.
• Demirdaş, Ö. (2023). Halvetiyye Tarîkatının Anadolu’daki Bir Şubesi: Çerkeşiyye. Ankara: Ankara Kalem Neşriyat.
• Derviş İbrahim Hilmi Bey. (2017). Menâkıbnâme-i Mustafâ Safî-i Âmedî. İstanbul: Kriter Yayınevi.
• Diyarbakırlı Şeyh el-Hac Mustafa Safi Efendi’nin Tercüme-i Hali. (t.y.). Yapı Kredi Sermet Çifter Araştırma Kütüphanesi, Yazmalar Bölümü, No: 271.
• Doğan, M. (2005). Bolu Eyaleti Gerede Kazası 1261 (1845) Tarih ve 3616, 3634, 3635, 3638, 3645 Numaralı Temettuat Defterleri Transkripsiyonu. (Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi). Dumlupınar Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Kütahya.
• Ercivan, A. (2022). Tanzimat’tan Cumhuriyete Gerede. İstanbul: Kriter Yayınevi.
• Halvetî, D. İ. H. (2022). Bolulu Mustafa Safî Halvetî Menâkıbnâmesi. İstanbul: H Yayınları.
• Işık, M. (2014). Siyaset ve Şenlik: 1836 Sûr-ı Hümâyunu. (Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi). Fatih Sultan Mehmet Vakıf Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, İstanbul.
• İbn Battûta Tancî, E. A. M. (2004). İbn Battûta Seyahatnâmesi (Cilt 1). (2. Baskı). İstanbul: Yapı Kredi Yayınları.
• İnal, İ. M. K. (2002). Son Asır Türk Şâirleri (Cilt 4). (Ed.: İ. Baştuğ). Ankara: Atatürk Kültür Merkezi Başkanlığı.
• Kaşmer, R. (2020). 1844 Yılı Temettuat Defterleri’ne Göre Gerede’deki Din Görevlileri. Külliyat Osmanlı Araştırmaları Dergisi, 11, s. 119–133.
• Kaya, D. S. ve Bayartan, M. (2019). XVI. Yüzyıldan Günümüze Bolu Şehri Mahallelerinin Tarihi Gelişimi. Tarihin Peşinde – Uluslararası Tarih ve Sosyal Araştırmalar Dergisi, 21, s. 161–177.
• Kılıç, N., Kayapınar, A., Kaya, B., Kılıç, F. ve Kayapınar, L. (Haz.). (2008). Bolu Livâsı 1921-1925 Senesi Sâlnâmesi (Giriş-Metin-Tıpkıbasım-Dizin). Bolu: Abant İzzet Baysal Üniversitesi Bolu Halk Kültürünü Araştırma ve Uygulama Merkezi Yayınları.
• Lebîb, M. (2011). Osmanlı Saray Düğünleri ve Şenlikleri (Cilt 4–5). (Ed.: M. Arslan). İstanbul: Sarayburnu Kitaplığı.
• Osmanzâde, H. V. (2006). Sefîne-i Evliyâ (Cilt 4). İstanbul: Kitabevi.
• Önal, G. (Haz.). (2011). Osmanlı Devri Kastamonu Vilâyeti Salnâmelerinde Bolu Sancağı (Cilt 1). Bolu: Bolu Belediyesi Bolu Araştırmaları Merkezi Yayınları.
• Önal, G. (Haz.). (2011). Osmanlı Devri Kastamonu Vilâyeti Salnâmelerinde Bolu Sancağı (Cilt 2). Bolu: Bolu Belediyesi Bolu Araştırmaları Merkezi Yayınları.
• Özdemir, M. N. ve Aksan, Y. (1991, 15 Ağustos). Mahalle Mahalle Bolu’muz. Bolu Üçtepe Gazetesi, s. 7.
• Reis, B. (2016). Bolu’da Halvetîliğin Temsilcileri. AİBÜ Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 16(1), s. 423–451.
• Süme, M. (2018). Bolu Nüfus Defteri. İstanbul: Kriter Yayınevi.
• Süme, M., Tarhan, M., Araz, T., Çalık, A. O., Yetiş, İ. ve Aksay, B. (2015). Gerede Nüfus Defteri Cilt I – 1840 (Giriş–Metin–Dizin) (Cilt 1). Bolu: AİBÜ Bolu Halk Kültürünü Araştırma ve Uygulama Merkezi Yayınları.
• Şen, Y. (2022a). Geredeli Abdullah Efendi. Gerede: Gerede Belediyesi.
• Şen, Y. (2022b). Geredeli Aziz Hacı Halil Efendi: Hayatı, Çevresi ve Halifeleri. Gerede: Gerede Belediyesi.
• Taş, K. Z. (2011). 16. Yüzyılda Bolu Sancağı’nda Zâviyeler ve Ulaşım Ağı. CIEPO Sempozyum Bildirileri içinde (s. 1503–1518). (Cilt 3). İzmir: Uşak İli Kalkınma Vakfı.
• Türe, İ. ve Kaynar, S. (2017). Başbakanlık Osmanlı Arşivi Rehberi. (4. Baskı). İstanbul: Başbakanlık Devlet Arşivleri Genel Müdürlüğü.
• Ünlü, A. R. (2000). Gerede Tarih ve Kültür Ansiklopedisi 1: Tarih Boyunca Gerede, Mengen, Yeniçağa, Dörtdivan. Gerede: Adem Gerede Yayınları.
• Vicdânî, S. (1995). Tarikatlar ve Silsileleri (Tomâr-ı Turûk-ı Aliyye). İstanbul: Enderun Kitabevi.
• Yıldız, Y. S. (2022). Mihrimah Sultan’ın 1836 Yılındaki Düğününü Anlatan Anonim Sûrnâme: İnceleme ve Metin. (Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi). Boğaziçi Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, İstanbul.
• Yücer, H. M. (2012). 19. Asırda Bolu Şehir Hayatında Şabanilik: Mustafa Safi Efendi ve Aktaş Dergâhı. I. Uluslararası Şeyh Şa‘bân-ı Velî Sempozyumu Bildirileri içinde (s. 289–306). (Cilt 2). Kastamonu: Kastamonu Üniversitesi Yayınları.
• Yücer, H. M. (2020). Geredeli Halil Efendi. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi, Ek-1, s. 474–475.