Gelir Eşitsizliği ve Beşeri Sermaye Perspektifinden Türkiye’de Ekonomik Büyüme: Ampirik Bir Analiz

Yıl 2026, Cilt: 26 Sayı: 1, 832 - 846, 27.03.2026

Hüseyin Ünal

https://doi.org/10.11616/asbi.1824507

https://izlik.org/JA33JK37EJ

Öz

Bu çalışma, Türkiye’nin 1990-2022 dönemi için beşeri sermayenin ve gelir dağılımı eşitsizliğinin ekonomik büyüme üzerindeki etkisini ARDL modeli ile incelemeyi amaçlamaktadır. Bu amaç doğrultusunda beşeri sermaye indeksi ve gini indeksi değişkenleri ile kişi başına düşen gelir arasında doğrusal olmayan bir ilişkinin olup olmadığı araştırılmıştır. ARDL modelinin sonuçlarına göre, beşeri sermaye ile büyüme arasında U şeklinde, gelir eşitsizliği ile büyüme arasında ise ters U şeklinde doğrusal olmayan bir ilişkinin varlığı tespit edilmiştir. Bu bulgu, beşeri sermayenin başlangıçta ekonomik büyümeyi olumsuz etkilediğini, ancak belirli bir eşik değer aşıldığında etkinin pozitife döndüğünü göstermektedir. Buna karşılık, gelir eşitsizliği ilk aşamada büyümeyi desteklerken, kritik bir eşiği aşması durumunda olumsuz etki yaratmaktadır. Ayrıca hata düzeltme modeli bulgularına göre, seriler arasında kısa dönemde meydana gelen dengeden sapmaların uzun dönem denge düzeyine dalgalanarak yakınsadığı görülmüştür.

Anahtar Kelimeler

Beşeri Sermaye , Ekonomik Büyüme , Gini Katsayısı , ARDL Modeli

Economic Growth in Turkey from the Perspective of Income Inequality and Human Capital: An Empirical Analysis

https://izlik.org/JA33JK37EJ

Öz

This study aims to examine the impact of human capital and income inequality on economic growth in Turkey for the period 1990–2022 using the ARDL model. Within this framework, it investigates whether there exists a non-linear relationship between per capita income and the variables of the human capital index and the Gini index. According to the ARDL model results, a U-shaped non-linear relationship was identified between human capital and economic growth, while a inverted U-shaped relationship was observed between income inequality and growth. This finding indicates that human capital initially exerts a negative effect on economic growth, but its impact turns positive once a certain threshold is exceeded. In contrast, income inequality initially supports growth, but surpassing a critical threshold results in a detrimental effect. Furthermore, the error correction model results reveal that short-term deviations from equilibrium gradually converge toward the long-term equilibrium level.

Anahtar Kelimeler

Human Capital , Economic Growth , Gini Coefficient , ARDL Model

Kaynakça

• Abdioğlu, Z., Yamak, N. ve Yamak, R. (2019), Türkiye’de Gelir Eşitsizliği ve Ekonomik Gelişme Arasındaki Uzun Dönem İlişki, Journal of Mehmet Akif Ersoy University Economics and Administrative Sciences Faculty, 6(3), s.721-735.
• Acaroğlu, H. (2005), Üretim İçinde Beşeri Sermayenin Payı: Türkiye İlleri İtibarı ile Beşeri Sermayenin Kalkınmaya Etkisinin Ölçülmesi, (Yayımlanmış Yüksek Lisans Tezi). Eskişehir: Osmangazi Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
• Acemoglu, D. (1996), A Microfoundation for Social Increasing Returns In Human Capital Accumulation, The Quarterly Journal of Economics, 111(3), s.779-804.
• Alesina, A. ve Perotti, R. (1996), Income Distribution, Political Instability, and Investment, European Economic Review, 40(6), s.1203-1228.
• Alesina, A. ve Rodrik, D. (1994), Distributive Politics and Economic Growth, Quarterly Journal of Economics, 109 (2), s.465-490.
• Alitoska, A. (2019), Doğrudan Yabancı Sermaye Yatırımları, Beşeri Sermaye Ve İktisadi Büyüme İlişkisi, (Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi), İstanbul Ticaret Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, İstanbul.
• Aşık, B. (2007). Uzun Dönemli Büyümede Dışa Açıklık ve Beşeri Sermayenin Rolü (Yükselen Piyasalar İçin Bir Panel Data Uygulaması), (Yayımlanmamış yüksek lisans tezi), Yıldız Teknik Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, İstanbul.
• Barro, R. J. (2000), Inequality and Growth in a Panel of Countries, Journal of Economic Growth, 5, s.5-32.
• Barro, R. J. ve Lee, J. W. (1993), International Comparisons of Educational Attainment, Journal of Monetary Economics, 32(3), s363-394.
• Bekhet, H.A., Matar, A. ve Yasmin, T. (2017), CO2 emissions, Energy Consumption, Economic Growth and Financial Development in GCC Countries: Dynamic Simultaneous Equation Models, Renewable and Sustainable Energy Reviews, 70, s.117-132.
• Bozkurt, K. ve Balmumcu, Ö. (2018), Beşeri Sermaye ve Ekonomik Büyüme: Gelişmekte Olan Ülkeler için Bir Panel Veri Analizi, Uluslararası İktisadi ve İdari İncelemeler Dergisi, Prof. Dr. Harun TERZİ Özel Sayısı, s.391-406.
• Branco, K.J. ve Williams. J.B. (1988), Economic Development and Income Distribution-A Cross National Analysis, American Journal of Economics and Sociology, 47 (3), 277-297.
• Caselli, F. (2005), Handbook of Economic Growth, (Ed.: Philippe Aghion, Steven Durlauf), Accounting for Cross-Country Income Differences, 1, s.679-741, Imprint: North Holland.
• Chen, B. L. (2003), An Inverted-U Relationship Between Inequality and Long-run Growth, Economics Letters, 78(2), s.205-212.
• Chi, W. (2008), The Role of Human Capital in China’s Economic Development: A Review and New Evidence, China Economic Review, 19, s.421–436.
• Çakmak, A.İ. ve Tosun, B. (2017), Ekonomik Büyüme-Gelir Dağılım İlişkisi Kuznets Hipotezinin Seçilmiş Ülkeler Üzerine Araştırılması, KOSBED, 33, s.33 – 44.
• Çakmak, E. ve Gümüş, S. (2005), Türkiye’de Beşeri Sermaye ve Ekonomik Büyüme: Ekonometrik Bir Analiz (1960-2002), Ankara Üniversitesi Siyasal Bilgiler Fakültesi Dergisi, 60, s.59-72.
• Dabla-Norris, M. E., Kochhar, M. K., Suphaphiphat, M. N., Ricka, M. F. ve Tsounta, M. E. (2015), Causes and Consequences of Income Inequality: A Global Perspective, International Monetary Fund.
• Demir, G. ve Yılmaz, A. D. (2016), Türkı̇ye ve BRICS Ülkelerı̇nde Beşerı̇ Sermaye ve Ekonomıik Büyüme İLı̇Şkı̇Sı̇: Panel Granger Nedensellik Analizi, Marmara Sosyal Araştırmalar Dergisi, 9, s.1-21.
• Feenstra, Robert C., Robert Inklaar ve Marcel P. Timmer (2015), The Next Generation of the Penn World Table, American Economic Review, 105(10), s.3150-3182. doi: 10.1257/aer.20130954, www.ggdc.net/pwt.
• Forbes, K. J. (2000), A Reassessment of the Relationship Between Inequality and Growth, American Economic Review, 90(4), s.869-887.
• Freire-Seren, M. J. (2001), Human Capital Accumulation And Economic Growth, UFAE and IAE, Working Papers, No. 435.99.
• Göcen, S. (2021), Ekonomik Büyüme ve Gelir Eşitsizliği İlişkisi: Türkiye İçin Bölgesel Bazda Bir İnceleme, Ekonomi Politika ve Finans Araştırmaları Dergisi, 6(IERFM Özel Sayısı), s.247-265.
• Granger, C. W. ve Newbold, P. (1974), Spurious Regressions in Econometrics. Journal of Econometrics, 2, s.111-120.
• Gyimah-Brempong, K. ve Wilson, M. (2004), Health Human Capital and Economic Growth in Sub-Saharan African and OECD countries, The Quarterly Review of Economics and Finance, 44(2), s.296-320.
• Hossain, S. M. (2013), Does Economic Development Require More Income Inequality? Is the Kuznets Curve Still Valid?, Developing Country Studies, 3(8), s.196-205.
• Hyman, D. N. (2011), Public Finance: A Contemporary Application of Theory to Policy, Thomson/South Western: Printed in the United States of America.
• Inklaar, R. ve Timmer, M. P. (2013), Capital, Labor and TFP in PWT8.0, University of Groningen (unpublished), s.23-24.
• Kar, M. ve Ağır, H. (2006), Türkiye’de Beşeri Sermaye ve Ekonomik Büyüme İlişkisi: Eşbütünleşme Yaklaşımı ile Nedensellik Testi, 1926-1994, Sosyal Ekonomik Araştırmalar Dergisi, 6(11), s.50-68.
• Karataş, M. ve Çankaya, E. (2010), İktisadi Kalkınma Sürecinde Beşeri Sermayeye İlişkin Bir İnceleme, MAKÜ Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 2 (3), s.29-55.
• Kazazi, S., Küçükahmetoğlu, O., Şişman, M. ve Bakırtaş, T. (2022), Doğu ve Batı Avrupa'da Gelir Eşitsizliği ve Ekonomik Büyüme Arasındaki İlişkinin Kuznets Ters U Hipotezi Çerçevesinde Karşılaştırmalı Analizi, Uluslararası Yönetim İktisat ve İşletme Dergisi, 18(1), s.244-276.
• Koç, A. (2013), Beşeri Sermaye ve Ekonomik Büyüme İlişkisi: Yatay Kesit Analizi ile AB Ülkeleri Üzerine Bir Değerlendirme, Maliye Dergisi, 165, s.241-258.
• Köksal, B. ve Yılmaz, H. (2021), Beşerî Sermaye ve Ekonomik Büyüme İlişkisi: Farklı Gelire Sahip Ülkeler Grubu Üzerine Bir İnceleme, Journal of Life Economics, 8(2), s.157-171.
• Kuznets, S. (1955), Economic Growth and Income Inequality, The American Economic Association, 45(1), s.1-28.
• Lewis, W.A. (1954), Economic Development with Unlimited Supplies of Labour, The Manchester School of Economic and Social, 22, s.139-191.
• Li, H. ve Zou, H. (1998), Income Inequality is not Harmful for Growth: Theory and Evidence, Review of Development Economics, 2 (3), 318-334.
• List, J.A. ve Gallet, C.A. (1999), The Kuznets Curve: What Happens After the Inverted-U?, Review of Development Economics, 3, s.200-206.
• Lucas, J. R. (1988), On the Mechanics of Economic Development, Journal of Monetary Economics, 22, s.3-42.
• Manga, M. Bal, H. Algan, N. ve Kandır, E. D. (2015), Beşeri Sermaye, Fiziksel Sermaye ve Ekonomik Büyüme İlişkisi: BRICS Ülkeleri ve Türkiye Örneği, Çukurova Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 24(1), s.45-60.
• Mehrara, M. ve Musai, M. (2013), The Relationship Between Economic Growth and Human Capital in Developing Countries, International Letters of Social and Humanistic Sciences, 5, s.55-62.
• Melikhova, O. ve Cizek, J. (2014), Kuznets Inverted U-Curve Hypothesis Examined on Up-to Date Observations for 145 Countries, Prague Economic Papers, 3, s.388-410.
• Mincer J (1981), Human Capital and Economic Growth, NBER Working Paper Series No. 803.
• Mulligan, C. ve Sala-i-Martin, X. (1992), Transitional Dynamics in Two-Sector Models of Endogenous Growth, NBER Working Papers, No. 3986.
• Oğuz, S. ve Yalçıntaş, D. (2024), Beşeri Sermayenin Ekonomik Büyüme Üzerindeki Etkisi: AB Ülkeleri ve Türkiye için Ekonometrik Bir Analiz, Afyon Kocatepe Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 26(2), 563-578.
• Ozturk, I. ve Acaravci, A. (2011), Electricity Consumption and Real GDP Causality Nexus: Evidence From ARDL Bounds Testing Approach for 11 MENA Countries, Applied Energy, 88, s.2885–2892.
• Özdemir, D., Emsen, Ö. S., Gencer, A. H. ve Kılıç, C. H. (2011), Ekonomik Büyüme ve Gelir Dağılımı İlişkileri: Geçiş Ekonomileri Deneyimi, In International Conference on Eurasian Economies, s.440-447.
• Panizza, U. (2002), Income Inequality and Economic Growth: Evidence From American Data, Journal of Economic Growth, 7(1), s.25-41.
• Persson, T. ve Tabellini, G. (1994), Is Inequality Harmful for Growth, American Economic Review, 84(3), s.600-621.
• Pesaran, M. H., Shin, Y. ve Smith, R. J. (2001), Bound Testing Approaches to the Analysis of Level Relationship, Journal of Applied Econometrics, 16(3), s.289–326.
• Pritchett, L. (2001), Where Has All the Education Gone?, The World Bank Economic Review, 15(3), s.367-391.
• Psacharopoulos, G. (1994), Returns to Investment in Education: A Global Update, World Development, 22(9), s.1325-1343.
• Romer, P. (1990), Endogenous Technological Change, Journal of Political Economy, 98(5), s.71-102.
• Sinha, A. ve Shahbaz, M. (2018), Estimation of Environmental Kuznets Curve for CO2 Emission: Role of Renewable Energy Generation in India, Renewable Energy, 119, s.703–711.
• SWIID (2025), Standardized World Income Inequality Database, https://fsolt.org/swiid/ (Erişim Tarihi: 11.01.2025).
• Takım, A., Ersungur, Ş., M., Tural, Dikmen, A. ve Aksu, L., E. (2020), Türkiye’de Ekonomik Büyüme ile Gelir Dağılımı Arasındaki İlişki, Atatürk Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Dergisi, 34(1), s.234-248.
• Tekbaş, M. (2022), ASEAN-5 Ülkelerinde Ekonomik Büyüme, Finansal Gelişme ve Gelir Eşitsizliği İlişkisi, Journal of Mehmet Akif Ersoy University Economics and Administrative Sciences Faculty, 9(2), s.717-741.
• Tokatlıoğlu, I. ve Atan, M. (2007), Türkiye'de Bölgeler Arası Gelişmişlik Düzeyi ve Gelir Dağılımı Eşitsizliği: Kuznets Eğrisi Geçerli Mi?, Ekonomik Yaklaşım, 18(65), s.25-58.
• Topuz, S. G. ve Dağdemir, Ö. (2016), Ekonomik Büyüme ve Gelir Eşitsizliği İlişkisi: Kuznets Ters-U Hipotezi’nin Geçerliliği, Eskişehir Osmangazi Üniversitesi İİBF Dergisi, 11(13), s.115-130.
• Uğur, B. ve Atılgan, D. (2023), Beşeri Sermayenin Ekonomik Büyüme Üzerindeki Etkisi: Kırılgan Beşli Örneği, Doğuş Üniversitesi Dergisi, 24(1), s.181-198.
• WDI (2025), World Development Indicators, https://databank.worldbank.org/ (Erişim Tarihi: 11.01.2025).
• World Bank Group (WBG) (2020), The Human Capital Index 2024 update (online), https:// openk nowle dge. world bank. org/ (Erişim Tarihi: 15.02.2024).
• Yıldırım, S. (2005), Beşeri Sermaye Birikimi ve Ekonomik Büyüme: Teori ve Uygulama, (Yayımlanmış Yüksek Lisans Tezi). Kayseri: Erciyes Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
• Yılmaz, Z., Özer, P. ve Gümüşsoy, F. G. (2019), Türkiye’de Beşeri Sermayenin Ekonomik Büyüme Üzerindeki Etkisi: Gecikmesi Dağıtılmış Otoregresif Yaklaşımı, Optimum Ekonomi ve Yönetim Bilimleri Dergisi, 6(1), s.1-16.