A Press Critique in the Shadow of Censorship: Munis Tekinalp’s ‘La Presse Turque’, Written Under the Pseudonym P. Risal (1905)

Öz

This article introduces to Turkish scholarship “La Presse Turque,” published by Munis Tekinalp [Moiz Kohen] under the pseudonym P. Risal in La Revue on 1 December 1905. As one of the author’s earliest writings, it constitutes a primary source for Turkish intellectual history and, through its insider account of the press regime under Abdulhamid II, for the history of the Turkish press. Tekin Alp analyses the late Ottoman press in two phases: the relatively autonomous public sphere of 1870–1877, in which satire and humour could scrutinize bureaucracy, and the censorship regime after the 1877–1878 war, which suppressed criticism and dissent and reduced journalism to official panegyric. His use of “Turkish press” rather than “Ottoman press” is significant for tracing his early thought before his advocacy of Turkism.

Anahtar Kelimeler

• Munis Tekinalp
• P. Risal
• Turkish Press
• Abdulhamid II
• Turkish Intellectual History.

Sansürün Gölgesinde Bir Basın Eleştirisi: Munis Tekinalp’in P. Risal İmzalı ‘Türk Basını’ Makalesi (1905)

Öz

Bu makale, Munis Tekinalp [Moiz Kohen]’in “P. Risal” müstearıyla 1 Aralık 1905’te La Revue dergisinde yayımladığı “La Presse Turque” başlıklı makalesini ilk kez Türkçe literatüre kazandırmaktadır. Metin, yazarın en erken tarihli ürünlerinden biri olması yönüyle Türk düşünce tarihi, II. Abdülhamid dönemi matbuat rejimini içeriden bir tanıklıkla tasvir etmesi yönüyle de Türk basın tarihi bakımından birincil kaynak değeri taşımaktadır. Tekin Alp, geç dönem Osmanlı basınını iki kesit üzerinden analiz etmektedir: 1870-1877 arası, hiciv ve mizahla bürokrasiyi denetleyebilen görece özerk bir kamusal ortam; 1877-1878 savaşı sonrası ise eleştiri ve muhalefeti bütünüyle yasaklayarak basını tekdüze bir resmî methiye diline indirgeyen sansür rejimi. Yazarın “Osmanlı basını” yerine ısrarla “Türk basını” kavramını tercih etmesi, metnin Tekin Alp’in Türkçülük düşüncesini henüz sistematik olarak savunmadan önceki erken dönem düşüncesinin izlerini taşıması bakımından dikkat çekicidir.

Anahtar Kelimeler

• Munis Tekinalp
• P. Risal
• Türk Basını
• II. Abdülhamid
• Türk Düşünce Tarihi.

Kaynakça

1. Akün, Ö. F. (1998). Hazîne-i Evrâk. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi (TDVİA, C. 17, ss. 133-135) içinde.
2. Bali, R. N. (2012). Bir Günah Keçisi: Munis Tekinalp (Cilt 2). İstanbul: Libra Kitap.
3. Berkes, N. (2012). Türkiye’de Çağdaşlaşma (Yay. Haz. A. Kuyaş). İstanbul: Yapı Kredi Yayınları.
4. Cumhuriyet (1937, 17 Mart). Sayı: 4611.
5. Çakır, H. (2011). Tercümân-ı Ahvâl. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi (TDVİA, C. 40, ss. 495-497) içinde.
6. Demir, K. (2014). Osmanlı’da Basının Doğuşu ve Gazeteler. Iğdır Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, (5), ss. 57-88.
7. Demir, K. (2020). Osmanlı Basınında İktisadi Tefrikacılık (Hazine-i Evrak Dergisi): Mahmud Celaleddin’in Ekonomi Politiği ile Suphi Paşa’nın Layihası. Karadeniz Teknik Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Sosyal Bilimler Dergisi, 10(20), ss. 263-283.
8. Demirkol, G. (2023). Zincirli Hürriyet: Teodor Kasap’ın Kanun-ı Esâsî ile İmtihanı. Belgi Dergisi, (25), ss. 209-233.

9. Dölen, E. (2008). II. Meşrutiyet Döneminde Darülfünun. Osmanlı Bilimi Araştırmaları, 10(1), ss. 1-46.
10. Dölen, E. (2013). İstanbul Darülfünunu’nda Alman Müderrisler 1915-1918. İstanbul: İstanbul Bilgi Üniversitesi Yayınları.
11. Ebüzziya, Z. (1993). Cerîde-i Havâdis. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi (TDVİA, C. 7, ss. 406-407) içinde.
12. Ercan, A. N. ve Akpınar, Ş. (2014). Eski Harfli Bir Çocuk Gazetesi: Sadâkat/Etfâl. Türklük Bilimi Araştırmaları Dergisi (TÜBAR), (36), ss. 109-130.
13. Gilbert, C. J. (2015). If This Statue Could Talk: Statuary Satire in the Pasquinade Tradition. Rhetoric and Public Affairs, 18(1), ss. 79-112.
14. Gözübüyük, A. Ş. ve Kili, S. (1982). Türk Anayasa Metinleri: 1839–1980. Ankara: Ankara Üniversitesi Siyasal Bilgiler Fakültesi Yayınları.
15. Hayâl (1877, 20 Şubat [8 Şubat 1292]). Sayı: 319.
16. Kahraman, A. (2003). Matbuat. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi (TDVİA, C. 28, ss. 121-125) içinde.
17. Kerem, Y. (2007). Joseph Nehama. F. Skolnik ve M. Berenbaum (Ed.), Encyclopaedia Judaica (2. Baskı, C. 15 [Nat–Per], s. 59) içinde. Detroit: Thomson Gale–Keter Publishing House.
18. Kılıç, M. (2008). II. Meşrutiyet Döneminde Bir Musevi Osmanlı Aydını: Tekin Alp. Cumhuriyet Tarihi Araştırmaları Dergisi (CTAD), 4(7), ss. 85-114.
19. Kılıç, M. (2019). Tekinalp (1883-1961). Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi (TDVİA, C. Ek-2, ss. 586-587) içinde.
20. Kılıç, M. (2025). Mütareke Dönemi Osmanlılık Tartışmaları İçerisinde Tekin Alp ve ‘Yeni Osmanlılık’. Genel Türk Tarihi Araştırmaları Dergisi, 7(13), ss. 113-128.
21. Kılıç, M. (2026). Tekinalp 1883-1961. Atatürk Ansiklopedisi. https://ataturkansiklopedisi.gov.tr/detay/356/Tekinalp-1883-1961 (Erişim Tarihi: 10.03.2026).
22. Kohen, M. (1328/1912). Teşebbüs-i Şahsî ve Tevsi’-i Mezûniyet. Selanik: Yeni Asır Matbaası.
23. Kolcu, A. (2004). Musavver Fen ve Edep Mecmuası (İnceleme, Tahlilî Fihrist ve Seçme Metinler) [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi]. Atatürk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Erzurum.
24. Koloğlu, O. (1992). Osmanlı’dan Günümüze Türkiye’de Basın. İstanbul: İletişim Yayınları.
25. Koloğlu, O. (1999). Osmanlı Diplomasisinde Rumların Rolü ve Tanzimat’la Birlikte Fransızcanın Yaygınlaşması. İ. Soysal (Yay. Haz.), Çağdaş Türk Diplomasisi: 200 Yıllık Süreç—Ankara, Türk Tarih Kurumu, 15-17 Ekim 1997 Sempozyumuna Sunulan Tebliğler (ss. 127-135) içinde. Ankara: Türk Tarih Kurumu Basımevi.
26. Koloğlu, O. (2005). Türkiye Karikatür Tarihi. İstanbul: Bileşim Yayınevi.
27. Koloğlu, O. (t.y.). Osmanlı’dan 21. Yüzyıla Basın Tarihi. İstanbul: Pozitif Yayınları.
28. Kuneralp, S. (1999). Son Dönem Osmanlı Erkân ve Ricali (1839-1922): Prosopografik Rehber. İstanbul: Isis.
29. Küçük, C. (1988). Abdülhamid II. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi (TDVİA, C. 1, ss. 216-224) içinde.
30. Landau, J. M. (1988). Tekin Alp: Osmanlı İmparatorluğu’nun Son Devrinde Bir Aydın. IX. Türk Tarih Kongresi Bildirileri (ss. 1129-1139) içinde. Ankara: Türk Tarih Kurumu Basımevi.
31. Landau, J. M. (1995). Pan-Turkism: From Irredentism to Cooperation. London: Hurst & Company.
32. Landau, J. M. (1996). Tekinalp Bir Türk Yurtseveri (1883-1961). İstanbul: İletişim Yayınları.
33. L’Illustration: Journal Universel (1877, 19 Mayıs). C. LXIX, S. 1786, s. 318.
34. Malherbe, F. d. (1723). Les Œuvres de François de Malherbe (Cilt 1). Paris: Les Freres Barbou.
35. Malkoç, E. A. (2026). Basın Yayın Genel Müdürlüğü (Matbuat ve İstihbarat Müdüriyet-i Umumiyesi). Atatürk Ansiklopedisi. https://ataturkansiklopedisi.gov.tr/detay/692/ (Erişim Tarihi: 09.03.2026).
36. Odabaşı, A. (2010). Munis Tekinalp (Moiz Kohen)’in Erken Dönem Biyografisine ve Bibliyografyasına Bir Katkı. Toplumsal Tarih, (204), ss. 2-13.
37. Okay, M. O. (1996). Ziya Gökalp (1876-1924). Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi (TDVİA, C. 14, ss. 124- 128) içinde.
38. Okay, M. O. (2022). Kırkanbar. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi (TDVİA, C. 25, s. 475) içinde.
39. Ortaylı, İ. (2018). İmparatorluğun En Uzun Yüzyılı. İstanbul: Kronik.
40. Parlatır, İ. (1992). Ali Ekrem Bolayır. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi (TDVİA, C. 6, ss. 275-276) içinde.
41. Risal, P. (1905). La Presse Turque. La Revue, 59(23), ss. 373-384.
42. Risal, P. (1912). Les Turcs à la recherche d’une âme nationale. Mercure de France, 98(384), ss. 673-707.
43. Tekin Alp (1915). Türkismus und Pantürkismus. Weimar: Verlag Gustav Kiepenheuer.
44. Toprak, Z. (1977). II. Meşrutiyet’te Solidarist Düşünce: Halkçılık. Toplum ve Bilim, (1), ss. 92-123.
45. Topuz, H. (2003). II. Mahmut’tan Holdinglere Türk Basın Tarihi. İstanbul: Remzi Kitabevi.
46. Turhan, R. (2017). Türkiye’de Yahudi Modernleşmesi ve Tekin Alp (Moiz Kohen). Kutadgubilig Felsefe-Bilim Araştırmaları, (36), ss. 506-511.
47. Turhan, R. (2022). Tekinalp Uyumun Havarisi. İstanbul: Dergâh Yayınları.
48. Uçman, A. (2003a). Mecmûa-i Fünûn. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi (TDVİA, C. 28, ss. 270-271) içinde.
49. Uçman, A. (2003b). Ma’lûmât. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi (TDVİA, C. 27, ss. 543-544) içinde.
50. Ülken, H. Z. (1992). Türkiye’de Çağdaş Düşünce Tarihi. İstanbul: Ülken Yayınları.
51. Yazıcı, N. (2010). Takvîm-i Vekayi. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi (TDVİA, C. 39, ss. 490-492) içinde.
52. Yazıcı, N. (2011). Tasvîr-i Efkâr. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi (TDVİA, C. 40, ss. 138-140) içinde.
53. Yerlikaya, İ. (1992). Basîret. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi (TDVİA, C. 5, ss. 103-105) içinde.