YÜRÜTME ERKİNDEKİ SİYASİ DANIŞMANLIK YAPISININ DEMOKRATİK SORUMLULUK İLKESİ AÇISINDAN İNCELENMESİ

Öz

Bu çalışma, yürütme erkinde yer alan siyasi danışmanların demokratik sorumluluğunun kurulmasına ilişkindir. Yürütmeyi, devlet başkanı, hükümet ve idari teşkilattan oluşan sınırlı bir yapı olarak tasavvur eden geleneksel teori siyasi danışmanları kuramsal olarak dışlar. Oysa modern devletlerde yürütmenin kişiselleşmesi ve karar alma süreçlerinin merkezileşmesi gibi sebeplerle yürütmenin yapısal genişlemesi sonucunda siyasi danışmanlar politika süreçlerinde etkili aktörler haline gelmiştir. Bu durum, anayasalarda açıkça yer almamakla birlikte yürütmenin fiili işleyişinde önemli rol oynayan yeni bir kurumsal katmanın ortaya çıkmasına yol açmıştır. Aristoteles, Locke ve Montesquieu’den, çağdaş çekirdek yürütme ve politika danışma sistemleri yaklaşımlarına uzanan bir çerçevede yürütmenin dönüşümünü incelenmekte, siyasi danışman kavramı karşılaştırmalı yöntemle tanımlanmaktadır. Karşılaştırmalı anayasalarda -Norveç Anayasası istisna olmak üzere- siyasi danışman düzenlemesinin tercih edilmediği tespit edilmiştir. Siyasi danışmanların yürütmedeki konumunu yalnızca hükümet sistemleriyle açıklamak yetersiz kalmaktadır. Bu noktada farklı devletlerde belirleyicinin yürütmenin iç yapılanması olduğu ve demokratik sorumluluğun kurulma biçiminin esas olduğu anlaşılmaktadır. Türkiye’de 2017 Anayasa değişikliklerinden sonra ortaya çıkan çok katmanlı danışmanlık yapısını öngören mevcut düzenlemelerin, siyasi danışmanların görev, yetki, atanma usulleri ve hesap verebilirlik hususlarını düzenlemesi bakımından parçalı ve belirsiz olduğu değerlendirilmektedir. Anayasada öngörülen mevcut düzen ile yürütmenin fiili işleyişi arasındaki uyumsuzluğun demokratik sorumluluk ilkesi bakımından yarattığı sorunlar ve siyasi danışmanlık kurumuna ilişkin normatif düzenlenme ihtiyacı vurgulanmaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Siyasi Danışman
• Cumhurbaşkanı Danışmanı
• Bakan Danışmanı
• Çekirdek Yürütme
• Demokratik Sorumluluk

POLITICAL ADVISORS WITHIN THE EXECUTIVE BRANCH: A CONSTITUTIONAL ANALYSIS OF DEMOCRATIC ACCOUNTABILITY

Öz

This study focuses on the establishment of democratic accountability for political advisors within the executive branch. Traditional theory, which conceives of the executive as a limited structure consisting of the head of state, the government, and the administrative organization, theoretically excludes political advisors. However, in modern states, due to factors such as the personalization of the executive and the centralization of decision-making processes, political advisors have become influential actors in policy processes as a result of the structural expansion of the executive. This situation has led to the emergence of a new institutional layer that plays a significant role in the de facto functioning of the executive, even if not explicitly stated in constitutions. The transformation of the executive is examined within a framework extending from Aristotle, Locke, and Montesquieu to contemporary approaches to core executive and policy advisory systems, and the concept of political advisor is defined using a comparative method. It has been observed that, with the exception of the Norwegian Constitution, the provision of political advisor arrangements is not preferred in comparative constitutions. Explaining the position of political advisors in the executive solely through government systems is insufficient. At this point, it is understood that the determining factor in different states is the internal structure of the executive and the way in which democratic accountability is established. It is assessed that the current regulations in Türkiye, which envisage a multi-layered advisory structure after the 2017 constitutional amendments, are fragmented and unclear in terms of regulating the duties, powers, appointment procedures, and accountability of political advisors. The inconsistencies between the existing system envisioned in the Constitution and the actual functioning of the executive branch create problems in terms of the principle of democratic responsibility, and the need for normative regulation regarding the institution of political advisory is emphasized.

Anahtar Kelimeler

• Political Advisor
• Presidential Advisor
• Ministerial Advisor
• Core Executive
• Democratic Accountability

Kaynakça

1. Akman, Elvettin. “Cumhurbaşkanlığı Hükümet Sisteminde Kamu Politikası Aktörleri.” Paradoks Ekonomi, Sosyoloji ve Politika Dergisi 15, no. 1 (2019): 35-54.
2. Aristoteles. Politika. Çev. Özgüç Orhan. Pinhan Yayıncılık, 2017.
3. Bach, Tobias, and Thurid Hustedt. “Policy-Making in the Executive Triangle: A Comparative Perspective on Ministers, Advisers, and Civil Servants.” iç. Handbook on Ministerial and Political Advisers, ed. Richard Shaw. Edward Elgar Publishing, 2023: 338-351.
4. Bovens, Mark. “Analysing and Assessing Accountability: A Conceptual Framework.” European Law Journal 13, no. 4 (2007): 447-468.
5. Bölükbaşı, Mustafa Oğuzhan. “Cumhurbaşkanlığı Hükümet Sistemindeki Bakan Yardımcısı ile Önceki Sistemdeki Bakan Yardımcısı ve Müsteşarın Kıyaslanması.” İnönü Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi 12, no. 1 (2021): 287-303.
6. Brans, Marleen, Christophe de Visscher, Athanassios Gouglas ve Steven Jaspers. “Political Control and Bureaucratic Expertise: Policy Analysis by Ministerial Cabinet Members.” iç. Policy Analysis in Belgium, ed. Marleen Brans ve David Aubin. Policy Press, 2017: 57-78.
7. Casey, Conor ve David Kenny. “The Gatekeepers: Executive Lawyers and the Executive Power in Comparative Constitutional Law.” International Journal of Constitutional Law 20, no. 2 (2022): 664-695.
8. Connaughton, Bernadette, Charis Rice ve Richard Shaw. “The Westminster Tradition”. iç. Handbook on Ministerial and Political Advisers, ed. Richard Shaw. Edward Elgar Publishing, 2023: 296-311.

9. Connaughton, Bernadette. “Glorified Gofers, Policy Experts or Good Generalists: A Classification of the Roles of the Irish Ministerial Adviser.” Irish Political Studies 25, no. 3 (2010): 347-369.
10. Dinç, Yusuf Durani ve Yıldız Atmaca. “Cumhurbaşkanlığı Hükümet Sisteminde Kamu Politikası Sürecinin Yeni Aktörleri: Politika Kurulları ve Ofisler.” Dumlupınar Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi no. 76 (2023): 126-148.
11. Eichbaum, Chris ve Richard Shaw. “Ministers, Minders and the Core Executive: Why Ministers Appoint Political Advisers in Westminster Contexts.”Parliamentary Affairs 67, no. 3 (2014): 584-616.
12. Elgie, Robert. “Core Executive Studies Two Decades On.” Public Administration 89, no. 1 (2011): 64-77.
13. Elkins, Zachary, Tom Ginsburg ve James Melton. Constitute Project. Comparative Constitutions Project. https://www.constituteproject.org. Erişim tarihi: Mart 17, 2026.
14. Eroğul, Cem. Demokrat Parti (Tarihi ve İdeolojisi). İmge Kitabevi Yayınları, 1990.
15. Erol, Ömer Faruk. “Cumhurbaşkanlığı Hükümet Sisteminde Cumhurbaşkanlığı Politika Kurulları.” Marmara Üniversitesi Hukuk Fakültesi Hukuk Araştırmaları Dergisi 26, no.1 (2020): 107-130.
16. European Commission for Democracy through Law (Venice Commission). Rule of Law Checklist. CDL-AD(2016)007. Mart 18, 2016.
17. Gouglas, Athanassios. “The Hearts and Brains of Policy Advisory Systems: Ministerial Advisers, Ministerial Offices and Executive Triangles.” iç. The Routledge Handbook of Policy Advisory Systems, ed. Giliberto Capano, Jonathan Craft ve Michael Howlett. Routledge, 2026, Kindle. Gouglas, Athanassios. “The Story So Far: What We Know (and Don’t Know) about Ministerial Advisers.” iç. Handbook on Ministerial and Political Advisers, ed. Richard Shaw, Edward Elgar Publishing, (2023): 26-44.
18. Gönenç, Levent. Siyasi İktidarın Denetlenmesi - Dengelenmesi ve Yargı. Adalet Yayınevi, 2015.
19. Görgen, Nurullah. “The Evolution of the British Executive: Cabinet, Prime Minister and Core Executive Model.” Marmara Üniversitesi Hukuk Fakültesi Hukuk Araştırmaları Dergisi 30, no. 1 (2024): 155-183.
20. Görücü, Veysel. “Cumhurbaşkanlığı Hükümet Sisteminin Merkezden Yönetim Üzerinde Yansımaları.” Kırıkkale Hukuk Mecmuası 4, no. 2 (2024): 527-554.
21. Gözler, Kemal. Anayasa Hukukunun Genel Teorisi. Cilt I. Ekin, 2020. Gözler, Kemal. İdare Hukuku. Cilt 1. Ekin, 2019.
22. Halligan, John. “Policy Advice and the Public Service in a Changing World.” iç. The Routledge Handbook of Policy Advisory Systems, ed. Giliberto Capano, Jonathan Craft ve Michael Howlett. Routledge, (2026): Kindle. Hazell, Robert. “A Profession Comes of Age” iç. Special Advisers: Who They Are, What They Do and Why They Matter, ed. Ben Yong ve Robert Hazell. Hart Publishing, (2014): 193-210.
23. Hustedt, Thurid, Kristoffer Kolltveit ve Heidi Houlberg Salomonsen. “Ministerial Advisers in Executive Government: Out from the Dark and into the Limelight”. Public Administration 95, no. 2 (2017): 299-311.
24. Hustedt, Thurid. “Ensuring Political Responsiveness: Politicization Mechanisms in Ministerial Bureaucracies”. International Review of Administrative Sciences 80, no. 4. (2014): 746-765.
25. Koçak, Cemil. Türkiye’de Millî Şef Dönemi (1938–1945). Cilt 1. İletişim Yayınları, 2018.
26. Lindberg, Staffan I. “Mapping Accountability: Core Concept and Subtypes.” International Review of Administrative Sciences 79, no. 2 (2013): 202-226.
27. Locke, John. Yönetim Üzerine İkinci İnceleme. Çev. Fahri Bakırcı. Ebabil Yayıncılık, 2012.
28. Mansfield, Harvey C. “The Ambivalence of Executive Power.” Presidential Studies Quarterly 17, no. 2 (1987): 233-249.
29. Meert, Arthur, Marleen Brans, Fabrizio Di Mascio, Athanassios Gouglas, Alessandro Natalini ve Patrícia Silva. “Ministerial Advisers in Political Systems of the Napoleonic Administrative Tradition: The Ministerial Cabinet.” iç. Handbook on Ministerial and Political Advisers, ed. Richard Shaw. Edward Elgar Publishing, (2023): 232-250.
30. Ng, Yee-Fui. “Keeping Them Honest: Accountability and Regulation.” iç. Handbook on Ministerial and Political Advisers. ed. Richard Shaw. Edward Elgar Publishing, (2023): 365-377.
31. Ng, Yee-Fui. “Ministerial Advisers: Democracy and Accountability.” Law and Democracy: Contemporary Questions. ed. Glenn Patmore ve Kim Rubenstein, Canberra. ANU Press, (2014): 65-83.
32. Ng, Yee-Fui. “Political Advisers in the Executive Branch.” iç. The Oxford Handbook of Political Executives, ed. Rudy B. Andeweg, Robert Elgie, Ludger Helms, Juliet Kaarbo ve Ferdinand Müller-Rommel. Oxford University Press, (2020): 501-522.
33. Pickering, Heath, Jonathan Craft ve Marleen Brans. “Ministerial Advisers as Power Resources: Exploring Expansion, Stability and Contraction iç. Westminster Ministers’ Offices.” Parliamentary Affairs. 77, no. 2 (2024): 305-327.
34. Rose-Ackerman, Susan. Democracy and Executive Power: Policymaking Accountability in the US, the UK, Germany, and France. Yale University Press, 2021.
35. Rousseau, Jean-Jacques. Toplum Sözleşmesi. Çev. Vedat Günyol, Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları, 2020. Shaw, Richard ve Chris Eichbaum. “Following the Yellow Brick Road: Theorizing the Third Element in Executive Government.” International Journal of Public Administration 38, no. 1 (2015): 66-74.
36. Shaw, Richard ve Chris Eichbaum. Ministers, Minders and Mandarins: An International Study of Relationships at the Executive Summit of Parliamentary Democracies. Edward Elgar Publishing, 2018.
37. Staroňová, Katarína ve Marek Rybář. “Ministerial Advisers in Central and Eastern Europe: Transition Belts or Something Else?.” iç. Handbook on Ministerial and Political Advisers. Ed. Richard Shaw. Edward Elgar Publishing, 2023: 208-220.
38. Taşdöğen, Salih. “Cumhurbaşkanlığı Kararnameleri.” Ankara Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi 65, no. 3 (2016): 937-966.
39. Teziç, Erdoğan. “Batı Demokrasilerinde ‘Yürütme’nin Üstünlüğü ve Yeni Kurumlar Dengesi.” İdare Hukuku ve İlimleri Dergisi 1, no. 2 (2011): 91-106.
40. Teziç, Erdoğan. Anayasa Hukuku (Genel Esaslar). Beta Yayınları, 2018.
41. The LSE GV314 Group. “New Life at the Top: Special Advisers in British Government”. Parliamentary Affairs 65, no. 4 (2012): 715-732.
42. Topaca, Mehmet. “Hukuki Temel ve Uygulama Bakımından Türkiye’de Bakan Yardımcılığı.” Türk İdare Dergisi. no. 479 (2014): 287-303.
43. Tunaya, Tarık Zafer. Siyasal Kurumlar ve Anayasa. Yeni Gün Haber Ajansı Basın ve Yayıncılık, 2000.
44. Turan, Şerafettin. Atatürk’ün Düşünce Yapısını Etkileyen Olaylar, Düşünürler, Kitaplar. Türk Tarih Kurumu Basımevi, 1982.
45. Tushnet, Mark. “Constitution.” iç. The Oxford Handbook of Comparative Constitutional Law, ed. Michel Rosenfeld ve András Sajó. Oxford University Press, 2012: 217-231.
46. Veit, Sylvia. “Ministerial Advisers and Policy Advisory Systems.” iç. The Routledge Handbook of Policy Advisory Systems, ed. Giliberto Capano, Jonathan Craft ve Michael Howlett. Routledge, 2026. Kindle. Yong, Ben. “The Comparative Experience of Political Staff: Westminster Jurisdictions and Ministerial Cabinets.” iç. Special Advisers: Who They Are, What They Do and Why They Matter, ed. Ben Yong ve Robert Hazell, Hart Publishing, 2014: 151-168.
47. Yong, Ben. “The Regulation, Accountabilities and Responsibilities of Special Advisers.” İç. Special Advisers: Who They Are, What They Do and Why They Matter, ed. Ben Yong ve Robert Hazell, Hart Publishing, (2014): 129-149.