Bozkır Siyasetinde Güç Unsuru Olarak Merkitlerin Siyasi ve Askeri Faaliyetleri Üzerine Değerlendirme

Öz

Bu Çalışmada, 13. yüzyılda gerçekleşen gelin kaçırma hadisesiyle başlayan Cengîz Hân-Merkît ilişkileri, bu bağlamda ortaya çıkan düşmanlıkları askerî çatışmalar ve siyasî gelişmeler ışığında ele alınmaktadır. Cengîz Han, çevresindeki kabileleri egemenliği altına alarak Moğol İmparatorluğu’nun temellerini atarken, Merkîtlerin lideri Toktâ Bîkî’nin direnişi bu süreçte önemli bir odak noktası olmuştur. Börte’nin Merkîtler tarafından kaçırılması, iki taraf arasındaki düşmanlığın temelini oluşturmuş, takip eden süreçte Cengîz Han’ın yürüttüğü birçok askerî harekât sonucunda Merkît kabilesi büyük ölçüde dağıtılmıştır. Çalışma, Moğolların Gizli Tarihi, Atwood, Reşidüddîn Fazlullâh, Mîrhând, Kazvînî ve Benâketî gibi kaynaklar dikkate alınarak analiz edilmiştir ayrıca bu kaynaklarda yer alan bilgilerin farklılıkları belirtilmiştir. Ayrıca Cengîz Han ile Merkîtler arasındaki askerî ve siyasî ilişkiler değerlendirilmiş ve Han’ın liderlik özellikleri, karşılaştığı tehditler ve bu tehditlere verdiği tepkiler aracılığıyla nasıl şekillendiği analiz edilmiştir.

Anahtar Kelimeler

• Moğollar
• Cengîz Hân
• Toktâ Bîkî

An Assessment Of The Political And Military Activities Of The Merkits As A Power Factor İn Steppe Politics

Öz

This study examines the relations between Chinggis Khan and the Merkits, which began with a bride abduction incident in the 13th century, within the context of ensuing hostilities, military conflicts, and political developments. As Chinggis Khan consolidated his power by subjugating the surrounding tribes and laying the foundations of the Mongol Empire, the resistance of the Merkit leader Tokta Biki emerged as a significant focal point in this process. The abduction of Börte by the Merkits constituted the core of the enmity between the two sides, and through a series of subsequent military campaigns led by Chinggis Khan, the Merkit tribe was largely dispersed. The study is based on an analysis of The Secret History of the Mongols, as well as the works of Atwood, Rashid al-Din Fazlullah, Mirhand, Qazvini, and Benaqeti, with attention given to the discrepancies among these sources. Furthermore, it evaluates the military and political relations between Chinggis Khan and the Merkits, analyzing how the Khan’s leadership qualities were shaped through the threats he encountered and the strategies he employed in response.

Anahtar Kelimeler

• Merkits
• Mongols
• Chinggis Khan
• Toktâ Bîkî.

Kaynakça

1. Abû’l-Farac, G. (1987), Abû’l-Farac Tarihi, (Çev.: Ö. R. Doğrul), C. II, Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları.
2. Akçura, Y. (2018), Müverrih Leon Cahun ve Muallim Barthold’a Göre Cengiz Han, (Haz.: M. K. Çalen), İstanbul: Ötüken Yay.
3. Alican, M. (2016), Tarihin Kara Yazısı Moğollar, İstanbul: Timaş Yayınları.
4. Âştiyânî, A. İ. (1390), Târîh-i Moğûl, Tahrân, İntişârât-ı Sâhil.
5. Atwood, C. P. (2004), Encyclopedia of Mongolia and the Mongol Empire, New York: Fact on file Press.
6. Barthold, V. V. (1990), Moğol İstilâsına Kadar Türkistan, (Haz.: H. D. Yıldız), Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları.
7. Barthold, V. V. (2014), Orta Asya Tarih ve Uygarlık, (Çev.: A. Batur), İstanbul: Selenge Yayınları.
8. Barthold, V. V. (2021), Kafkasya ve Doğu Avrupa Tarihi, (Çev.: E. Gurbanova), İstanbul: Pınar Yay.

9. Bawden, C. r. (2003), Mongolian Traditional Literature an Anthology, (Ed.: S. Akiner), New York: Columbia University Press.
10. Benâketî, F. D. B. M. (1348), Ravzatü Ulu’l-Elbab fî Marifeti’t-Tevârîh ve’l-Ensâb, (Tarîh-i Benâketi), (Haz.: C. Şear), Tahran.
11. Berl, E. (1999), Atilla’dan Timur’a Avrupa ve Asya, (Haz.: G. Devrim), İstanbul: Doğan Kitapçılık.
12. Bingöl İ. (2022). Toplumsal Teoride Çatışmanın Klasik Kökleri Üzerine Bir Değerlendirme: Karl Marx, Mex Weber, Georg Simmel, Akademik MATBUAT, 6 (1), s. 111-1236.
13. Boyle, J. (2024). "Moğollar", Moğollar Tarih, Kültür, Folklor, (Çev.: B. C. Atmaca), (Ed.: C. Sungur), İstanbul: Pinhan Yayınları, s. 11-38.
14. Broadbridge, A. F. (2018), Women and the Making of the Mongol Empire, New York: Cambridge University Press.
15. Cahun, L. (2013), Asya Tarihine Giriş Türkler ve Moğollar, (Çev.: İ. Kaya), İstanbul: Toplumsal Dönüşüm Yayınları.
16. Carpini, P. Moğolistan Seyahatnâmesi (1245-1247), (Çev.: E. Ayan), İstanbul: Gece Kitaplığı.
17. Cengiz İmparatorluğu Hakkında İlk Tarih Kayıtları: Meng Ta Pei lu ve Hei Ta shi lu, (2012), (Çev.: A. Danuu), (Haz.: M. Uyar), İstanbul: Ötüken Yayınları.
18. Ch’un, C. (2019), Cengiz Han’ın Ölümsüzlük Arayışı, -Taosit Simyacı Bir Keşişin Türkistan Seyahatnamesi (1221-1224)-, (Trc.: G. Hasgüçmen), İstanbul: Kronik Yayınları.
19. Cüveynî, A. M. (2013), Tarih-i Cihan Güşa, (Çev.: M. Öztürk), Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları.
20. Çiftçi, F. (2024), Cengiz Han Döneminde Moğollar, (Yayımlanmamış Doktora Tezi). Ege Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, İzmir.
21. Dashdondog, B. (2011), The Mongols and the Armenians (1220-1335), (Ed.: Michael R. Drompp- Devin DeWeese), 24, Leiden: Brill's Inner Asian Library.
22. Dayı, Ö. (2002), Moğolların Teşkilat ve İdarî Tarihi, (İran Moğolları 1220-1295), Ankara: Altınordu Yayınları.
23. D’ohsson, A. C. (2014), Moğol Tarihi, (Çev.: E. Kalan), İstanbul: IQ Kültür Sanat Yayınları.
24. Eberhard, W. (1996), Çin’in Şimal Komşuları, (Çev.: N. Uluğtuğ), Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları.
25. Ebu’l Gazi Bahadır Han, (2011), Türklerin Şeceresi, (Haz.: N. Uğurlu ve O. E. Vardar), Örgün Yayınevi.
26. Ebü’l Ferec İbnü’l-İbrî (2011), Târîhu Muhtasari’d-Düvel, (Çev.: Ş. Yaltkaya), Ankara: Türk Tarih Kurumu.
27. Fasîh-i Hâfî, A. C., (1239), Mucmel-i Fasîhî, C. II, (Nşr.: M. F. Nasrâbâdî), Tahrân: Bâstâm Kitabevi.
28. Ganbat, A. (2019), XII. Yüzyıl Moğolistan Coğrafyasındaki Konargöçerlerin İçtimai Yapısı, (Yayımlanmamış Doktora Tezi), Hacettepe Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü, Ankara.
29. Gömeç, S. Y. (2018), "Çingiz-Nâmeler Üzerine Bir İnceleme: Çingiz Han'ın Soyu ve Mogol Tarihinin İlk Devirleri" Belleten, 82 (294), s. 407-481.
30. Gömeç, S. Y. (2023), Türk Tarihinde Çingizliler, 3. Baskı, Ankara: Berikan Yayınevi.
31. Grigor, A. (2012), Okçu Milletin Tarihi, İstanbul: Yeditepe Yayınları.
32. Grousset, R. (2011), Stepler İmparatorluğu, -Atilla, Cengiz Han, Timur-, (Trc.: H. İnalcık), Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları.
33. Gülensoy, T. ve Küçüker, P. (2015), Eski Türk-Moğol Kişi Adları Sözlüğü, İstanbul: Bilge Kültür Sanat Yayınları.
34. Gülensoy, T. (2008), Altan Topçi (Moğol Tarihi), Ankara: Kültür Ajans Yayınları.
35. Güler, N. (2016), Hârezmşâhların Moğollar ile Münasebetleri, (Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi), Atatürk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Erzurum.
36. Güneş, İ. (2025), "Moğolistan'da Hâkimiyet Mücadelesi: Temücin'in Yükselişi Sırasında Mergidlerle Çatışması", Turcology Research, 84, s. 578-594.
37. Hacı, Ö. (2018), Çengiz-Nâme, (Haz.: İ. Kemaloğlu), Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları.
38. Hândmîr, H. G. C. (1362), Târîh-i Habîbü’s-Siyer Fî Ahbâr-i Efrâd-ı Beşer, C. III, (Nşr.: M. D. Siyakî), Tahran: Kitâb Fûrûş-i Hayyâm.
39. Hartog, L. (2003), Cengiz Han, (Çev.: S. Uzun), Ankara: Dost Kitabevi.
40. Hatunoğlu, N. (2022), Moğolluktan Türklüğe Konguratlar, Genel Türk Tarihi Dergisi, 4 (7), s. 112-132.
41. Haykıran, K. R. (2016), Moğollar Zamanında Yakın Doğu, İstanbul: Ötüken.
42. Het’um, (2004), History of the Tartars (The Flower of Histories of the East), (Trans.: R. Bedrosian), Long Branch: New Jersey.
43. Howorth, D. H. (1880), History of the Mongols -From the 9th to the 19th Century, Part II, London: Longmans, Green and Co.
44. İbn Battuta A. M. (2015), İbn Battuta Seyahatnamesi, 1. Basım, (Çev.: M. Çevik), İstanbul: Bilge Kültür Sanat Yayınları.
45. İzgi, Ö. (2014). Orta Asya Türk Tarihi, Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları.
46. Jackson, P. (2022), Moğollar ve İslâm Dünyası -Fetihten İhtidâya-, (Çev.A. F. Doğan), İstanbul: Selenge Yayınları.
47. Jackson, P. (2009), "Mongol Khans and Religious Allegiance: The Problems Confronting a Minister-Historian in Ilkhanid İran", Taylor & Francis, 47, s. 109-122.
48. Kafalı, M. (1993). “Cengiz Han”, Diyanet İslam Ansiklopedisi, C. 7, İstanbul: Diyanet Vakfı Yayınları, s. 367-369.
49. Kamalov, İ. (2003), Moğolların Kafkasya Politikası, İstanbul: Kaknüs Tarih Yayınları.
50. Kanar, M. (2016), Büyük Farsça- Türkçe Sözlük, İstanbul: Say Yayınları.
51. Kara, D. S. (2018), The Formation of Modern Turkic “Ethnic” Groups in Central and Inner Asia, Institute of History, Research Centre Fort he Hımanities, 7 (1), s. 98-110.
52. Kazvînî H. M. (1364), Târîh-i Guzîde, (Nşr.: A. H. Neâ’î), Tahrân.
53. Kazvinî H. M. (2018), Târih-i Güzide, (Çev.: M. Öztürk), Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları.
54. Kazvînî, K. A. G. (1963), Târîh-i Cihân Ârâ, Tahrân: Kitâbfurûş-i Hâfız.
55. Kazvînî, Y. A. (1363), Lubbü’t-Tevârih, Tahrân: İntişârât-ı Buyâd ve Gûyâ.
56. Kazvînî, A. N. T. Â. (1382), Târih-i Elfî (Târih-i Hezâr Sâle-yi İslâm), C. V, (Tsh.: Gulâm Rizâ Tabâtabâ-î Mecd), Tahrân: Şirket-i İntişârât-i İlmî ve Ferhengî.
57. Kemaloğlu, İ. (2016), Büyük Moğol İmparatorluğu, Avrasya’nın Sekiz Asrı Çengizoğulları, (Haz.H. Alan ve İ. Kemaloğlu), İstanbul: Ötüken Yay, s. 29-67.
58. Kemaloğlu, İ. (2024), Büyük Moğol İmparatorluğu, Tatar Tarihi (İdil Bulgarları, Moğollar, Altın Orda, Hanlıklar), İstanbul: Ötüken Yayınları.
59. Kemaloğlu, İ. (2025), Cengiz Han ve Dünyası -Hayatı, Savaşları ve İmparatorluğu-, İstanbul: Kronik Yayınları.
60. Kollmar-Paulenz, K. (2020), Moğollar Cengiz Han'dan Günümüze, 1. Basım, (Çev.: H. Aydın), İstanbul: Runik Kitap.
61. Kürşat, Y. (2015), Bozkırların Yitik Çocukları Juan-Juan’lar, İstanbul: Yeditepe Yayınları.
62. Leidensia, S. (2008), Early Christian Remains of Inner Mongolia -Discovery, Reconstruction and Appropriation, (Ed. B. Haar), 88, Leiden Boston.
63. Ligeti, L. (1998), Bilinmeyen İç Asya, (Çev.: S. Karatay), Ankara: Üniversitesi Basımevi.
64. Mann, M. (2012), İktidarın Tarihi Başlangıcından 1760'a Kadar Toplumsal İktidarın Kaynakları, (Çev.: E. Saraçoğlu, S. Torlak vd.), I, Ankara: Phoenix Yayınları.
65. Mann, M. (2012), The Sources Social Power, 2: A The Rise of Classes and Nation States, 170-1914, New York: Cambridge University Press.
66. May, T. (2019), The Mongols, Leeds: Arc Humanities Press.
67. May, T. (2017), Merkit, The Mongol Empire -A Historical Encyclopedia, (Ed. T. May), 1, California, s. 274-276.
68. Minhâc-ı Sirâc El-Cûzcânî, (2016), Tabakât-ı Nâsırî- Moğol İstilasına Dair Kayıtlar-, (Çev.: M. Uyar), İstanbul: Ötüken Yayınları.
69. Mîrhând, K. M. (1358) Ravzatu’s-Safâ fî Sîret-i Enbiyâ ve’l-Mülûk ve’l-Hulefâ, D. A. Zeryân, (Nşr.), İntişârât-ı İlmî.
70. Moğolların Gizli Tarihi, (2016), (Trc.: A. Temir), Ankara: Türk Tarih Kurumu Yay.
71. Morgan, D. (1988), Medieval Persia (1040-1797), London and New York.
72. Morton, N. (2025), Moğol Fırtınası -Ortaçağda İmparatorlukların Çöküşü-, (Çev.: Metehan Demirçi), İstanbul: Kronik Yayınları.
73. Moses, L. (1996), Legends bıy the Numbers: The Symbolis of Numbers in the "Secret History of the Mongols", Asia Folklere Studies, 55 (1), s. 73-97.
74. Mu’inuddîn Natanzî, (1957), Müntehabü’t-Tevârîh- Mu’inî, (Yay.: Aubin, J.), Tahrân: Kitâbfurûş-i Hayyâm.
75. Müctehidi, K. (1395), Moğolân ve Sernevişt-i Ferhengî İrân, Mecmû’at Tahkîkât Tarîh-i Felsefî.
76. Nesevî, Ş. M. (1394), Sîretü’s-Sultân Celâleddîn Mengûbîrtî, (Trc.: M. A. Nâsîh), Tahran.
77. Nicola, B. D. (2017), Women in Mongol Iran- The Khātūns, 1206-1335-, Edinburgh University.
78. Offenberg, U. (2011). Dschıngıs Khan: Die Geissel Gottes, Komplett Media GmbH.
79. Okada, H. (1984), Mongol Chronicles and Chinggisid Genealogies, Journaly of Asian and African Studies, 27, s. 147-154.
80. Ömerî, Ş. F. (2024), Türkler Hakkında Gördüklerim ve Duyduklarım (Mesâliku'l Ebsâr), (Çev.: A. Batur), İstanbul: Selenge Yayınları.
81. Öncel, S. M. (2019), Moğollarda Kadın, (Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi), Necmeddin Erbakan Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Konya.
82. Özdemir, H. A. (2011), Moğol İstilâsı -Cengiz ve Hülâgû Dönemleri-, 2. Baskı, İstanbul: İz Yayıncılık.
83. Özgüdenli, O. G. (2020), Moğollar, Diyanet İslam Ansiklopedisi, C. 30, Diyanet Vakfı Yayınları, s. 225-229.
84. Perter, B. G. (2022), 1200 Yılı Dolaylarında İç Asya, İç Asya Tarihi Cengizliler Çağı, (Haz.: Nıcola, D. C.- Frank, J. A.-vd.), (Ed.: A. T. Özcan), Kronik Yayınları.
85. Ratchnevsky, P. (1993), Cenghıs Khan -His Life and Legacy-, (Çev.: T. N. Haining), Blackwell Oxford.
86. Reşidüddîn Fazlullâh, (1374), Câmi’u’t-Tevârîh, (Tsh.: Kerîmî, B.), Tahrân: İntişârât-ı İkbal.
87. Roux, J. P. (2021), Türklerin ve Moğolların Eski Dini, 2. Baskı, (Çev.: A. Kazancıgil), İstanbul: Dergâh Yayınları.
88. Roux, J. P. (2011), Moğol İmparatorluğu Tarihi, 1. Basım, (Çev.: A. Kazancıgil, A. Bereket), İstanbul: Kabalcı Yayınevi,
89. Rubruk, W. V. (2001), Moğolların Büyük Hanına Seyahat 1253-1255, (Çev.: E. Ayan), İstaanbu: Ayışığı Kitapları.
90. Serruys, H. (1963), A Note on the "Wild Merkid", Monumenta Serica, 22 (2), s. 434-445.
91. Starr, S. F. (2019), Kayıp Aydınlanma -Arap Fetihlerinden Timur’a Orta Asya’nın Altın Çağı-, (Çev.: Y. S. İnanç), İstanbul: Kronik yayınları.
92. Subaşı, Ö. (2021), Moğollarda Kadın, Evlilik ve Dış Siyaset, İstanbul: Selenge Yayınları.
93. Subaşı, Ö, (2022), Siyasî Evlilikler Bağlamında Moğol dış Politikası ve Kadın, Anasay, 21, s. 3-49.
94. Tahir’ül-Mevlevî, Cengiz ve Hülâgû Mezâlimi, 1. Baskı, (Haz.: T. G. Seratlı), Konya: Kardelen Yayınları.
95. Tang, L. (2011), East Syriac Christianity in Mongol-Yuan China, Wiesbaden: Harrassonwitz Verlag.
96. Tevârîh-i Güzîde Nusret-Nâme -Metin, Aktarım-Dizin-, (2022). H. Kaya (Haz.), Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları.
97. Togan, Z. V. (2019), Umumi Türk Tarihine Giriş, -En Eski Devirlerden 16. Asra Kadar-, İstanbul: Türkiye İş Bankası Yayınları.
98. Tural, M. (2021), Hristiyan Dünyası ve Moğollar, İstanbul, Timaş Akademi.
99. Uyar, M. (2020), Moğollar ve Türkler Tarihsel Bağlar, 2. Baskı, İstanbul: Ötüken Yayınları.
100. Uyar, M. (2020), İlhanlı (İran Moğolları) Devleti’nin Askerî Teşkilatı, Ankara: Türk Tarih Kurumu.
101. Vernadsky, G. (2019), Moğollar ve Ruslar, (Çev.: E. B. Özbilen), İstanbul: Selenge Yayınları.
102. Vladimirtsov, B. Y. (1987), Moğolların İçtimâi Teşkilâtı- Moğol Göçebe Feodalizmi-, (Çev.: A. İnan), Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları.
103. Vladimirtsov, B. Y. (2022), Çingiz Han'ın Yaşamı, (Çev.: İ. Arslan), İStanbul: Post Yayınevi.
104. Weatherford, J. (2016), Cengiz Han’ın Kızları, (Çev.: M. Bilgen), İstanbul: Tarih ve Kuram Yayınları.
105. Yuan Shi 元史, (1976). Yuan Shi Juan-元史卷/Ta izu-太祖, (Cengiz Han devri Yuan/Moğol Tarihi), Lian S. (Der.). Yang Jialuo (Ed.). Beijing: Zhong Hua Shuju.
106. Zhou, Y., (2025), Documentation, Archaeology and Fieldwork: New Thoughts on the Interaction, Dialogue and Exchange Between Christianity and Other Religions Along the silk Roads Under the Mongols, Silk Roads Papers, UNESCO, s. 175- 201.