Güney Kafkasya’nın Jeopolitik Dönüşümü: Sedden Koridora

Öz

Güney Kafkasya, 1918-1921 yılları arasında Osmanlı Devleti, İngiltere ve diğer Batılı güçlerin nüfuz mücadelesine sahne olmuş; Azerbaycan, Ermenistan ve Gürcistan’ın bağımsızlık girişimleri bu jeopolitik çekişmenin merkezinde yer almıştır. Bu dönemde bölge hem askerî operasyonların hem de diplomatik girişimlerin yoğunlaştığı bir geçiş hattı olarak “set” işlevi görmüş, aynı zamanda büyük güçlerin karşılaşma alanına dönüşmüştür. Özellikle Osmanlı Devleti’nin Bakü Harekâtı ile müttefik güçlerin Batum, Tiflis ve Gence gibi merkezlerde yürüttükleri politikalar, bölgesel dengelerin oluşumunda belirleyici rol oynamıştır. Söz konusu dönemde uluslararası aktörlerin çıkar çatışmaları, bölgenin kırılgan yapısını daha da derinleştirmiştir. 1991 sonrası dönemde ise Güney Kafkasya, enerji hatlarının geçiş güzergâhı, güvenlik iş birliklerinin odak noktası ve küresel güç rekabetinin ana ekseni olarak “koridor” kimliği kazanmıştır. Türkiye’nin Azerbaycan ve Gürcistan’la geliştirdiği stratejik ortaklıklar, Batı’nın NATO ve AB politikaları, ayrıca Rusya’nın yeniden güç kazanan nüfuzu bölgedeki çok katmanlı mücadeleyi günümüze taşımıştır. Tarihsel kırılmalar ile devamlılıkların iç içe geçtiği bu süreç, Güney Kafkasya’nın uluslararası ilişkilerde dinamik, istikrarsız ve yüksek rekabet düzeyine sahip bir jeopolitik yapıya dönüştüğünü göstermektedir. Bu çalışma, Güney Kafkasya’nın 1918-1921 ile 1991-2023 dönemlerindeki jeopolitik dönüşümünü karşılaştırmalı tarihsel analiz yöntemiyle incelemektedir. Araştırmanın amacı, bölgenin “set” işlevinden “koridor” işlevine geçiş sürecini aktörler, politikalar, stratejik öncelikler ve güç dengeleri temelinde değerlendirmektir. Arşiv belgeleri, diplomatik kaynaklar ve akademik literatüre dayalı bulgular, Türkiye’nin etkinliğinin giderek arttığını; enerji ve lojistik merkezli rekabetin ise bölgesel yapıyı köklü biçimde dönüştürdüğünü ortaya koymaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Güney Kafkasya
• Türkiye
• Avrupa Birliği
• NATO
• Rusya
• Batı

The Geopolitical Transformation of the South Caucasus: From Wall to Corridor

Öz

The South Caucasus, between 1918 and 1921, became a theater of power struggles involving the Ottoman Empire, Great Britain, and other Western powers; the independence initiatives of Azerbaijan, Armenia, and Georgia were placed at the very center of this geopolitical contest. During this period, the region functioned both as a transit zone where military operations and diplomatic initiatives intensified, and as a “barrier” that shaped the interaction between great powers. Particularly, the Ottoman Empire’s Baku Campaign and the policies pursued by the Allied forces in strategic centers such as Batumi, Tbilisi, and Ganja played a decisive role in shaping the political and military balances of the region. In this context, the conflicting interests of international actors further deepened the fragility of the South Caucasus. In the post-1991 period, however, the South Caucasus acquired the identity of a “corridor,” becoming a vital route for energy pipelines, a focal point of security cooperation, and a central axis of global power rivalries. Türkiye’s deepened strategic partnerships with Azerbaijan and Georgia, the NATO and EU policies of the West, as well as the renewed influence of Russia, carried multilayered competition into the present day. This trajectory, in which historical ruptures and continuities overlapped, demonstrates that the South Caucasus has evolved into a dynamic, unstable, and highly competitive geopolitical space in the international system. This study examines the geopolitical transformation of the South Caucasus between 1918-1921 and 1991-2023 through a comparative historical analysis. The principal aim is to evaluate the transition of the region from a “barrier” function to a “corridor” function on the basis of actors, policies, strategic priorities, and power configurations. Findings drawn from archival materials, diplomatic sources, and the academic literature reveal that Türkiye’s influence has steadily increased, while energy- and logistics-centered rivalries have profoundly reshaped the regional order.

Anahtar Kelimeler

• South Caucasus
• Türkiye
• European Union
• NATO
• Russia
• West

Kaynakça

1. Agenda. (2022a, 13 Aralık). EU Confirms Commitment to Making EaP ‘More Flexible and Tailored’ to Partners. Agenda. Erişim adresi: https://agenda.ge/en/news/2022/4848
2. Agenda. (2022b, 21 Aralık). Georgian, Turkish Defence Ministers Review Strategic Cooperation. Agenda. Erişim adresi: https://agenda.ge/en/news/2022/4989
3. Agenda. (2022c, 5 Mayıs). Italian Parliament Official: Georgia’s EU İntegration Deserves ‘Strong Support’ of Italy. Agenda. Erişim adresi: https://agenda.ge/en/news/2022/1596
4. Al Jazeera. (2024, 18 Nisan). Russian Peacekeepers Start Withdrawal from Azerbaijan’s Nagorno-Karabakh. Al Jazeera. Erişim adresi: https://www.aljazeera.com/news/2024/4/17/russian-peacekeepers-start-withdrawal- from-azerbaijans-nagorno-karabakh
5. Aliyev, H. (1997). Azerbaycan Nefti Dünya Siyasetinde (Cilt 2). Bakı: Azerbaycan Neşriyyatı.
6. Aliyev, İ. ve Meherremov, E. (2008). Azerbaycan Respublikasının Dövlet Remzleri. Bakı: Nurlan Neşriyyatı.
7. Aras, O. N. (2003). Azerbaycan Ekonomisi: Makro Ekonomik ve Sektörel Analiz. Bakü: Kafame.
8. ArmenPress. (2022, 21 Aralık). Armenian, Italian FMs Discuss the Activities of the EU Observation Mission in Armenia. ArmenPress. Erişim adresi: https://armenpress.am/eng/news/1097814/

9. Avalov, Z. (1924). Nezavisimost Gruzii v Mezhdunarodnoy Politike, 1918–1921 gg. Paris.
10. Avdaliani, E. (2023, 28 Eylül). The Nagorno-Karabakh Conflict Ends, but Will Another Begin? CEPA. Erişim adresi: https://cepa.org/article/the-nagorno-karabakh-conflict-ends-but-will-another-begin/
11. Azerbaijan News. (2022, 21 Kasım). Azerbaycan-İtalya Arasında Çok Boyutlu Ortaklığın Güçlendirilmesine Dair Ortak Beyanname. Azerbaijan News. Erişim adresi: https://www.azerbaijan- news.az/az/posts/detail/azerbaycanin-xarici-isler-naziri-ile-italiyanin-bas-nazirinin-muavini-arasinda- telefon-danisigi-olub-1669050580
12. Azertac. (2022, 1 Aralık). Obsuzhdeny Voprosy Sotrudnichestva Mezhdu Azerbaydzhanom i YES v Razlichnykh Sferakh. Azertac. Erişim adresi: https://azertag.az/ru/xeber/Obsuzhdeny_voprosy_sotrudnichestva_mezhdu_Azerbaidzhanom_i_ES_v_razli chnyh_sferah-2393891
13. Baykara, H. (1975). Azerbaycan İstiklâl Mücadelesi Tarihi. İstanbul: Gençlik Basım Evi.
14. Bellamy, D. (2023, 16 Aralık). Georgia Celebrates Gaining EU Candidate Status. Euronews. Erişim adresi: https://www.euronews.com/2023/12/16/georgia-celebrates-gaining-eu-candidate-status
15. Bentzen, N. ve Przetacznik, J. (2020). Eastern Partnership 3.0: Principles, Priorities, and Prospects. European Parliamentary Research Service (EPRS).
16. Büyükkiraz, M. (2012). Türkiye-Ermenistan İlişkilerinde Normalleşme Denemeleri (Yüksek lisans tezi). Kadir Has Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, İstanbul.
17. Caucasus Plus. (2023, 29 Mayıs). Georgian PM Congratulates Erdogan on re-Election. Caucasus Plus. Erişimadresi: https://kavkazplus.com/en/news.php?id=16720
18. Documents on British Foreign Policy (Vol. 2). (1948). London: His Majesty’s Stationary Office.
19. Dokumenty i Materialy po Vneshnei Politike Zakavkazia i Gruzii. (1919). [Arşiv belgesi].
20. European Commission. (2023, 8 Kasım). Commission Adopts 2023 Enlargement Package. European Commission. Erişim adresi: https://neighbourhood-enlargement.ec.europa.eu/news/commission-adopts- 2023-enlargement-package-recommends-open-negotiations-ukraine-and-moldova-grant-2023-11-08_en
21. Fischer, S. (2010, 1–2 Aralık). The EU’s non-Recognition and Engagement Policy towards Abkhazia and South Ossetia. European Union Institute for Security Studies, Brussels.
22. Foreign Policy. (2023, 2 Kasım). Azerbaijan’s Armenian ‘Corridor’ is a Challenge to the Global Rules-Based Order. Foreign Policy. Erişim adresi: https://foreignpolicy.com/2023/11/02/azerbaijan-armenia-zangezur- corridor/
23. Gürler, T. (2015). Azerbaycan-Türkiye İlişkileri (1991–2003): Siyasî, Askerî, Sosyo-kültürel ve Ekonomik Açıdan. Nevşehir: Nevşehir Hacıbektaş Veli Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
24. Gvadzabia, M. (2022, 22 Aralık). Turketma Sakartvelos Tavdatsmis Dzalebs Skhvadaskhva Sakhis Teknika Gadastsa. NetGazeti. Erişim adresi: https://netgazeti.ge/news/646971/
25. Gvinadze, S. (2022, 23 Kasım). Evropis Parlamenti: Tsevrobaze Molaparakebebi Gvela Kandidadtan 2030 Tslamde Unda Davasrulot. Radio Tavisupleba. Erişim adresi: https://www.radiotavisupleba.ge/a/32145560.html
26. Hajiyeva, G. (2023, 11 Aralık). Serbia Joins European Buyers of Azerbaijani Gas. Caspian News. Erişim adresi: https://caspiannews.com/news-detail/serbia-joins-european-buyers-of-azerbaijani-gas-2023-12-11-58/
27. Hesenov, C. (1993). Azerbaycan Beynelhalg Münasibetler Sisteminde. Bakı: Azerbaycan Dövlet Neşriyyatı.
28. Hovannisian, R. G. (1971). The Republic of Armenia: The First Year, 1918–1919 (Vol. 1). Los Angeles: University of California Press.
29. İbrahimov, Z. (1960). Azerbaycanda Sosialist İnqilabının Gelebesi Uğrunda Bolşeviklerin Mübarizesi: Senedler ve Materiallar, 1917–1918-ci iller. Bakı: Azerbaycan Dövlet Neşriyyatı.
30. İmanov, V. (2003). Ali Merdan Merdan Topçubaşı (1865–1934): Lider Bir Aydın ve Bağımsız Azerbaycan Cumhuriyeti'nin Temsili. İstanbul: Boğaziçi Üniversitesi Yayınevi.
31. Jones, M. G. (2023, 20 Eylül). Nagorno-Karabakh: MEPs Call for EU Sanctions on Azerbaijan, Say Condemnation is not Enough. Euronews. Erişim adresi: https://www.euronews.com/my- europe/2023/09/20/nagorno-karabakh-meps-call-for-eu-sanctions-on-azerbaijan-say-condemnation-is-now- enough
32. Kasım, K. (2009). Soğuk Savaş Sonrası Kafkasya. Ankara: USAK Yayınları.
33. Kasımzade, F. (2016). Transkafkasya İçin Mücadele. İstanbul: T&K Yayınları.
34. Kılıç, H. (2012). Son Yirmi Yılda Azerbaycan ve Türkiye İlişkilerine Kısa Bir Bakış. H. Kılıç (Ed.), Azerbaycan–Türkiye: Dostluk, Kardeşlik ve Strateji Ortaklık (s. 13–20). Ankara: Berikan Yayınevi.
35. Kodaman, T. (2013, Aralık). Ermeni Açılımı ve Türk Dünyası. SDÜ Fen Edebiyat Fakültesi Sosyal Bilimler Dergisi, 30, 111–122.
36. L’État du Sud-Ouest du Caucase. (1919). Batoum: Imprimerie H. Chmaïvsky.
37. Larcher, M. (2018). Büyük Harpte Türk Harbi: Esas Türk Cephelerindeki Harekât ve Muharebât (Cilt 3) (M. Nihad, Çev.). İstanbul: Ötüken Neşriyat.
38. Le Temps. (1919, 28 Şubat). L’Empire Arménien. Le Temps, 21055, s. 1.
39. Mehdiyev, M. Y. (1928). Beynelmilel Siyasette Petrol. İstanbul: Orhaniye Matbaası.
40. Mehmetzade, M. B. (1938). Millî Azerbaycan Harekâtı. İstanbul: Millî Azerbaycan Müsavat Halk Fırkası. Mir Yacoub. (1933). Le Problème du Caucase. Paris: Librairie Orientale et Américaine.
41. Musayev, İ. (1996). Azerbaycanın Nahçıvan ve Zengezur Bölgelerinde Siyasi Veziyyet ve Harici Dövletlerin Siyaseti (1917–1921-ci iller). Bakı: Bakı Universiteti Neşriyyatı.
42. NATO. (2015, 27 Ağustos). NATO Secretary General Praises Georgia’s Contributions to Euro-Atlantic Security, İnaugurates New Training Centre. NATO. Erişim adresi: https://www.nato.int/cps/en/natohq/news_122182.htm
43. NATO. (2022, 14 Aralık). Relations with Georgia. NATO. Erişim adresi: https://www.nato.int/cps/en/natohq/topics_38988.htm
44. News AM. (2022, 30 Kasım). French National Assembly Unanimously Adopts Resolution in Support of Armenia. News AM. Erişim adresi: https://news.am/eng/news/732798.html
45. News CN. (2022, 27 Ekim). Italy’s New Cabinet Wins Final Confidence Vote. News CN. Erişim adresi: https://english.news.cn/20221027/334164b8399e4d8b99560cb9a02c99a8/c.html
46. News GE. (2022, 22 Kasım). Shalva Papuashvili Responded to the Statement Made by European Parliament Member Ana Fotyga on Twitter. News GE. Erişim adresi: https://l24.im/rCaAO
47. Nozadze, V. (1928, Aralık). La Politique du Naphte au Caucase. Prométhée, (25), 15–19.
48. Oğuzorhon, H. (2017). Soğuk Savaş Sonrası Türkiye–Ermenistan İlişkileri (Yüksek Lisans Tezi). Ardahan Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Ardahan.
49. Parliament of Georgia. (2022, 20 Kasım). Irakli Beraia: France is the Preeminent Partner to Georgia and Our Task is to Further Enhance Our Relations. Parliament of Georgia. Erişim adresi: https://parliament.ge/en/media/news/irakli-beraia-safrangeti-sakartvelos-umnishvnelovanesi-partnioria-da- chveni-amotsanaa-kidev-ufro-gavaghrmavot-urtiertobebi
50. Paşayev, A. (2006). Zagafgaziya Seyminin Müselman Fraksiyası ve Azerbaycan Milli Şurası İclaslarının Protokolları: 1918-ci il. Bakı: Adiloğlu Neşriyyatı.
51. Pipiya, G. (1971). Politika Germanii v Zakavkaze v 1918 godu. Tiflis: Sabchota Sakartvelo.
52. Qafarov, V. (2018). Türkiye–Rus İlişkilerinde Azerbaycan Meselesi (1917–1922). İstanbul: TEAS Press.
53. Radio Tavisupleba. (2022, 23 Kasım). Evropuli Sakartvelo Sakartvelos Eklesias Motsodebs Gatsgvitos Kavshiri Rusetis Sapatriakostan. Radio Tavisupleba. Erişim adresi: https://www.radiotavisupleba.ge/a/32145666.html
54. Resulzade, M. E. (1990). Azerbaycan Cumhuriyeti: Keyfiyet-i Teşekkülü ve Şimdiki Vaziyeti. İstanbul: Azerbaycan Kültür Derneği Yayınları.
55. Sahakian, N. (2024, 24 Ocak). Turkey–Armenia Normalization Process Still on Hold. Azatutyun. Erişim adresi: https://www.azatutyun.am/a/32790267.html
56. Sakartvelos Respublika. (1991, 31 Mart). Khma Mivcet Tavisufal Sakartvelos. Sakartvelos Respublika, 62–63, s. 1.
57. Sakartvelos Respublika. (2004, 21 Mayıs). Tanamşromloba da Megobroba Ufro Mtkitsdeba. Sakartvelos Respublika, 115 (4844), 1–2.
58. Sakartvelos Respublika. (2004, 5 Ocak). Gushin Sakartvelom Prezidentad Mikheil Saakaşvili Airchia! Gultsrfeşad Vulocavt! Sakartvelos Respublika, 3 (4732), s. 1.
59. Sürmeli, S. (2001). Türk–Gürcü ilişkileri (1918–1921). Ankara: Atatürk Araştırma Merkezi.
60. Swietochowski, T. (1985). Russia and Azerbaijan, 1905–1920: The Shaping of National İdentity in a Muslim Community. London: Cambridge University Press.
61. Şahin, E. (2002). Türkiye ve Mavera-yı Kafkasya İlişkileri İçerisinde Trabzon ve Batum Konferansları ve Antlaşmaları (1917–1918). Ankara: Türk Tarih Kurumu.
62. Şimşek, N. (2015). Bağımsızlık Sonrası Dış Politika Bağlamında Gürcistan ve Gürcistan–Türkiye İlişkilerinin Boyutları (Yüksek lisans tezi). Ankara: Turgut Özal Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
63. Şimşir, B. N. (2011). Azerbaycan: Azerbaycan’ın Yeniden Doğuş Sürecinde Azerbaycan–Türkiye İlişkileri. Ankara: Bilgi Yayınevi.
64. T.C. Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı. (t.y.). Doğalgaz Boru Hatları ve Projeleri ve Petrol Boru Hatları. Erişim adresi: https://enerji.gov.tr/neupgm-boru-hatlari-ve-projeleri
65. Taşkın, M. (2006). Bağımsızlığından Sonra Gürcistan–Türkiye İlişkileri (Yüksek lisans tezi). İzmir: Dokuz Eylül Üniversitesi Atatürk İlkeleri ve İnkılap Tarihi Enstitüsü.
66. The Economic Times. (2008, 17 Ağustos). Georgia to Become NATO Member: Merkel. The Economic Times. Erişim adresi: https://economictimes.indiatimes.com/news/politics-and-nation/georgia-to-become-nato- member-merkel/articleshow/3373976.cms?from=mdr
67. Trenin, D. (2007, Kasım). Russia’s Threat Perception and Strategic Posture. [Rapor]. Carnegie Moscow Center.
68. Wallach, J. L. (1985). Bir Askerî Yardımın Anatomisi. Ankara: Genelkurmay Basımevi.
69. Yaqublu, N. (1992). Hocalı Gırğını. Bakı: Azerneşr.
70. Yüceer, N. (1999). Birinci Dünya Muharebesinde Osmanlı Ordusunun Azerbaycan ve Dağıstan Ameliyyatı. Bakı: Gafgaz Universiteti.
71. Zürer, W. (1978). Kaukasien 1918–1921: Der Kampf der Großmächte um die Landbrücke zwischen Schwarzem und Kaspischem Meer. Düsseldorf: Droste Verlag.