20. Yüzyıl Osmanlı Devleti’nde Olağanüstü Mahkemeler: Manastır Olağanüstü Mahkemesi Örneği

Öz

Tanzimat’la birlikte Osmanlı Devleti’nin hukuki yapısında başlayan modernleşmeye bağlı olarak ceza kanunları hazırlanmış ve kanunların uygulanabilmesi için de yeni mahkemeler kurulmuştur. Bu çerçevede Osmanlı Devleti, kurumlarını, modernleşme eğilimi ile yeniden tasarlarken bir yandan da siyasi olaylar nedeniyle olağanüstü tedbirlere başvurmuştur. Bu tedbirlerden biri de olağanüstü mahkemelerdir. Zira 19. yüzyılda yaşanan siyasi gelişmeler Osmanlı Rumeli’sinde ulusçu bağımsızlık hareketlerine zemin hazırlarken bu hareketler zaman içerisinde pek çok siyasi ve hukuki neticeler de doğurmuştur. Osmanlı Devleti, Rumeli topraklarında yaşanan isyanların önüne geçebilmek için çeşitli önlemler alırken hukuki yaptırımlar için de çalışmalar başlatmıştır. Bu bağlamda olağanüstü mahkemelerle hem sanıkların hızlı bir şekilde yargılanması hem de hukuki baskıyla isyancıların zayıflatılması amaçlanmıştır. Bu çalışmanın amacı, Manastır olağanüstü mahkemesi özelinde olağanüstü yargı uygulamalarının işleyişini ve kapsamını ortaya çıkarmaktır. Bu kapsamda Osmanlı arşiv belgeleri temel alınarak Manastır olağanüstü mahkemesinin oluşumu, işleyişi ve mahkeme kararları değerlendirilecektir.

Anahtar Kelimeler

• Osmanlı Devleti
• Manastır
• Olağanüstü Mahkeme
• 1858 Ceza Kanunnâme-i Hümâyunu
• Kanûn-ı Esâsî

Extraordinary Courts in the Ottoman State in the 20th Century: The Example of the Extraordinary Court of Manastır

Öz

Depending on the modernization that started in the legal structure of the Ottoman State with the Tanzimat, penal laws were prepared and new courts were established for the implementation of the laws. In this context, while the Ottoman State redesigned its institutions with the tendency of modernization, it also resorted to extraordinary measures due to political events. One of these measures was the establishment of extraordinary courts. Indeed, the political developments in the 19th century paved the way for nationalist independence movements in Ottoman Rumelia, and these movements subsequently led to numerous political and legal consequences. The Ottoman State, while taking various measures to prevent the rebellions in Rumelia territories, also initiated efforts for legal sanctions. In this context, extraordinary courts aim to both try the defendants quickly and to weaken the rebels through legal pressure. The aim of this study is to reveal the functioning and scope of extraordinary judicial practices in the Manastır extraordinary court. In this context, the formation, functioning and court decisions of the Manastır extraordinary court will be evaluated on the basis of Ottoman archive documents.

Anahtar Kelimeler

• Ottoman State
• Manastır
• Extraordinary Court
• 1858 Penal Code
• Kanûn-ı Esâsî (Ottoman constitution of 1876)

Kaynakça

1. 1.Arşiv Kaynakları
2. Türkiye Cumhuriyeti Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı (BOA)
3. Sadaret, Mühimme Kalemi Evrakı [A.} MKT. MHM.], 628/1; 661/55.
4. Sadaret, Mukavelenameler [A.} DVN. MKL.], 8/9.
5. Bab-ı Ali Evrak Odası, Bab-ı Ali Evrak Odası [BEO.], 2143/160695; 2145/160827; 2154/161524; 2174/163016; 2136/160195; 3374/253048.
6. Dahiliye, Mektubi Kalemi [DH. MKT.], 802/8; 2602/40.
7. Dahiliye, Şifre Kalemi [DH. ŞFR.], 315/109; 315/117; 397/97; 207/35.
8. İrade, Dahiliye [İ. DH.], 1412/32.

9. Teftişat-ı Rumeli Evrakı (Rumeli Müfettişliği), Manastır Evrakı [TFR. I. MN.], 31/3072; 56/5543; 91/9063.
10. Teftişat-ı Rumeli Evrakı (Rumeli Müfettişliği), Selanik Evrakı [TFR. I. SL.], 16/1563.
11. Yıldız, Hususi Maruzat [Y. A. HUS.], 454/101; 455/61; 455/86; 464/97.
12. Yıldız, Resmi Maruzat [Y. A. RES.], 122/137.
13. Yıldız, Yıldız Maruzat Defterleri [Y. MRZ. d.], 11474.
14. Yıldız, Askeri Maruzat [Y. PRK. ASK.], 204/57.
15. Yıldız, Müfettişlikler ve Komiserlikler Tahriratı [Y. PRK. MK.], 16/56; 17/5.
16. Yıldız, Umumi [Y. PRK. UM.], 66/45; 66/49; 66/108; 67/18; 68/11.
17. 2.Araştırma ve İnceleme Eserleri 3. Adanır, F. (2001), Makedonya Sorunu, Oluşumu ve 1908’e Kadar Gelişimi, (Çev.: İ. Catay), İstanbul: Tarih Vakfı Yurt Yayınları.
18. Ahbab, Y. (2015). Amerikan ve İngiliz Basınında İlinden İsyanı (1903), Karadeniz Araştırmaları Enstitüsü Dergisi, 1(1), s.119-151.
19. Ahmet Lütfi. (1304), Mirat-ı Adalet yahud Tarihçe ‘Adliyye Devlet-i ‘Aliyye, İstanbul: Kitapçı Ohannes.
20. Ahmet Lütfi. (1997), Osmanlı Adalet Düzeni, (Çev.: E. Beylem), İstanbul: Marifet Yayınları.
21. Akgündüz, A. (1986), İslam ve Osmanlı Hukukunda Gıyapta Yargılama Müessesi, Belleten, 50(196), s.169-199.
22. Akgündüz, A. (2011), İslam ve Osmanlı Hukuku Külliyatı Kamu Hukuku, Cilt I, İstanbul: Osmanlı Araştırmaları Vakfı.
23. Akyıldız, A. (2018), Osmanlı Merkez Bürokrasisi (1836-1856), İstanbul: Timaş Yayınları.
24. Akyıldız, A. (2024), Mabeyn-i Hümayun Osmanlı Saray Teşkilatının Modernleşmesi, İstanbul: Timaş Yayınları.
25. Avcı, M. (2016), Osmanlı Hukukunda Cezaların Tasnifi, Türk Hukuk Tarihi Kongresi 13-14 Mayıs 2016, İstanbul: Onikilevha Yayınları.
26. Aydın, A. M. (2007), Türk Hukuk Tarihi, İstanbul: Hars Yayıncılık.
27. Aydın, A. M. (2001), Kanûn-ı Esâsî, TDV İslam Ansiklopedisi, 24, İstanbul: TDV Yayınları, s.328-330.
28. Aydın, M. (1989), Arşiv Belgeleriyle Makedonya’da Bulgar Çete Faaliyetleri, Osmanlı Araştırmaları, 9(9), s.209-234.
29. Barkan, L. Ö. (1940), Türk Toprak Hukuku Tarihinde Tanzimat ve 1274 (1858) Tarihli Arazi Kanunnamesi, İstanbul: Maarif Matbaası.
30. Bayraktar, K. (2014), Makedonya Sorunu ve Avrupa Müdahalesi (1902-1903), Bilig, 69, s.1-28.
31. Bayur, Y. H. (1991), Türk İnkılâbı Tarihi, Cilt I- Kısım II, Ankara: Türk Tarih Kurumu.
32. Berki, A. H. (1986), Açıklamalı Mecelle-i Ahkam-ı Adliye, İstanbul: Hikmet Yayınları.
33. Beydilli, K. (1989), II. Abdülhamid Devrinde Makedonya Meselesine Dair, Osmanlı Araştırmaları, 9, s.77-99.
34. Bozkurt, G. (1994), Tanzimat ve Hukuk, Tanzimat’ın 150. Yıldönümü Uluslararası Sempozyumu 31 Ekim-3 Kasım 1989, Ankara: Türk Tarih Kurumu.
35. Bozkurt, G. (2010), Batı Hukukunun Türkiye’de Benimsenmesi, Ankara: Türk Tarih Kurumu.
36. Centel Başar, N. (1984), Ceza Muhakemesi Hukukunda Müdafi, İstanbul: Kazancı Hukuk Yayınları.
37. Centel, N. ve Zafer, H. (2008), Ceza Muhakemesi Hukuku, İstanbul: Beta Yayın.
38. Cin, H. (2019), Osmanlı Toprak Düzeni ve Bu Düzenin Bozulması, Ankara: Berikan Yayınevi.
39. Cin, H. ve Akgündüz, A. (2017), Türk Hukuk Tarihi, İstanbul: Osmanlı Araştırmaları Vakfı.
40. Çağ, G. ve Öztürk, F. (2021), Osmanlı Devleti’nde Adli Modernleşme: Tanzimat Döneminde Dava Vekilliği (Avukatlık) ve Baronun Ortaya Çıkışı, Vakanüvis Uluslararası Tarih Araştırmaları Dergisi, 6(2), s.537-560. https://doi.org/10.24186/vakanuvis.927903.
41. Çağ, G. (2022), Bir Osmanlı Şehri Manastır 16. ve 17. Yüzyılda Rumeli’de İdarî ve İktisadî Yapı, İstanbul: Selenge Yayınları.
42. Çeker, O. (2012), Aile Hukuku Kararnamesi, Konya: Mehir Vakfı Yayınları.
43. Demirel, F. (2006), Vilayet-i Selase (Selanik, Manastır, Kosova) Adli Islahatı, Balkanlar’da İslâm Medeniyeti II. Milletlerarası Sempozyumu Tebliğleri Tira, Arnavutluk, 4-7 Aralık 2003, İstanbul: İslâm Tarih, Sanat ve Kültür Araştırma Merkezi.
44. Demirel, F. (2010), Adliye Nezareti Kuruluşu ve Faaliyetleri (1876-1914), İstanbul: Boğaziçi Üniversitesi Yayınevi.
45. Devellioğlu, F. (2006), Osmanlıca-Türkçe Ansiklopedik Lügat, Ankara: Aydın Kitabevi Yayınları.
46. Dikici, A. (2010), Osmanlı Makedonya’sında Kurulan İlk Uluslararası Polis Barış Koruma Misyonu: Mürzsteg Reform Programı, Karadeniz Araştırmaları, 24(24), s.75-108.
47. Durhan, İ. (2008), Tanzimat Döneminde Osmanlı Yargı Teşkilatındaki Gelişmeler, Erzincan Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, 12(3-4), s. 55-111.
48. Düstur, (1289), Tertib I, Cilt I, İstanbul: Matbaa-i ‘Âmire.
49. Düstur, (1299), Tertib I, Cilt IV, İstanbul: Mahmud Bey Matbaası.
50. Ekinci, B. E. (2017), Osmanlı Mahkemeleri Tanzimat ve Sonrası, İstanbul: Arı Sanat Yayınları.
51. Ekinci, B. E. (2021), Osmanlı Hukuku Adalet ve Mülk, İstanbul: Arı Sanat Yayınevi.
52. Erol Gümüşay, F. (2019), Tanzimat Dönemindeki Düzenlemelerde Suçta ve Cezada Kanunilik, Kusur ve Hümanizm İlkeleri, Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi, İstanbul Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, İstanbul.
53. Gencer, A. İ. (1992), Berlin Antlaşması, TDV İslam Ansiklopedisi, 5, İstanbul: TDV Yayınları, s.516-517.
54. Gözler, K. (2019), Türk Anayasa Hukuku, Bursa: Ekin Basım Yayın Dağıtım.
55. Güner, S. (2002), Avukatlık Hukuku, Ankara: Ankara Barosu Yayınları.
56. Gürzumar, F. ve Gürzumar, T. (1962), Kanunname-i Ticaret ve Zeyilleri, Ankara: Banka ve Ticaret Hukuku Araştırma Enstitüsü.
57. Hukuk-ı Âile Kararnamesi, (1333), İstanbul: Matbaa-yı ‘Amire.
58. İmamoğlu, H. V. (2019), Osmanlı Adliye Teşkilatı’nın Modernleşmesi (1800-1850), İstanbul: İdeal Kültür Yayıncılık.
59. Jelavich, B. (2009), Balkan Tarihi 20. Yüzyıl, Cilt 2, İstanbul: Küre Yayınları.
60. Kaynar, R. (2010), Mustafa Reşit Paşa ve Tanzimat, Ankara: Türk Tarik Kurumu.
61. Kenanoğlu, M. M. (2007), Nizâmiye Mahkemeleri, TDV İslâm Ansiklopedisi, 33, İstanbul: TDV Yayınları, s.185-188.
62. Kili, S. ve Gözübüyük, Ş. (2000), Türk Anayasa Metinleri (Sened-i İttifaktan Günümüze), İstanbul: Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları.
63. Kurat, N. A. (2011), Türkiye ve Rusya XVIII. Yüzyıl Sonundan Kurtuluş Savaşına, Ankara: Türk Tarih Kurumu.
64. Korkmaz, E. (2020), Osmanlı Arşiv Evraklarına Göre İlinden İsyanında Yaşanan Başlıca Olaylar, Uluslararası Dil, Eğitim ve Sosyal Bilimlerde Güncel Yaklaşımlar Dergisi (CALESS), 2(1), s.304-333. https://doi.org/10.35452/caless.2020.15.
65. Onar, S. S. (1985), İslam Hukuku ve Mecelle, Tanzimat’tan Cumhuriyet’e Türkiye Ansiklopedisi, Cilt 3, İstanbul: İletişim Yayınları.
66. Özkent, A. H. (1940), Avukatın Kitabı, İstanbul: Arkadaş Basımevi.
67. Öztürk, O. (1999), Osmanlılarda Tanzimat Sonrası Yapılan Hukuki Çalışmalar ve Mecelle-i Ahkam-ı Adliyye, (Ed.: G. Eren), Osmanlı, Cilt 6, Teşkilat, s.504-518, Ankara: Yeni Türkiye Yayınları.
68. Saydam, A. (2014), Osmanlı Medeniyeti Tarihi, İstanbul: Kitabevi Yayın.
69. Selçuk, D. (2021), Tabiî Hâkim İlkesi ve Türk Yargı Tarihinde Olağanüstü Mahkemeler, Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Ankara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Ankara.
70. Serkiz Karakoç. (1331), Ceza Kanunu-Tahşiyeli (1329/1913), İstanbul: Sanat Matbaası.
71. Şahin, G. (2018), XX. Yüzyılın Başlarında Manastır Vilayeti’nde Suç ve Asayişe Dair Bazı Tespitler, (Ed.: Z. Gölen ve A. Temizer), Osmanlı Döneminde Balkanlar’da Kültürel ve Sosyal Hayat, s.341-396, Ankara: Gece Kitaplığı.
72. Tanör, B. (2010), Osmanlı-Türk Anayasal Gelişmeleri, İstanbul: Yapı Kredi Yayınları.
73. Tanör, B. (1991), Türkiye’nin İnsan Hakları Sorunu, İstanbul: BDS Yayınları.
74. Tanör, B. (1985), Anayasal Gelişmelere Toplu Bir Bakış, Tanzimat’tan Cumhuriyet’e Türkiye Ansiklopedisi, 1, İstanbul: İletişim Yayınları, s.10-26.
75. Tekeli, İ. (2010), Makedonya İç Devrimci Örgütü ve 1903 İlinden Ayaklanması, (Yay. haz.: Hülya Hatipoğlu), Cumhuriyetin Harcı I: Köktenci Modernitenin Doğuşu, s.66-77, İstanbul: İstanbul Bilgi Üniversitesi Yayın.
76. Turan, A. (2020), Divân-ı Ahkâm-ı Adliye: Kuruluşu, Teşkilat ve İşleyişi, Yayınlanmamış Doktora Tezi, Kırıkkale Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Kırıkkale.
77. Uçarol, R. (2006), Siyasi Tarih 1789-2001, İstanbul: Der Yayınları.
78. Üçok, C., Mumcu, A. ve Bozkurt, G. (2007), Türk Hukuk Tarihi, Ankara: Turhan Kitabevi.
79. Ülker, İ. (2013), Hukukun Genel İlkeleri Bağlamında Kanun-u Esasi’deki Yargılamaya İlişkin Hükümlerin Değerlendirilmesi, Selçuk Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, 21(2), s.101-124.
80. https://www.anayasa.gov.tr/tr/mevzuat/onceki-anayasalar/1924-anayasasi/ (Erişim Tarihi: 14.06.2025).
81. https://sozluk.gov.tr/ (Erişim Tarihi: 20.06.2025).