Osmanlı’dan Cumhuriyet’e Taşrada Bir Sağlık Kurumu: Erzurum Hamidiye Gureba Hastanesi (1904-1924)

Yıl 2026, Cilt: 26 Sayı: 1, 764 - 778, 27.03.2026

İbrahim Yılmaz

https://doi.org/10.11616/asbi.1824379

https://izlik.org/JA63TY84RP

Öz

Osmanlılar sağlık sistemlerini Selçuklulardan devralmışlar, kendileri de fethedilen şehirlerde yeni sağlık kurumları oluşturmuşlardır. Giderleri vakıflar aracılığıyla karşılanan bu yerlerde salgın hastalığa yakalananlar, bakacak kimsesi olmayanlar ile fakir hastalar tedavi edilmekteydi. Maddi durumu yerinde ve bakacak kimsesi olanlar için ise eve hekim çağırılmaktaydı. Ayrıca, saray mensupları ve üst düzey devlet görevlileri için özel bir sağlık birimi oluşturulmuştu. XIX. yüzyılın ilk yarısından itibaren Osmanlı sağlık sistemi modernleşme sürecine girmiş olup Erzurum Hamidiye Gureba Hastanesi bu sürecin ürünü olarak kurulmuştur. Çalışmada, Erzurum Hamidiye Gureba Hastanesinin kuruluş ve hizmet verme aşamalarında hangi zorluklarla karşılaşıldığı, hizmet kalitesinin ne olduğu gibi sorulara cevap aranmaktadır. Çalışmanın sonunda, hastanenin kuruluş ve hizmet yıllarında daimi olarak mali yetersizlikler içinde olduğu, bu nedenle hizmet kalitesinin düşük kaldığı, zaman zaman durma noktasına geldiği tespit edilmiştir.

Anahtar Kelimeler

Osmanlı , Erzurum , Sağlık , Hastane

A Rural Health Institution from the Ottoman Empire to the Republic: Erzurum Hamidiye Gureba Hospital (1904-1924)

https://izlik.org/JA63TY84RP

Öz

The Ottomans took over their heathcare systems from the Seljuks and established new health institutions in the conquered cities. In these places, whose expenses were covered by foundations, those suffering from epidemics, those without caretakers, and poor patients were treated. Individuals who were financially well-off and had someone to care for them, on the other hand, called upon physicians for a home visit. In addition, a special medical unit was established for courtiers and high-ranking state officials. Since the first half of the 19th century, the Ottoman healthcare system entered a modernization process, and the Erzurum Hamidiye Gureba Hospital was established as a product of this process. This study seeks to answer questions such as the difficulties encountered during the hospital’s establishment and operation, as well as the quality of the services it provided. As a result of the study, it was determined that, throughout its founding and operational years, the hospital suffered from persistent financial shortages, which resulted in low-quality healthcare services and, at times, brought its operations to a near standstill.

Anahtar Kelimeler

Ottoman , Erzurum , Health , Hospital

Kaynakça

• Arşiv Belgeleri
• Türkiye Cumhuriyeti Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Osmanlı Arşivi (BOA)
• A.}MKT.MHM.(Sadaret Mektubi Mühimme Kalemi Evrakı) 721/7,
• A.}MKT.MVL.(Sadaret Mektubi Kalemi Meclis-i Vâlâ Evrakı) 73/31
• A.}MKT.NZD. (Sadaret Mektubi Kalemi Nezaret ve Deva'ir Evrakı) 68/32
• A}MKT.UM. (Sadaret Mektubi Kalemi Umum Vilayat Evrakı) 69/28
• BEO.( Babıali Evrak Odası Evrakı) 2757/206758, 3786/283898
• HR.MKT. (Hariciye Nezareti Mektubi Kalemi Evrakı) 54/86
• HR.TO. (Hariciye Nezareti Tercüme Odası Evrakı)196/8
• İ.DH. (İrade Dahiliye Belgeleri) 1367/20, 1427/17
• İ.TAL. (İrade Taltifat) 353/1
• DH.İD.(Dahiliye Nezareti İdare Belgeleri) 47/47, 53/31, 77/11
• DH.MKT.(Dahiliye Nezareti Mektubî Kalemi Belgeleri) 439/69, 2251/32, 883/29, 1381/23
• DH.ŞFR. (Dahiliye Nezareti Şifre Evrakı) 655/32,
• ML.EEM.(Maliye Nezareti Emlak-ı Emiriyye Müdüriyeti Belgeleri) 731/17, 730/33.
• MVL.( Meclis-i Vâlâ Belgeleri) 685/41
• ŞD. (Şura-yı Devlet Evrakı) 1516/9, 1525/28
• Y.E.E.d. (Yıldız Esas Defterler Belgeleri) 413,
• Y.MTV. (Yıldız Mütenevvi Maruzat Evrakı)236/25
• Y.PRK.UM. (Yıldız Perakende Evrakı Umumi) 74/106,
• Basılı Eserler
• 1292 Salname-i Vilayet-i Erzurum, Defa 6, Erzurum Vilayet Matbaası.
• 1317 Salname-i Vilayet-i Erzurum, Defa 14, Erzurum Vilayet Matbaası.
• Akkaya, S. N. (2016). İktidar ve Dil İlişkisi Bağlamında Taşra Mektuplarına Yansıyan II. Abdülhamit Portresi. Journal of Turkish Language and Literature, 52(52), 15-41.
• Altay, S. (2015). Atatürk Dönemi Sağlık Politikalarının Halka Yansımasında Öncü Kurumlar: Numune Hastaneleri (1924-1938). Doktora Tezi, Ankara Üniversitesi Türk İnkilap Tarihi Enstitüsü.
• Ataseven, A. (1996). Gureba Hastanesi, İslam Ansiklopedisi, Cilt: 14, s. 202, 204, İstanbul.
• Aydın, E. (2004). 19. Yüzyılda Osmanlı Sağlık Teşkilatı, OTAM (Osmanlı Tarihi Araştırma ve Uygulama Merkezi Dergisi), Sayı: 15, s. 185-207, https://doi.org/10.1501/OTAM_0000000511.
• Aynural, S. (2001). Kapan, TDV İslam Ansiklopedisi, Cilt: 24, 338, 339, İstanbul.
• Bingöl, S. (2007). Tanzimat İlkeleri Işığında Osmanlı’da Adli Tababete Dair Notlar. Tarih Araştırmaları Dergisi, 26(42), 37-65. https://doi.org/10.1501/Tarar_0000000331.
• Deringil, S. (2002). İktidarın Sembolleri ve İdeoloji II. Abdülhamid Dönemi (1876-1909), İstanbul: Yapı Kredi Yayınları
• Göçer, K. (2012). Sosyo- Ekonomik Yönleriyle Bezm-i Alem Valide Sultan Vakıf Gureba Hastanesi, Doktora Tezi, Marmara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
• İdare-i Umumiye-i Tıbbiye Nizamnamesi, Düstur 1/2, 800-803, Matbaa-i Amire.
• Karataş, Y.(2018). I. Dünya Savaşı’nda Erzurum Vilayetinin Demografisine Dair Tespitler. Current Research in Social Sciences, 4 (2), 48-59. https://doi.org/10.30613/curesosc.389964.
• Kırmızı, A (2008). Abdülhamid’in Valileri Osmanlı Vilayet İdaresi (1895-1908). İstanbul: Klasik.
• Küçükuğurlu, M. (2008). Erzurum Belediyesi Tarihi 1, İstanbul: Dergâh Yayınları.
• Mursal, S. (2017).Osmanlı Devleti’nde İlk Gureba Hastaneleri. Yüksek Lisans Tezi, Cumhuriyet Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
• Nizamoğlu, A., Köken, A,H., Çakan, A.(2025). Taltif Edilen Memleket Tabipleri, Lokman Hekim Dergisi, 15 (1), 140-149.
• Pakalın, M. Z. (1993a). Osmanlı Tarih Deyimleri ve Terimleri Sözlüğü, 1. Cilt, İstanbul: Milli Eğitim Bakanlığı Yayınları.
• Pakalın, M. Z.(1993b). Osmanlı Tarih Deyimleri ve Terimleri Sözlüğü, 2. Cilt, İstanbul: Milli Eğitim Bakanlığı Yayınları.
• Pakalın, M. Z.(1993c). Osmanlı Tarih Deyimleri ve Terimleri Sözlüğü, 3. Cilt, İstanbul, Milli Eğitim Bakanlığı Yayınları.
• Rasimoğlu, C.G.İ.(2013). Taşra’yı İyileştirmek:19. Yüzyıl Osmanlı İmparatorluğu’nda Memleket Hekimleri, Mersin Üniversitesi Tıp Fakültesi Lokman Hekim Tıp Tarihi ve Folklorik Tıp Dergisi, 3 (1), 1-6. Sadıgov, R. (2020). Birinci Dünya Savaşı’nda Erzurum’un İşgali: Rus Basını ve Literatürüne Göre İşgalin Rusya’da ve Dünyada Yankılanması. Osmanlı Araştırmaları, 55(55), 218-318. https://doi.org/10.18589/oa.777879.
• Sarıyıldız, G.(2001). Karantina, TDV İslam Ansiklopedisi, Cilt: 24, 463-465
• Şerif Bey, (2011). Erzurum Vilayeti Sıhhi ve İçtimai Coğrafyası, (Hazırlayan: Murat Küçükuğurlu), Trabzon: Serander Yayınları.
• Ortaylı, İ. (2011). Tanzimat Devrinde Osmanlı Mahalli İdareleri (1840-1880). II. Baskı, Ankara: Türk Tarih Kurumu Basımevi.
• Özlü, Z. (2017). Osmanlı Devleti’nde Difteri Hastalığı ve Koruyucu Sağlık Hizmetlerine Dair Bulgular (19. Yüzyıl Sonları ve 20. Yüzyıl Başlarında), Belleten, 81 (291), 419-480 doi:10.37879/belleten.2017.419.
• Umumiye-i Vilayat Kanun-ı Muvakkatı, Düstur 2/5, 186-216, Matbaa-i Amire.
• Uzer T. (1999). Makedonya Eşkiyalık Tarihi ve Son Osmanlı Yönetimi, Ankara: Türk Tarih Kurumu Basımevi.
• Vilayât Belediye Kanunu, Düstur 1/4, 538-553, Mahmut Bey Matbaası.
• Yazıcı M., N. (2019). Osmanlı’da Gureba Hastaneleri : Canik/Samsun Gureba Hastanesinin İnşa Süreci ve Kitabesi, TÜBA-KED Türkiye Bilimler Akademisi Kültür Envanteri Dergisi (19), 47-54, https://doi.org/10.22520/tubaked.2019.19.003
• Yıldırım, N. (2010). Sağlıkta Devr-i Hamîdî. II. Abdülhamid Modernleşme Sürecinde İstanbul, (Ed: Coşkun Yılmaz), İstanbul: İstanbul 2010 Avrupa Kültür Başkenti, 244-253.
• Yıldırım, N. (2014). 14. Yüzyıldan Cumhuriyet’e Hastalıklar Hastaneler Kurumlar, İstanbul: Tarih Vakfı Yurt Yayınları
• Yılmaz, İ. (2022). Osmanlı Son Döneminde Berberlik, İnönü Üniversitesi Uluslararası Sosyal Bilimler Dergisi, 11 (2), 396-408, https://doi.org/10.54282/inijoss.1135743
• Yücel, İ. (2011). Anadolu’daki Amerikan Hastaneleri ve Tıbbi Misyonerlik (1880-1930), Doktora Tezi, Hacettepe Üniversitesi Atatürk İlkeleri ve İnkilap Tarihi Enstitüsü, Ankara.
• Yüksel, M. (2010). I. Dünya Savaşında Erzurum’un İlk İşgal Günleri, A.Ü. Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü Dergisi 15 (37), 259-287.
• Zorlu, T. (2002). Süleymaniye Tıp Medresesi I, Osmanlı Bilimi Araştırmaları, 3 (2), 79-124.
• İnternet Kaynağı https://nek.istanbul.edu.tr/ekos/FOTOGRAF/90505---0015.jpg,