Formal Transformation Of Political Films In Turkish Cinema From Yeşilçam To The 2000s

Öz

In this study, films focusing on political issues are defined as political films and their formal analysis is conducted. In the period called “Yeşilçam cinema” within the periodization of Turkish Cinema, many films focusing on political issues such as poverty, inequality and justice were shot as a requirement of the historical conjuncture of the period. These films are evaluated as popular/mainstream films with a formal and narrative structure specific to Yeşilçam. In the 2000s, as a result of the end of the film production and distribution structure specific to Yeşilçam and the deepening of the popular film/art film distinction, popular productions deal with simple subjects and problems in a more soap-bubble manner, while films evaluated in the art-house category seem to focus on political issues. In this study, which examines political films shot in these two periods, the selected films are analyzed in terms of form. As a result of the literature review and the sample study conducted among the films of the period; Yılmaz Güney, Ertem Eğilmez and Şerif Gören were selected for analysis within the Yeşilçam period. For the 2000s, Emin Alper, Özcan Alper and Yeşim Ustaoğlu were the directors chosen for analysis. As a result, it was determined that Yeşilçam films had mainstream features in terms of form and repeated popular forms, but were political in terms of content, character and story development; whereas political films after 2000 had more unique formal features and art film qualities were at the forefront, and had a slower tempo in terms of narrative structure. While political messages and transmission were more direct and realized through dialogues in Yeşilçam films, it was seen that in the examples after 2000, political messages and transmission were presented to the audience through visual components rather than dialogues.

Anahtar Kelimeler

• political film
• Yeşilçam cinema
• Turkish cinema
• cinema
• mise-en-scène analysis

Yeşilçam’dan 2000’lere Türk Sinemasında Politik Filmlerin Biçimsel Dönüşümü

Öz

Yeşilçam sineması olarak adlandırılan dönemde, dönemin tarihsel konjonktürünün de gereği olarak yoksulluk, eşitsizlik ve adalet gibi politik konuları odağına alan birçok film üretilmiştir. Bu filmler Yeşilçam’a özgü biçimsel ve anlatı yapısına sahip popüler/anaakım filmler olarak değerlendirilmektedir. 2000’li yıllarda ise Yeşilçam film yapım ve dağıtım yapısının son bulması ile popüler film/sanat filmi ayrımının derinleşmesi neticesinde popüler yapımlar daha sabun köpüğü olarak nitelenen biçimde basit konuları ve sorunları işlerken, sanat filmi (art-house) kategorisi içinde değerlendirilen filmlerin ise politik konuları odağına aldıkları görülmektedir. Bu iki dönem içinde çekilmiş politik filmleri ele alan bu çalışmada seçilen filmler biçimsel açıdan analiz edilmiştir. Yapılan literatür taraması ve dönem filmleri arasında yapılan örneklem çalışması neticesinde; Yeşilçam dönemi içinde Yılmaz Güney’in Arkadaş (1974) filmi analiz için seçilmiştir. 2000’li yıllar için ise Özcan Alper’in 2008 yılında çektiği Sonbahar filmi analiz için seçilen diğer yapımdır. Çalışma sonucunda; Arkadaş filminin biçimsel anlamda anaakım özellikler taşıdığı ve popüler biçimleri tekrar ettiği, buna karşılık içerik, karakter ve hikâye gelişimi itibariyle politik nitelikler taşıdığı; 2008 yılında çekilen Sonbahar filminin ise daha kendine özgü biçimsel özellikler taşıdığı ve sanat filmi niteliklerinin ön planda olduğu, anlatı yapısı açısından ise daha yavaş bir tempoya sahip olduğu tespit edilmiştir. Politik mesajlar ve bu mesajların aktarımı, Yeşilçam filmlerinde daha doğrudan ve diyaloglar vasıtasıyla gerçekleşirken; 2000 sonrası örneklerde ise politik mesaj ve aktarımın diyaloglardan çok görsel bileşenler vasıtasıyla seyirciye sunulduğu görülmektedir.

Anahtar Kelimeler

• politik film
• Yeşilçam sineması
• Türk sineması
• mizansen analizi
• sinema

Kaynakça

1. Abisel, N. (2005). Popüler sinema ve türler. De Ki.
2. Akbulut, H. (2012). Melodramatik İmgelem: Yeşilçam’dan Yeni Türk Sinemasına. HayalPerest.
3. Akser, M. (2012). Türkiye’de bağımsız sinema akımları: Her daim bağımlı?. Panorama KHAS. https://panorama.khas.edu.tr/turkiyede-bagimsiz-sinema-akimlari-her-daim-bagimli-384
4. Alper, Ö. (Yönetmen). (2008). Sonbahar [Film]. Kuzey Film.
5. Andrew, J. D. (2010). Büyük Sinema Kuramları (çev. Zahit Atam). Doruk.
6. Arnheim, R. (2002). Sanat olarak sinema (çev. R. Ünal). Öteki.
7. Atam, Z. (2011). Yakın Plan Yeni Türkiye Sineması. Cadde.
8. Atamer, O. (2025). Metinlerarasılık, uyarlama ve Türk sineması: Necati Cumalı uyarlamalarında anlamın diyalojik yönelimi. Kriter.

9. Ayça, E. (1996). Yeşilçam’a Bakış. İçinde S. M. Dinçer (haz.) Türk Sineması Üzerine Düşünceler (s. 129-148). Doruk.
10. Baygal, A. (2016). Toplumsal ve Kültürel Bir Ürün Olarak Yıldız Olgusu ve Yıldız-Medya İlişkisi. SDÜ Fen Edebiyat Fakültesi Sosyal Bilimler Dergisi, 36, s. 145-158.
11. Bazin, A. (2011). Sinema Nedir? (çev. İbrahim Şener). Doruk.
12. Box Office Türkiye (t.y.) Sonbahar. Box Office Türkiye. Erişim Tarihi 7 Ekim, 2025, https://boxofficeturkiye.com/film/sonbahar--2010062
13. Büyük, İ. (2013). 1960-1980 Darbeleri Arasında Türk Sinemasında Düşünce Oluşumu ve Filmlerin Sosyolojik Görünümleri. Aydın Sayar Kültür ve Sanat Dergisi, (7), s. 153-176.
14. Ceran, M. (2023). Sıkıştıran manzaralar: “Kız Kardeşler” filminin mizansen eleştirisi. Kastamonu İletişim Araştırmaları Dergisi (KİAD), (11), s. 309-326.
15. Çehov, A. (1996). Vanya Dayı (Çev. Belgi Paksoy). İmge.
16. Doğaner, S. (2025). Camera, archive, nation: The institutionalization of representation in Turkish War of Independence films. Kronotop İletişim Dergisi, 2025; 2(2), s. 370-394.
17. Eisenstein, S. (1984). Film Duyumu. (çev. Nijat Özön). Payel Yayınları.
18. Erdoğan, N. (1998). Yeşilçam’da Beden ve Mekânın Eklemlenmesi Üzerine Notlar. Doğu Batı, (2), s. 173-181.
19. Ergün, M. (2016, 9 Nisan). ‘Arkadaş’ üstüne bazı düşünceler. SoL. https://haber.sol.org.tr/blog/kent-kultur-sanat/mehmet-ergun/arkadas-ustune-bazi-dusunceler-151989
20. Gibbs, J. (2002). Film style and interpretation. Wallflower.
21. Gülçur, Â. S. (2020). Türk sinemasında Yeşilçam dönemi. İstanbul Ticaret Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi. https://ww4.ticaret.edu.tr/sbe/wp-content/uploads/sites/129/2020/03/2-YEŞİLÇAM-SİNEMASINA-GENEL-BAKIŞ.pdf
22. Güleryüz, K. (1996). Türk Sinemasında Üslubun Kökeni. İçinde S. M. Dinçer (haz.), Türk Sineması Üzerine Düşünceler (s. 49-56). Doruk.
23. Güney, Y. (Yönetmen). (1974). Arkadaş [Film]. Güney Filmcilik.
24. Güney, Y. (1976). Arkadaş Filmin Konusu ve Senaryo. Güney Filmcilik Yayınları.
25. Haber7. (2012, 22 Ekim). Nuri Bilge Ceylan’dan ‘az seyirci’ itirafı. https://www.haber7.com/sinema/haber/942720-nuri-bilge-ceylandan-az-seyirci-itirafi
26. Hall, S. (1980). Encoding/decoding. İçinde S. Hall, D. Hobson, A. Lowe, P. Willis (Editörler), Culture, media, language (s. 128–138). Routledge.
27. IMDb. (t.y.). Autumn - Awards. IMDb. Erişim Tarihi 7 Ekim, 2025, https://www.imdb.com/title/tt1330591/awards/?ref_=tt_awd
28. Kırel, S. (2005). Yeşilçam Öykü Sineması. Babil.
29. Kleinhans, C. (2019). Marxism and film. Jump Cut. Erişim Tarihi 20 Ekim, 2025, https://www.ejumpcut.org/archive/jc59.2019/Chuck/Essays-papers/MarxismandFilm.pdf
30. Kracauer, S. (2004). From Caligari to Hitler: A Psychological History of the German. Princeton University Press.
31. Kuhn, A. & Westwell, G. (2012). A dictionary of film studies. Oxford University Press.
32. Metz, C. (1979), Some points in the semiotics of the cinema”, İçinde G. Mast & M. Cohen (Editörler), Film Theory and Criticism, (s. 169-183). Oxford University Press.
33. Mulvey, L. (1975). Visual pleasure and narrative cinema. Screen, 16(3), 6-18.
34. Oran, B. (1996). Yeşilçam Nasıl Doğdu, Nasıl Büyüdü, Nasıl Öldü ve Yaşasın Yeni Sinema. İçinde S. M. Dinçer (haz.) Türk Sineması Üzerine Düşünceler (s. 277-291). Doruk.
35. Öztürk, Ç. (2013, 4 Temmuz). Zeki Demirkubuz: “Bu işe el yordamıyla başladım, yaptıkça bir şey öğrendim”. Oggito. https://oggito.com/icerikler/zeki-demirkubuz-bu-ise-el-yordamiyla-basladim-yaptikca-bir-sey-ogrendim-/3035
36. Scognamillo, G. (2014). Türk Sinema Tarihi. Kabalcı.
37. Shohat, E. & Stam, R. (2014). Unthinking Eurocentrism: Multiculturalism and the media. Routledge.
38. Silver, D. (2024). How Third Cinema and Afrofuturism can change the future. James Madison Undergraduate Research Journal, 12(1), s. 1-15.
39. Suner, A. (2015). Hayalet Ev Yeni Türk Sinemasında Aidiyet, Kimlik ve Bellek. Metis.
40. Şener, E. (1970). Yeşilçam ve Türk Sineması. Kamera.
41. Tunç, A. (2022). Sovyet sinemasının Yılmaz Güney sinemasına etkisi: Endişe filminin biçimcilik açısından değerlendirilmesi. İçinde Uğurlu, E. G. & Ünal, B. (Editörler.), Ulusal Film Çalışmaları Sempozyumu Tam Metin Bildiri Kitabı (s. 107–126). Nobel Bilimsel.
42. Wayne, M. (2017). Politik film: Üçüncü Sinema'nın diyalektiği (çev. Ertan Yılmaz). Ayrıntı.