İklim Adaleti ve Vergi Adaleti Ekseninde Çevresel Vergilendirme: Kavramsal Bir Model Önerisi

Öz

İklim adaleti, iklim değişikliğinin neden olduğu maliyet ve faydaların toplumsal gruplar arasında eşitsiz biçimde dağılmasını esas alan ve iklim politikalarının adalet ilkeleri çerçevesinde tasarlanmasını gerekli kılan normatif bir yaklaşımdır. Bu bağlamda çevresel vergilendirme, iklim değişikliğiyle mücadelede önemli bir mali araç olmakla birlikte, vergi adaleti ilkeleriyle uyumlu olmadığı durumlarda regresif etkiler doğurarak toplumsal eşitsizlikleri derinleştirebilmektedir. Bu çalışma, çevresel vergilendirmeyi iklim adaleti ve vergi adaleti ekseninde ele alarak, bu iki yaklaşımı bütünleştiren kavramsal bir model önermeyi amaçlamaktadır. Çalışmada nitel araştırma yöntemi benimsenmiş; iklim adaleti ve vergi adaleti literatürü çerçevesinde yürütülen kuramsal tartışmalar, OECD ülkelerine ilişkin karşılaştırmalı göstergeler ve Türkiye bağlamındaki değerlendirmeler birlikte analiz edilmiştir. Kuramsal çözümleme sonucunda ulaşılan çıkarımlar, çevresel vergilerin tasarımında gelir düzeyine duyarlılığın ve elde edilen vergi gelirlerinin yeniden dağıtım mekanizmalarıyla desteklenmesinin iklim politikalarının toplumsal kabulü ve etkinliği açısından belirleyici olduğunu göstermektedir. Bu doğrultuda çalışma, vergi adaleti ve iklim adaleti ilkelerini bütünleştiren kavramsal bir model önererek, çevresel vergilerin adalet temelli bir mali politika aracı olarak yeniden yapılandırılmasına yönelik politika önerileri sunmaktadır.

Anahtar Kelimeler

• İklim Adaleti
• Vergi Adaleti İlkeleri
• Çevresel Vergilendirme
• İklim Değişikliği

Climate Justice and Tax Justice Axis of Environmental Taxation: A Conceptual Model Proposal

Öz

Climate justice is a normative approach that focuses on the unequal distribution of the costs and benefits of climate change among social groups and requires climate policies to be designed within the framework of justice principles. In this context, environmental taxation is an important fiscal tool in combating climate change, but when it is not consistent with tax justice principles, it can have regressive effects and deepen social inequalities. This study aims to address environmental taxation within the framework of climate justice and tax justice, proposing a conceptual model that integrates these two approaches. A qualitative research method was adopted in the study; theoretical discussions conducted within the framework of climate justice and tax justice literature, comparative indicators for OECD countries, and assessments in the context of Turkey were analyzed together. The conclusions reached as a result of the theoretical analysis show that sensitivity to income levels in the design of environmental taxes and the support of tax revenues obtained through redistribution mechanisms are decisive for the social acceptance and effectiveness of climate policies. In this regard, the study proposes a conceptual model that integrates the principles of tax justice and climate justice, offering policy recommendations for restructuring environmental taxes as a justice-based fiscal policy tool.

Anahtar Kelimeler

• Climate Justice
• Principles of Tax Justice
• Environmental Taxation
• Climate Change

Kaynakça

1. Açıkgöz, H. (2024), Vergi Adaletinin Sağlanması ve Türk Vergi Sistemindeki Sorunlar Üzerine Bir Değerlendirme, https://www.muhasebetr.com/yazarlarimiz/harunacikgoz/015/ (Erişim Tarihi : 02.02.2026)
2. Agata, B. (2025), Why Climate Justice Needs Tax Sovereignty. Tax Justice Network, https://taxjustice.net/2025/09/24/why-climate-justice-needs-tax-sovereignty/ (Erişim Tarihi: 06.02.2026).
3. Akdoğan, A. (2020), Kamu Maliyesi (21. baskı). Ankara: Gazi Kitabevi.
4. Aksoy, Ş. (1991), Kamu Maliyesi. İstanbul: Filiz Kitabevi.
5. Altınışık, İ. ve Peker, H. S. (2011), Negatif Dışsallıkların İçselleştirilmesi Açısından Karbon Ticareti, Gümüşhane Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 2(4), s. 65–76.
6. Anderson, S. (2013), Climate Justice and International Development: Policy and Programming (IIED Briefing), http://pubs.iied.org/17170IIED (Erişim Tarihi: 30.01.2026)
7. Bahçekapılı, C. Z. Z. (2025), AB Sınırda Karbon Düzenleme Mekanizması’nın Türkiye’nin Karbon Emisyonu Yüksek Sektörlerindeki Potansiyel Maliyetlerinin Değerlendirilmesi, Marmara Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Dergisi, 47(2), s. 346–380.
8. Bakırtaş, İ. (2002), Dışsallıklar Sorununun İçselleştirilmesinde Düzenleyici Vergiler ve Sübvansiyonların Etkinliği: Analitik Bir Yaklaşım, Dumlupınar Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 7, s. 1–19.

9. Balıbey, B. (2023), İklim Değişikliğine Adalet Perspektifinden Bir Bakış: İklim Adaleti. Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi, T.C. Ankara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Ankara.
10. Barde, J. P. (1994), Economic Instruments in Environmental Policy: Lessons from the OECD Experience and Their Relevance to Developing Economies, OECD Development Centre, Working Paper No: 92, s. 1–32.
11. Beydemir, M. (2024), Çevreyi Korurken Gelir Dağılımı Adaletini Güçlendirmek: Çevre Vergilerinin Rolü, S. Yavan (Ed.), Çevre Sorunları ve Kamu Politikası (s. 35–57). Ankara: Eğitim Yayın Evi.
12. Bird, R. M. (1997), Analysis of Earmarked Taxes, Tax Notes International, 14(25), 2095–2116.
13. Bişgin, A. (2025), Türkiye’de Çevre Vergileri Ekolojik Ayak İzini Azaltmada Etkin Mi? Fourier Yaklaşımı, Manas Sosyal Araştırmalar Dergisi, 14(4), s.1557–1569.
14. Buchanan, J. M. (1963), The Economics of Earmarked Taxes, Journal of Political Economy, 71(5), 457–469.
15. Burkett, M. (2012), Litigating Climate Change Adaptation: Theory, Practice, and Corrective (Climate) Justice, Environmental Law Reporter, 42(12), s. 44–56.
16. Caney, S. (2005), Cosmopolitan Justice, Responsibility, and Global Climate Change, Leiden Journal of International Law, 18(4), 747–775.
17. Caney, S. (2010), Climate Change, Justice, and the Duties of the Advantaged, Critical Review of International Social and Political Philosophy, 12(4), 693–717.
18. Cangöz, M. Coşkun ve Arslan, İ. (2024), Politik Ekonomi Paradigmasının Değişimi ve Türkiye’de Çevresel Vergi Reformu Gerekliliği (WP202403), [https://www.tepav.org.tr/tr/calismalarimiz/s/482](https://www.tepav.org.tr/tr/calismalarimiz/s/482) (Erişim Tarihi: 12.02.2026).
19. Cardozo, S. ve Dias, L. Q. (2025), Climate Justice and Human Environmental Rights, Journal of Legal Research and Polity, 2(2), s. 103–112.
20. Climate Promise (2023), Climate Change Is a Matter of Justice – Here’s Why. UNDP, https://climatepromise.undp.org/news-and-stories/climate-change-matter-justice-heres-why, (Erişim Tarihi: 17.01.2025).
21. Çat, A. ve Yardımcıoğlu, F. (2020), Vergi Adaletine Etki Eden Unsurlar Üzerine Bir Araştırma: Türkiye Örneği, Uluslararası Ekonomik Araştırmalar Dergisi, 6(1), s. 43–75.
22. Çelikkaya, A. (2024), Türkiye’nin Karbon Fiyatlandırma Politikasının Yeniden Gözden Geçirilmesi, Maliye Çalışmaları Dergisi, s. 71, 15–27.
23. DeepSek. (2026). Görselleştirme oluşturma aracı [Yapay zekâ aracı]. https://www.deepsek.com (Erişim Tarihi: 08.03.2026).
24. Demir, A. (2022), İklim Adaletine Kant ve Rawls’un Etik Temelli Adalet Teorileri Çerçevesinde Felsefi Bir Yaklaşım, İnsan & İnsan, 9(33), s. 63–75.
25. Duman, M. Y. ve Şare, H. (2016), Türkiye’de Çevre Vergileri, Vergi Sorunları Dergisi, 334, s. 83–90.
26. Dursun, G. D. ve Tutcu, B. (2024), Türk Vergi Sisteminin Yeşil Dönüşümü, Vergi Raporu, 294, s. 7–18.
27. Erdem, M. Şenyüz, D. ve Tatlıoğlu, İ. (2008), Kamu Maliyesi, Bursa: Ekin Basım Yayın Dağıtım.
28. Erginay, A. (2003), Kamu Maliyesi, Ankara: Savaş Yayınları.
29. Eurodad (2024), Tax Justice: The Missing Element on the Road to Belém, https://www.eurodad.org/tax_justice_the_missing_element_on_the_road_to_belem (Erişim Tarihi: 08.02.2026).
30. Fremstad, A. ve Paul, M. (2017), A Distributional Analysis of a Carbon Tax and Dividend in the United States (Working Paper No. 434), Political Economy Research Institute.
31. Gilson, L. L. ve Goldberg, C. B. (2015), Editors’ Comment: So What Is a Conceptual Paper?, Group & Organization Management, 40(2), 127–130.
32. Gündoğdu, A. (2021), İklim Adaleti Mücadelesinde Alternatif Medyanın Rolü: Açık Radyo Örneği, Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, T.C. Ankara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Ankara.
33. Hanbay Kahriman, E. (2020), Küresel İklim Değişikliğinin Olumlu ve Olumsuz Dışsallıkları Üzerine Bir Değerlendirme, Sayıştay Dergisi, 118, s.101–131.
34. Ikeme, J. (2003), Equity, Environmental Justice and Sustainability: Incomplete Approaches in Climate Change Politics, Global Environmental Change, 13(3), s.195–206.
35. Ilık Bilben, M. S. (2018), Yeni Bir Toplumsal Düzenin Doğum Sancısı: İklim Adalet(sizliğ)i ve Hak Temelli Yaklaşımın Önemi, Mediterranean Journal of Humanities, 8(1), s. 213–226.
36. Isaac, J. ve Hilal, J. (2024), Environmental and Climate Justice in Palestine, American Journal of Climate Change, 13, s. 251–280.
37. Işık, A. (2014), Kamu Maliyesi (3. Baskı). Bursa: Ekin Basım Yayın Dağıtım.
38. İnan, M. (2018), Kamu Ekonomisi ve Dışsallıkların İçselleştirilmesi, Econharran, 2(2), s. 76–107.
39. Jabareen, Y. (2009), Building a Conceptual Framework: Philosophy, Definitions, and Procedure, International Journal of Qualitative Methods, 8(4), 49–62.
40. Kanbak, A. (2025), Adil Geçiş, Dirençlilik ve İklim Adaleti Kavramlarının Kesişim Noktaları, S. A. Şimşek ve G. Karhan (Ed.), Sosyal Bilimlerde Güncel Paradigmalar ve Uygulama Pratikleri (s. 25–46), Gaziantep: Özgür Yayınları.
41. Karaca, C. (2021), Kamu Maliyesi, Bursa: Ekin Basım Yayın Dağıtım.
42. Kargı, V. ve Yüksel, C. (2010), Çevresel Dışsallıklarda Kamu Ekonomisi Çözümleri, Maliye Dergisi, (159), s. 183–200.
43. Kaswan, A. (2022), Climate Justice, M. B. Gerrard, J. Freeman ve M. Burger (Ed.), Global Climate Change and U.S. Law (3rd ed., s. 1–31). University of San Francisco Law Research Paper.
44. Kılıçoğlu, M. (2017), Vergi Adaleti ve Vergi Etiği, Vergi Sorunları Dergisi, (340), s. 71–85.
45. Kuehn, R. (2004), A Taxonomy of Environmental Justice, Environmental Law Reporter, 30, 10681–10703.
46. Mager, F. Meinzer, M., ve Millán, L. (2024), How Corporate Tax Incentives Undermine Climate Justice, Tax Justice Network, https://taxjustice.net/wp-content/uploads/2024/06/How-corporate-tax-incentives-undermine-climate-justice-2024.pdf (Erişim Tarihi: 06.02.2026).
47. Mager, F. ve Chaparro, S. (2023), Delivering Climate Justice Using the Principles of Tax Justice: A Guide for Climate Justice Advocates, Tax Justice Network, https://taxjustice.net/wp-content/uploads/2023/06/Delivering-climate-justice-using-the-principles-of-tax-justice-Tax-Justice-Network-June-2023.pdf ) (Erişim Tarihi: 08.02.2026).
48. Medina, L. ve Schneider, F. (2018), Shadow Economies Around the World: What Did We Learn Over the Last 20 Years? (IMF Working Paper No. 18/17). International Monetary Fund.
49. Muter, N. B. Çelebi, A. K., ve Sakınç, S. (2012), Kamu Maliyesi (4. Revize Edilmiş Baskı). Manisa: Emek Matbaası.
50. Newell, P. (2022), Climate Justice, The Journal of Peasant Studies, 49(5), s. 915–923.
51. Newell, P. ve Mulvaney, D. (2013), The Political Economy of the 'Just Transition', The Geographical Journal, 179(2), 132–140.
52. Noubissi Domguia, E. (2023), Taxing for a Better Life? The Impact of Environmental Taxes on Income Distribution and Inclusive Education, Heliyon, 9(11), s. 1–24.
53. OECD. (2022), Pricing Greenhouse Gas Emissions: Turning Climate Targets into Climate Action, OECD Publishing.
54. OECD. (2025), Environment at a Glance Indicators, https://www.oecd-ilibrary.org/en/publications/environment-at-a-glance-indicators_ac4b8b89-en/full-report/component-2.html (Erişim Tarihi: 11.02.2025)
55. Özden, E. (2017), Çevre Vergilerinin Gelir Dağılımı Üzerindeki Bozucu Etkisinin Tersine Çevrilebilirliği, Bartın Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Dergisi, 8(15), s. 119–144.
56. Özkaya, S. (2024), Türkiye’nin İklim Değişikliğine Yönelik Politikaları ve Kurumsal Yapısı, Journal of Environmental and Natural Studies, 6(3), s. 252–269.
57. Pehlivan, O. (2006), Kamu Maliyesi, Trabzon: Derya Kitabevi.
58. Pehlivan, O. (2018), Kamu Maliyesi, Trabzon: Celepler Matbaacılık & Dağıtım.
59. Peran, T. ve Gümüş, İ. (2017), Sosyal Politika Açısından Vergi Adaleti: Kuramsal Bir Tartışma, Kırklareli Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Dergisi, 6(5), s.184–191.
60. Puaschunder, J. (2025), Governance ve Climate Justice, (pp. 25–45), https://link.springer.com/chapter/10.1007/978-3-031-87971- (Erişim Tarihi: 25.01.2026).
61. Rawls, J. (1971), A Theory of Justice, Harvard University Press.
62. Rouf, K. ve Wainwright, T. (2020), Linking Health Justice, Social Justice, and Climate Justice, The Lancet Planetary Health, 4(4), s.131–132.
63. Savcı, M. ve Yıldırım, K. (2024), İklim Değişikliği ve Çevresel Maliyetler: Kirleten Öder İlkesi Çerçevesinde Bir Değerlendirme, Fiscaoeconomia, 8(2), s. 862–886.
64. Schlosberg, D. (2004), Reconceiving Environmental Justice: Global Movements and Political Theories, Environmental Politics, 13(3), 517–540.
65. Schlosberg, D. (2007), Defining Environmental Justice: Theories, Movements, and Nature, Oxford University Press.
66. Schlosberg, D. ve Collins, L. B. (2014), From Environmental to Climate Justice: Climate Change and the Discourse of Environmental Justice, WIREs Climate Change, 5(3), s. 359–374.
67. Sezer, Ö. ve Dökmen, G. (2018), Kirleten Öder İlkesi Çerçevesinde Türkiye’de Çevre Vergileri ve Negatif Dışsallıklar Sorunu, Dumlupınar Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 57, s.163–181.
68. Shue, H. (2014), Climate Justice: Vulnerability and Protection, Oxford University Press.
69. Stevis, D. ve Felli, R. (2015), Global Labour Unions and Just Transition to a Green Economy, International Environmental Agreements: Politics, Law and Economics, 15(1), 29–43.
70. Şen, H. ve Sağbaş, İ. (2017), Vergi Teorisi ve Politikası, Ankara: Barış Arıkan Yayınları.
71. Tatgın, E. (2019), İklim Adaleti Kapsamında Toplumsal Cinsiyet Tartışması, Kent ve Çevre Araştırmaları Dergisi, 1(1), s.104–118.
72. Tokar, B. (2015), Democracy, Localism, and the Future of the Climate Movement, World Futures, 71(3-4), s. 66–75.
73. Tomsa, D. (2006), Environmental and Climate Justice Activism in Indonesia, Journal of Contemporary Asia, 56(1), s. 3–22.
74. Türkiye İstatistik Kurumu (TÜİK). (2024). Çevresel Vergiler, https://veriportali.tuik.gov.tr/tr/databrowser/tuik/categories/3/3_3/TR,DF_CEVRESEL_VERGI,1.0) (Erişim Tarihi: 14.02.2026).
75. Uncu, B. A. ve Kurt, T. (2025), İklim Değişikliği, Yoksullar ve Karbon Fiyatlandırması, B. Butan (Ed.), Türkiye’de Vergi ve İklim Adaleti Raporu, İstanbul: Greenpeace Türkiye, https://www.greenpeace.org/static/planet4-turkey-stateless/2025/09/96cd5516-turkiyede-vergi-ve-iklim-adaleti-rapor.pdf (Erişim Tarihi: 09.02.2026).
76. Uyduranoğlu, A. (2023), İklim Değişikliği, Yoksullar ve Karbon Fiyatlandırması, Reflektif Journal of Social Sciences, 4(2), s. 263–278.
77. Uzer, Y. (2022), Mülteciliğin Kırsal Kalkınma ve İstihdam Üzerine Pozitif ve Negatif Dışsallıkları, Selçuk Üniversitesi Akşehir Meslek Yüksekokulu Sosyal Bilimler Dergisi, 13, s.115–126.
78. Vergi Konseyi Raporu (2023), Yeşil Vergileme: Uluslararası Gelişmeler, Sorunlar ve Çözüm Önerileri Çalışma Grubu Raporu, https://ms.hmb.gov.tr/uploads/sites/8/2024/01/5Yesil-Vergileme-Uluslararasi-Gelismeler-SorunlarCozum-Onerileri-2023-1-1.pdf (Erişim Tarihi: 10.01.2026).
79. Walker, G. (2012), Environmental Justice: Concepts, Evidence and Politics, Routledge.
80. Whyte, K. (2011), The Recognition Dimensions of Environmental Justice in Indian Country, Environmental Justice, 4(4), s.199–205.
81. World Bank (2024a), Environmental Tax, https://www.worldbank.org/en/programs/the-global-tax-program/environmental-taxes (Erişim Tarihi: 13.02.2026 ).
82. World Bank (2024b), State and Trends of Carbon Pricing 2024. Washington, DC: World Bank, https://openknowledge.worldbank.org/entities/publication/b0d66765-299c-4fb8-921f-61f6bb979087(Erişim Tarihi: 11.02.2026).
83. World Bank. (2024), State and trends of carbon pricing 2024, World Bank Group.