Eski Uygurca Huastuanift’te Kullanılan Bazı Dini Terimlerin Etimolojisi ve Günümüz Kıpçak Grubu Dillerindeki Semantik Görünümleri

Öz

Bu çalışma, Eski Uygurca Huastuanift adlı tövbe kitabında yer alan bazı dinî terimlerin etimolojik kökenlerini ve anlam değişimlerini incelemektedir. Diller arasındaki kelime alışverişi ve ortak terminoloji, toplumlar arasındaki kültürel, dinî, sosyal ve ekonomik ilişkilerin bir yansımasıdır. Bu nedenle, iki dil arasındaki ortak kelime ve terimlerin belirlenmesi, bu dillerin ait olduğu toplumların tarihî bağlarını ve etkileşim alanlarını ortaya koyar. Çalışmada öncelikle Huastuanift adlı metin taranarak eser içerisindeki dinî terimler tespit edilmiş, ardından dört temel terim seçilerek dönemin anlamlarıyla birlikte etimolojik ve semantik açıdan değerlendirilmiştir. Son aşamada ise bu terimlerin Kazakça, Kırgızca, Karakalpakça, Başkurtça ve Karaçay-Balkarca gibi Kıpçak Grubu dillerindeki anlam dönüşümleri karşılaştırmalı olarak incelenmiştir.

Anahtar Kelimeler

• Eski Uygurca
• Huastuanift
• dinî terimler
• semantik dönüşüm

The Etymology of Some Religious Terms Used in Old Uyghur Huastuanift and Their Semantic Manifestations in Modern Kipchak Group Languages

Öz

This study investigates the etymology and semantic evolution of several religious terms in the Old Uyghur repentance text Huastuanift and their reflections in modern Kipchak Turkic languages. The research begins by identifying religious terminology within the text and selecting four representative terms for detailed analysis. Their original meanings are examined, followed by a comparative evaluation of their semantic development in Kazakh, Kyrgyz, Karakalpak, Bashkir, and Karachay-Balkar. Through this comparative-linguistic approach, the study reveals how certain religious concepts have persisted, transformed, or diversified across time and geography. The findings demonstrate linguistic continuity and cultural interaction, highlighting how shared vocabulary provides evidence of long-standing spiritual and intercultural ties among Turkic-speaking communities in Central Asia.

Anahtar Kelimeler

• Old Uyghur
• Huastuanift
• religious terms
• semantic transformation

Kaynakça

1. Abduvaliev, I, Akmataliev, A., Kadırmambetova, A., Kasımgeldieva, M., Semenova, J., Jayloobaev, B., Isabekova, A., Konurbaeva, R., Marazıkov, T., Musaev, S., Oljobaev, S., Osmonova, J., Tolubaev, M. and Şatmanov, S. (2010), Kırgız Tilinin Sözdügü, Bişkek: Avrasya Press.
2. Agişev, İ. M., Zäynullina, G. D., İşbirzin, Ä. F., İşmöhämätov, Z. K., Küsemova, T. H., Mirjanova, S. F., Sufʹyanova, N. F., Täxfetullina, V. J., Urazbaeva, Z. F., Uraksin, Z. F., Yarullina, U. M. (1996), Başkirsko-Russkiy Slovar', Moskva: Izdatel'stvo «Digora», «Russkiy Yazık».
3. Ahmerov, K. Z., Baişev, T. Ğ., Bikmurzin, Ä. M., Qäyumova, U. M., Säyärğäliev, B. S., Teregulova, R. N. (1958), Başkırsko- Russkiy Slovar', Moskva: Gosudarstvennoe Izdatel'stvo Inostrannıh i Natsional'nıh Slovarey.
4. Älimbay, N., Ahmetov, Ä., Kaskabasov, S., Kakabaev, B., Katran, D., Väli, N, Babakumar, H., Şaymerden, E. and Şoybekov, R. (2011), Qazaqtıñ Etnografiyalıq Kategoriyalar, Uğımdar Men Atawlarınıñ Dästürli Jüyesi Entsiklopediya I. Tom, Almatı: DPS.
5. Älimbay, N., Ahmetov, Ä., Sızdık, R., Kaskabasov, S., Kaydar, Ä., Väli, N., Şoybekov, R., Kakabaev, B., Hinayat, B., Katran, D. (2013), Qazaqtıñ Etnografiyalıq Kategoriyalar, Uğımdar Men Atawlarınıñ Dästürli Jüyesi Entsiklopediya VI. Tom, Almatı: RPK ‘Slon’.
6. Älimbay, N., Väli, N., Hinayat, B., Şoybekov, R., Ahmetjan, K. and Kakabaev, B. (2012), Qazaqtıñ Etnografiyalıq Kategoriyalar, Uğımdar Men Atawlarınıñ Dästürli Jüyesi Entsiklopediya II. Tom, Almatı: RPK “Slon”.
7. Älimbay, N., Väli, N., Kakabaev, B., Hinayat, B., Katran, D., Ahmetjan, K., Şoybekov, R., Şäyken, J., Jaynakov, E., Nurğoja, K., Isabekov, J., Älim, O., Kabdoldina, G., Bolsınbek, T., Beltenov, J. (2014), Qazaqtıñ Etnografiyalıq Kategoriyalar, Uğımdar Men Atawlarınıñ Dästürli Jüyesi Entsiklopediya V. Tom, Almatı: «Aziya Arna» Baspası.
8. Almas, T. (2013), Uygurlar, İstanbul: Selenge Neşriyat.

9. Arıkoğlu, E., Alimova, C., Askarova, R. and Selçuk, B. K. (2017), KırgızcaTürkçe Sözlük I (A-J), Bişkek: Kırgızistan-Türkiye “Manas” Üniversitesi Yayınları.
10. Arıkoğlu, E., Alimova, C., Askarova, R. and Selçuk, B. K. (2017), KırgızcaTürkçe Sözlük II (K-Z), Bişkek: Kırgızistan-Türkiye “Manas” Üniversitesi Yayınları.
11. Asmussen, J. P. (1965), Xuāstvānīft. Studies in Manichaeism, Copenhagen (Acta Theologica Danika 12).
12. Aspandiyarov, B., Asıkbaeva, N., Ahmetova, Ş., Esengulova, K., Januzakov, T., Jarkeşeva, G., Kenesbaev, I., Toyşıbaeva, S. and Hamzina, B. (1959), Kazak Tiliniñ Tüsindirme Sözdigi, Birinşi Tom: A–K, Almatı: Kazak SSR Ğılım Akademiyasınıñ Baspası.
13. Aydın, E. (2007), Şine Usu Yazıtı, Çorum: KaraM.
14. Bang, W. (1923), Manichaeische Laien-Beichtspiegel, Le Museon 36, pp. 137-242.
15. Bang, W. and Gabain A. Von (1930), Türkische Turfan-Texte III, Berlin: Akademie Der Wissenschaften.
16. Bang, W. and Gabain, A. Von (1929), Türkische Turfan-Texte I, Berlin: Akademie Der Wissenschaften.
17. Baskakov, N. A. (1958), Qaraqalpaqşa-Rusşa Sözlük, Moskva: Şet Til Häm Milliy Sözlükler Mämleket Basması.
18. Brockelmann, C. (1954), Osttürkische Grammatik der islamischen Litteratursprachen Mittelasiens, Leiden: E. J. Brill.
19. Clauson, G. (1972), An Etymological Dictionary of Pre-Thirteenth-Century Turkish, Oxford: Clarendon Press.
20. Çandarlıoğlu, G. (2012), Uygurlar, İslam Ansiklopedisi, C. 42, pp. 242-244.
21. Dmitrieva, L. V. (1963), “Chuastuanift”, Vvedenie, text, perevod: Tyurkologiceskie Issledovaniya, pp. 214-232.
22. Doerfer, G. (1965), Turkische und Mongolische Elemente im Neupersischen Band II, Wiesbaden: Fransz Steiner Verlag GMBH.
23. Doerfer, G. (1967), Turkische und Mongolische Elemente im Neupersischen Band III, Wiesbaden: Fransz Steiner Verlag GMBH.
24. Ercilasun, A. B. (2010), Başlangıçtan Yirminci Yüzyıla Türk Dili Tarihi, Ankara: Akçağ.
25. Erdal, M. (1991), Old Turkic Word Formation, A Functional Approach to the Lexicon, Vol. I, Wiesbaden: Otto Harrassowitz.
26. Eren, H. (1999), Türk Dilinin Etimolojik Sözlüğü, Ankara: Türk Dil Kurumu.
27. Esemuratova, R., Kalenderov, M. and Japakova, R. (1982), Karakalpak Tilinin Tüsindirme Sözligi, Tört Tomlık 1 (A-B), Nökis: "Karakalpakstan" Baspası.
28. Goçiyaeva, S. A. and Suyunçev H. I. (1989), Karaçay-Malkar-Orus Sözlük, Moskva: Russkiy Yazık.
29. Gulcalı, Z. (2021), Altun Yaruk Sudur X. Kitap (Metin-Türkiye Türkçesine Aktarımı-Çince Metinle Karşılaştırmalı Açıklamalar- Sözlük-İkilemeler Dizini), Ankara: Türk Dil Kurumu.
30. Gülensoy, T. (2007), Türkiye Türkçesindeki Türkçe Sözcüklerin Köken Bilgisi Sözlüğü, Ankara: Türk Dil Kurumu.
31. Güngör, H. (1988), Maniheizm, Erciyes Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, C. 6, Number: 5, pp. 145-166.
32. Hamilton, J. (1986), Manuscrits Ouïgours du Ixe-Xe Siècle De Touen-Houang, Paris: Peeters france.
33. Januzak, T., Omarbekov, S., Jünisbek, Ä., Momınova, B., Änes, G., Äbilkasımov, B., Mankeeva, J. and Konıratbayeva, J. (2011), Kazak Ädebi Tilinin Sözdigi, On Bes Tomdık. 1-Tom, Almatı: A. Baytursınulı Atındağı Til Bilimi Institutı.
34. Kaliyev, B. (2014), Kazak Tiliniŋ Tüsindirme Sözdigi, Almatı: Memlekettik Tildi Damıtuv İnstitutı.
35. Kaya, C. (1994), Uygurca Altun Yaruk -Giriş, Metin ve Dizin-, Ankara: Türk Dil Kurumu.
36. Kıdırbaev, A. K., Kalenderov, M. K., Saytov, D. S., Embergenov, U. E., Esemuratova, R. E., Turabaev, A. T., Beketov, B. B. (1988), Karakalpak Tilinin Tüsindirme Sözligi, Tört Tomlık III (K-H), Nökis: "Karakalpakstan" Baspası.
37. Koç, K., Bayniyazov, A. and Başkapan, V. (2003), Kazak Türkçesi-Türkiye Türkçesi Sözlüğü, Ankara: Akçağ.
38. Kurban, N. A. (2017), Uygur Türklerinin Dinî Kültürü ve İslâm Medeniyeti’ne Katkıları, The Journal of Academic Social Science Studies, Number: 63, pp. 267-281.
39. Kurmanbayulı, Ş., Isakova, S., Mizamhan, B., Älimbek, G., Mamırbekova, G., Boranbaev, D. (2019), Kazak Tilinin Kirme Sözder Sözdigi, Almatı: «Ülttık Avdarma Byurosı».
40. Le Coq, A. V. (1911), Chuastuanift, ein Sündenbekenntnis der manichäischen Auditores, Gefunden in Turfan (Chinesisch-Turkistan), Berlin.
41. Le Coq, A. Von (1911), Türkische Manichaica aus Chotscho I, Berlin: Verlag Der Akademie Der Wissenschaften.
42. Le Coq, A. Von (1919), Türkische Manichaica aus Chotscho II, Berlin: Verlag Der Akademie Der Wissenschaften.
43. Le Coq, A. Von (1922), Türkische Manichaica aus Chotscho III. Berlin: Verlag Der Akademie Der Wissenschaften.
44. Malbakov, M., Ongarbayeva, N., Uderbayev, A., Imanberdiyeva, S., Şoybekov, R., Fazıljanova, A., Smagulova, G., Küderinova, K., Şoybekov, R., Janabekova, A., Jubayeva, O., Fazıljanova, A., Halıkova, G., Aydarbekova, K. and Mankeyeva, J. (2011), Kazak Ädebi Tilinin Sözdigi, On Bes Tomdık, 10-Tom, Almatı: A. Baytursınulı Atındağı Til Bilimi İnstitutı.
45. Mamırbekova, Gülfar (2017), Kazak Tilindegi Arab, Parsı Sözderinin Tüsindirme Sözdigi, Almatı: Memlekettik Tildi Damıtuv İnstitutı.
46. Mohapatra, A. R. (1990), Philosophy of Religion: An Approach to World Religions, New Delhi: Sterling.
47. Muhitdinov, R. S. (2012), Dini Terminder Sözdigi, Almatı.
48. Müller, F. W. K. (1908), Uigurica I, Berlin: Verlag der Akademie der Wissenschaften.
49. Müller, F. W. K. (1910), Uigurica II, Berlin: Verlag der Akademie der Wissenschaften.
50. Müller, F. W. K. and Gabain, A. Von (1945), Uigurica IV (Translated by S. Himran), Ankara: Türk Dil Kurumu.
51. Nadelyayev, V. M., Nasilov, D. M., Tenişev, E. R. and Şçerbak, A. M. (1969), Drevnetyurskskiy Slovar’, Leningrad: Nauka.
52. Nişanyan, S. (2018), Nişanyan Sözlük -Çağdaş Türkçenin Etimolojisi-, İstanbul: Liber Plus.
53. Orkun, H. N. (1938), Eski Türk Yazıtları II, Ankara: Türk Dil Kurumu.
54. Ölmez, M. (1991), Altun Yaruk III. Kitap (= 5. Bölüm), Ankara: Türk Dilleri Araştırmaları Dizisi.
55. Özbay, B. (2019), Huastuanift -Manihaist Uygurların Tövbe Duası, Ankara: Türk Dil Kurumu.
56. Özşahin, M. (2017), Başkurt Türkçesi Sözlüğü, Ankara: Türk Dil Kurumu.
57. Radloff, W. (1909), Chuastuanit-das Bussgebet der Manichäer, St. Petersburg.
58. Radloff, W. (1928), Uigurische Sprachdenkmäler, Leningrad: Verlag Der Akademie Der Wissenschaften Der USSR.
59. Räsänen M. (1969), Versuch Eines Etymologischen Wörterbuchs der Türksprachen [= Lexica Societatis Fenno-Ugricae 17,1], Helsinki: Suomalais-Ugrilainen Seura.
60. Röhrborn, K. (2015), Uigurisches Wörterbuch: Sprachmaterial der vorislamischen türkischen Texte aus Zentralasien, Neubearbeitung, II. Nomina – Pronomina – Partikeln, Band 1: a–asvık, Stuttgart: Franz Steiner Verlag.
61. Sevortyan, Y. V. (1974), Etimologiçeskiy Slovar Tyurkskih Yazıkov (Obşçetyurkskiye i Mejtyurkskiye Osnovı Na Glasnıye), Moskva: Nauka.
62. Sevortyan, Y. V. (2000), Etimologiçeskiy Slovar Tyurkskih Yazıkov (Obşçetyurkskiye i Mejtyurkskiye Leksiçeskiye Osnovı Na Bukvı «K»), Moskva: İndrik.
63. Şirin, H. (2016), Eski Türk Yazıtları Söz Varlığı İncelemesi, Ankara: Türk Dil Kurumu.
64. Tavkul, U. (2000), Karaçay-Malkar Türkçesi Sözlüğü, Ankara: Türk Dil Kurumu.
65. Tekin, Ş. (1976), Uygurca Metinler II, Maytrısimit, Burkancıların Mehdisi Maitreya ile Buluşma İptidai Bir Dram, Ankara: Atatürk Üniversitesi Yayınları.
66. Tekin, Ş. (1993), Kuanşi İm Pusar (Ses İşiten İlah), Ankara: Türk Dil Kurumu.
67. Tekin, T. (1993), Irk Bitig-The Book of Omens, Wiesbaden: Harrassowitz Verlag.
68. Turabaev, A., Kalenderov, M., Embergenov, U., Davletbaev, K. (1984), Karakalpak Tiliniŋ Tüsindirme Sözlügi, Tört Tomlık, Tom II (G-K), Nökis: “Karakalpakstan” Baspası.
69. Turan, A. M. (2014), Hıristiyan Dinining Qedimqi Keşqer Rayunidiki Tesiri ve Şivitsiye Hırıstiyan Dini Tarqıtış Cemiyitining Keşqerde Turuşluq Vakaletçisi, Tarih Betlirini Varaqlığanda II, Milletler Neşriyatı.
70. Väli, N., Qurmanbayulı, Ş., Malbaqov, M., Şoybekov, R., Küderiynova, K., Jubayeva, O., Jañabekova, A., Fazıljanova, A., Isayeva, J. and Üderbayev, A. (2013), Kazaq Sözdigi (Kazaq Tiliniŋ Birtomdık Ülken Tüsindirme Sözdigi), Almatı: Dävir.
71. Wilkens, J. (2021), Handwörterbuch Des Altuigurischen: Altuigurisch – Deutsch – Türkisch / Eski Uygurcanın El Sözlüğü: Eski Uygurca – Almanca – Türkçe, Universitätsverlag Göttingen.
72. Yudahin, K. K. (1985), Kirgizko-Russkiy Slovar', Kniga 1: A-K, Moskva: “Sovetskaya Entsiklopediya”.
73. Zengin, A. and Yaman, Ü. (2018), Eski Uygur Türkçesi Metinleri Üzerinden Budizm ve Maniheizm’in Savaşa Bakışı, Türk Dili ve Edebiyatı Dergisi, C. 58, Number: 1, pp. 175-216.
74. Zieme, P. (1966), Beiträge zur Erforschung des Xvastvanift, MIO 12, pp. 351-378.