“Seçkin Kültürün Dibe Batması” Kuramı Çerçevesinde “Dâsitân-ı Duhter-i Şeyh Abdullâh” Adlı Mesnevinin Değerlendirilmesi

Öz

Bu çalışma, Alman halkbilimci Hans Naumann’ın seçkin bir zümre tarafından üretilen kültürel unsurların zamanla halk katmanlarına yayıldığını savunan ve literatürde 'Primitive Gemeinschaftskultur und gesunkenes Kulturgut' (Seçkin Kültürün Dibe Batması) adıyla bilinen kuramını, “Dâsitân-ı Duhter-i Şeyh Abdullâh” adlı mesnevi örneği üzerinden incelemeyi amaçlamaktadır. Kuramsal çerçevede; Naumann’ın halk kültürünü edilgen bir alıcı olarak konumlandıran tartışmalı yaklaşımı, beslendiği düşünsel kaynaklar ve bu görüşe karşı geliştirilen alternatif teoriler ele alınmaktadır. Uygulama bölümünde ise Klasik Türk edebiyatı geleneğine bağlı bir şair tarafından kaleme alınan ilgili mesnevinin, zaman içerisinde “Hikâyet-i Duhter-i Şeyh Abdullâh Basravî ve Kadı-yı Basra” gibi halk anlatılarına ve masal formlarına evrilme süreci analiz edilmektedir. Yazılı ve seçkin bir kültür ürününün kolektif bir anlatıya dönüşümünü somutlaştıran bu örneklem, Naumann’ın kuramının Türk edebiyatındaki yansımalarını ve kuramın geçerlilik sınırlarını değerlendirmek açısından özgün bir veri sunmaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Hans Noumann
• HAlk Kültürü
• Klasik Türk Edebiyatı

Evaluation of the Masnavi Titled “Dâsitân-ı Duhter-i Şeyh Abdullah” Within the Theory Of “The Sinking of Elite Culture”

Öz

This study focuses on the theory of the German folklorist Hans Naumann, known as “Primitive Gemeinschaftskultur und gesunkenes Kulturgut” (“The Sinking of Elite Culture”), which posits that many cultural elements attributed to folk culture are actually produced by an elite stratum and gradually disseminate among the lower social layers. Within the theoretical framework, Naumann’s controversial approach—positioning folk culture as a passive recipient—is discussed along with its intellectual sources and alternative theories developed in response. In the application section, the masnavi titled “Dâsitân-ı Duhter-i Şeyh Abdullâh,” written by a poet within the tradition of Classical Turkish literature, is analyzed in relation to Naumann’s theory. Over time, this work evolved into folk narratives and fairy-tale forms, such as “Hikâyet-i Duhter-i Şeyh Abdullâh Basravî ve Kadı-yı Basra.” This transformation exemplifies how a written and elite cultural product can become a collective narrative, providing unique data for evaluating the reflections and the limits of Naumann’s theory in Turkish literature.

Anahtar Kelimeler

• Hans Naumann
• Folk Culture
• Classical Turkish Literature

Kaynakça

1. Alangu, T. (1983), Türk Folkloru El Kitabı, İstanbul: Adam Yayınları.
2. Alptekin, A.B. (2002), Taşeli Masalları. Ankara: Akçağ Yayınları.
3. Çalışkan, A. (2012), Edebiyat Teorisi Üzerine 4-Edebiyat Teorilerinin Özellikleri ve Tartışılabilir Alanları, Uluslararası Sosyal Araştırmalar Dergisi, 5/22, s. 37-57.
4. Burke, P. (1996), Yeniçağ Başında Avrupa Halk Kültürü (Çev. G. Aksan), İstanbul: İmge Kitabevi.
5. Cocchiara, G. (2017), Avrupa’da Folklor Tarihi, (Çev. Y. Özer), Ankara: Geleneksel Yayıncılık.
6. Çebi, M. S. (2012), Yeniliklerin Yayılmasında Sosyal Taklidin ve Kanaat Önderlerinin İşlevsel Önemi: Gabriel Tarde’ın Sosyal Taklit Teorisi Açısından Bir İnceleme. İletişim Kuram ve Araştırma Dergisi, 34, s. 1-18.
7. Çobanoğlu, Ö. (1999), Halkbilimi Kuramları ve Araştırma Yöntemleri Tarihine Giriş, Ankara: Akçağ Yayınları.
8. Çobanoğlu, S. (2022), Halkbilimsel Metaetik Kuram İle ‘Kendini Övmek Ve Kibirli Olmak Olumsuz Etik Değerleri’nin Halkbilimsel Temellendirmesi, Avrasya Uluslararası Araştırmalar Dergisi, 10/30, s. 68-192.

9. Dow, James R (2014), Hans Naumann's gesunkenes Kulturgut and primitive Gemeinschaftskultur, Journal of Folklore Research, 51, s. 49-100.
10. Gözitok, M. A.-Altınışık M. E. (2020), Hikâyet-i Duhter-i Şeyh Buseyrî, Ankara: Gece Kitaplığı.
11. Günay, U. (1975), Elâzığ Masalları, Erzurum: Atatürk Üniversitesi Yayınları.
12. Gür, N. (2024), Bir Hikâye Birden Çok Anlatı: Nigârîn’in Hikâyesinin Yüzyıllara Yayılmış Serüveni, Zemin, 7, s. 6-31.
13. Kaya, D. (2020), Hikâyet-i Duhter-i Şeyh Abdullâh Basravî ve Kadı-yı Basra, E-kitap: https://dogankaya.com/fotograf/d_kaya_hikayet_i_duhter.pdf
14. Kaya, D.-Kaya, T.T. (2025), Kanşayım, Türk Dünyası Destanları ve Halk Hikayeleri Ansiklopedisi, 6, s. 126-128.
15. Kaya, Ö. (2022), Sanat Sosyolojisi Üzerine Bir Derkenar: Sosyologlar Sanat ile Toplum İlişkisini Nasıl Görünür Kılar?, Sosyal ve Kültürel Araştırmalar Dergisi (SKAD), 8/6, s. 89-119.
16. Oğuz, E. S. (2011). Toplum Bilimlerinde Kültür Kavramı, Hacettepe Edebiyat Fakültesi Dergisi, 28/2, s. 123-139.
17. Özçelik, M. (2004), Afyonkarahisar Masalları (Araştırma-İnceleme-Metin), Isparta: Fakülte Yayınları.
18. Özkan Bahar, B. (2021), Dâsitân-ı Duhter-i Şeyh Abdullâh (İnceleme-Metin), Konya: Kömen Yayınları.
19. Sakaoğlu, S. (2002), Gümüşhane ve Bayburt Masalları, Ankara: Akçağ Yayınları.
20. Seyidoğlu, B. (1975), Erzurum Halk Masalları Üzerinde Araştırmalar, Erzurum: Atatürk Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Yayınları.
21. Şentürk, A. A. (2002), XVI. Asra Kadar Anadolu Sahası Mesnevilerinde Edebî Tasvirler, İstanbul: Kitabevi Yayınları.
22. Ulusoy, D. (1993), Sanat Sosyolojisinde Telek Yaklaşımlar, Hacettepe Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Dergisi, 10/1, s. 247-259.