Kafkaesque representations as a portrait of incongruity in the philosophy of existence: The Trial (Le Procès,1962) film example

Yıl 2025, Sayı: 1, 73 - 108, 23.06.2025

Hicran Gür Görgün

Öz

The fundamental concept of "existence" in existentialist philosophy, which is the issue of self-recognition and knowledge, is as old as human history itself. It is a subject that is constantly being updated in different dimensions. The wars of the 20th century, technological developments, and the transformation of social needs and representations, along with the ruptures created within the era itself, have given rise to a profound sense of uncertainty. In this context, the sense of disharmony experienced by individuals in this age of transformation has led them to engage in internal questioning and a search for meaning, giving rise to a need to express their emotional world through themes such as alienation, loneliness, identity crisis, and the struggle to make sense of life. These themes are regarded as foundational elements that reflect the existential experiences of the individual across various disciplines, including literature, philosophy, art, and cinema.
Franz Kafka’s literary works are characterized by an in-depth exploration of elements that are unique to existential philosophy, including themes such as loneliness, alienation, absurdity, and identity crisis. This exploration led to the development of his distinctive "Kafkaesque" narrative style, which is characterized by its use of surrealism and absurdist techniques to explore profound philosophical questions. Conversely, cinema, with its potent amalgamation of existential and Kafkaesque themes, possesses the capacity to convey the individual's existential inquiries and experiences of social alienation in a multifaceted manner through visual and auditory narration. The themes of meaninglessness, alienation, and helplessness are profoundly explored through cinema, unveiling the intricacies of the inner worlds of the characters and the external systems in which they are ensconced. Cinema, in this sense, serves as a medium for dramatizing the tension between an individual's pursuit of freedom and the constraints imposed by bureaucratic, absurd, or totalitarian systems. This representation of obstacles to the creation of meaning is a critical aspect of cinematic analysis. The objective of this study is to examine the fundamental principles of existentialist philosophy within the framework of the Kafkaesque narrative form and in the context of cinematic narratives. In this context, Orson Welles’s film The Trial (Le Procès, 1962) is analyzed using the descriptive analysis method, which is one of the qualitative text analysis methods. The results of this analysis indicate that the narrative presents representations that correspond to both the fundamental arguments of existentialist philosophy and the Kafkaesque style.

Anahtar Kelimeler

Absurd/Nonsense. Alienation , Existentialism , Identity Crisis , Kafkaesque.

Varoluş felsefesinde bir uyumsuzluk portresi olarak Kafkaesk temsiller: Dava (le procès,1962) filmi örneği

Öz

Varoluşçu felsefenin temel aldığı ‘‘var olma’’ insanın kendini tanıma, bilme meselesi insanlık tarihi kadar eski olup, kendini farklı boyutlarda güncelleyen bir konudur. 20.yüzyıl yaşanan savaşlar, teknolojik gelişmeler toplumsal ihtiyaçların ve temsillerin dönüşümü gibi dinamikler, çağın kendi içinde yarattığı kırılmalarla birlikte derin bir belirsizlik ortamı doğurmuştur. Bu bağlamda, bireyin içinde bulunduğu dönüşüm çağında yaşadığı uyumsuzluk hissi, onu içsel bir sorgulamaya ve anlam arayışına yöneltmiş; yabancılaşma, yalnızlık, kimlik bunalımı ve yaşamı anlamlandırma çabası gibi temalar aracılığıyla duygu dünyasını ifade etme ihtiyacını doğurmuştur. Söz konusu temalar; edebiyat, felsefe, sanat ve sinema gibi disiplinlerde bireyin varoluşsal deneyimlerinin yansıtıldığı temel unsurlar olarak öne çıkmaktadır.
Franz Kafka, varoluş felsefesine özgü yalnızlık, yabancılaşma, absürtlük ve kimlik bunalımı gibi öğeleri eserlerinde yoğun biçimde işleyerek, kendine özgü “Kafkaesk” anlatı biçimini oluşturmuştur. Sinema ise, varoluşçu ve Kafkaesk temaların güçlü bir birleşimi olarak, bireyin varoluşsal sorgulamalarını ve toplumsal yabancılaşma deneyimlerini görsel ve işitsel bir anlatımla çok katmanlı biçimde aktarma potansiyeli taşımaktadır. Bu temaların doğasında yer alan anlamsızlık, yabancılaşma ve çaresizlik duygusu; sinema aracılığıyla derinleştirilerek karakterlerin içsel dünyaları ile içinde bulundukları dışsal sistemler arasındaki çatışmalar görünür kılınır. Böylelikle sinema, bireyin özgürlük arayışı ile bürokratik, absürd ya da totaliter sistemlerin baskısı arasındaki gerilimi dramatik bir yapı içerisinde sunarak, anlam yaratma çabasının önündeki engelleri temsilleştirme olanağı sağlar. Bu çalışmanın amacı, varoluşçu felsefenin temel ilkelerini Kafkaesk anlatı biçimi çerçevesinde ve sinema anlatıları özelinde incelemektir. Bu doğrultuda, Orson Welles’in yönetmenliğini yaptığı Dava (Le Procès,1962) adlı film, nitel metin çözümlemelerinden biri olan betimsel analiz yöntemiyle ele alınmış ve anlatının hem varoluşçu felsefenin temel argümanlarıyla hem de Kafkaesk biçemle örtüşen temsiller sunduğu sonucuna ulaşılmıştır.

Anahtar Kelimeler

Absürd/saçma , Kafkaesk , Kimlik Bunalımı , Varoluşçuluk Yabancılaşma

Kaynakça

• Ağırman, F. (2009). Felsefi bir kavram olarak yabancılaşma: Rousseau, Hegel ve Marx örneği. Felsefe Dünyası (49), 90-102. https://dergipark.org.tr/tr/pub/felsefedunyasi/issue/58318/852678
• Akarsu, B. (1979). Çağdaş felsefe. Milli Eğitim Basımevi.
• Aktaş, H. (2019). Tezer Özlü'nün "çocukluğun soğuk geceleri" romanında Kafkaesk etkiler. Hafıza Sosyal Bilimler Dergisi, 1(1), 13-26. https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/913973
• Aydoğan, E. (2015, Haziran). Marx ve öncüllerinde yabancılaşma kavramı. Atatürk Üniversitesi Edebiyat Fakültesi (54), 273-282. https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/31852
• Beyazyüz, S. (2020). Albert Camus’nün varoluşçuluk, yabancılaşma ve absürd kavramlarının Jean-Paul Sartre özelinde sinema anlatıları üzerinden okunması. Uluslararası Kültürel ve Sosyal Araştırmalar Dergisi (UKSAD), 6(1), 300-313. https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/1168383
• Camus, A. (2010). Sisifos söyleni. (T. Yücel, Çev.). Can Yayınları.
• Camus, A. (2016). Yabancı. (S. Tiryakioğlu, Çev.). Can Yayınları.
• Cevizci, A. (2011). Felsefe tarihi. Say Yayınları.
• Çiçek, N. (2015). Franz Kafka’nın eserlerinde yabancılaşma problemi. Beytulhikme An International Journal of Philosophy, 141-162. doi: 10.18491/bijop.97020
• Çüçen, K. (2015). Varoluş filozofları. Sentez Yayıncılık.
• Deleuze, G., ve Guattari, F. (2001). Kafka minör bir edebiyat için. (I. E. Özgür Uçkan, Çev.). Yapı Kredi Yayınları.
• Demir, Ö. (1992). Bilim felsefesi. Ağaç Yayıncılık.
• Ecevit, Y. (2013). Kurmaca bir dünyadan. İletişim Yayınları.
• Ekiz, T. (2023, Haziran). Kafka’nın ışığında/karanlığında “yol kenarı” filmi. Alman Dili ve Kültürü Araştırmaları Dergisi, 27-35. doi: 10.55143/alkad.1291452
• Eşli, M. Ö. (2013). Sinema kuramları-2. (Z. Özarslan, Dü.) Su Yayınevi.
• Fischer, E. (1985). Franz Kafka. (A. Cemal, Çev.). Bilim, Felsefe, Sanat Yayınları.
• Foucault, M. (2007). Cinselliğin tarihi. (H. U. Tanrıöver, Çev.). Ayrıntı Yayınları.
• Foulquie, P. (1991). Varoluşçuluk. (Y. Şahan, Çev.). İletişim Yayınları.
• Foulquie, P. (1998). Varoluşçunun varoluşu. Dönüşüm Yayınları.
• Gece, G. (2022). Belirsizin etiği: Simone De Beauvoır ve varoluşçuluk [Yüksek lisans tezi, Bartın Üniversitesi Lisansüstü Eğitim Enstitüsü]. Bartın Üniversitesi Akademik Arşiv Sistemi. https://acikerisim.bartin.edu.tr/bitstream/handle/11772/16096/G%c3%bcl%c5%9fah%20Gece.pdf?sequence=1&isAllowed=y
• Genç, H. N. (2007). Varoluş bilinç ekseninde iki uyumsuz tiyatro yazarı ve iki oyun :Ionesco(Ders),Tardieu(Gereksiz Terbiye). Selçuk Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi Edebiyat Dergisi (18), 77-96. https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/151858
• Giddens, A. (2010). Modernite ve bireysel kimlik. (Ü. Tatlıcan, Çev.). Say Yayınları.
• Gündoğan, A. O. (1997). Albert Camus ve başkaldırma felsefesi. Birey Yayıncılık.
• Gündoğan, A. O. (1999). Edebiyat ile felsefe ilişkisi üzerine. Ankara Ünversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 195-203. https://dergipark.org.tr/tr/pub/auifd/issue/71649/1153448
• Gündüz, U. (2013). Kafka metinlerin iletişim ,iletişimsizlik ve yabancılaşma olgusu üzerine. Selçuk İletişim, 83-95. doi:10.18094/si.51221
• Güvenç, E. (2022). Jean-Paul felsefesinde varlığın fazladanlığı ve bulantı duygusu. Uludağ Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi Sosyal Bilimler Dergisi, 1145-1175. doi:10.21550/sosbilder.1063144
• Hançerlioğlu, O. (1980). Felsefe ansiklopedisi, kavramlar ve akımlar (Cilt 7). Remzi Kitabevi.
• Hegel (1991). Hukuk felsefesinin prensipleri. (C. Karakaya, Çev.). Sosyal Yayınları.
• İlhan, N. (2020, Eylül). Tayfun Pirselimoğlu’nun otel odaları ve çölün öbür tarafı adlı öykü kitaplarında Kafkaesk unsurlar. Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü Dergisi, 259-277. doi:10.14222/Turkiyat4394
• Kafka, F. (2020). Dönüşüm. (G. Sert, Çev.). Türkiye İş Bankası Yayınları.
• Karadoğan, A. (2010). Sanat sineması üzerine yaklaşımlar ve tartışmalar. De Ki Basım Yayım.
• Karataş, C. (2021). Ana çizgileriyle varoluşçuluk ve Türk edebiyat ve fikir hayatındaki yansımalarına bir bakış. Akademik Dil ve Edebiyat Dergisi, 5(4), 2463-2479. doi:10.34083/akaded.1007385
• Kaufman, W. (2001). Dostoyevski'den Sartre'a varoluşçuluk. Yapı Kredi Yayınları.
• Kovacs, A. B. (2010). Modernizmi seyretmek. (E. Yılmaz, Çev.). De Ki Basım Yayım.
• Kundera, M. (2012). Roman sanatı (4. b.). (A. Bora, Çev.). Can Yayınları.
• Kuyucak Esen, Ş., Adanır, O., Duruel Erkılıç, S., Çetin Erus, Z., Topçu, Y., Yalın, C., . . . Bakır, B. (2013). Sinema kuramları-2. (Z. Özarslan, Dü.). Su Yayınevi.
• Löwy, M. (2008). Franz Kafka boyun eğmeyen hayalperest. (I. Ergüden, Çev.). Versus Kitap.
• Marx, K. (2011). Kapital 1.cilt (Cilt 1). (O. Türel, Dü., M. Selik, ve N. Satlıgan, Çev.). Yordam Kitap.
• Marx, K. (2013). 1844 El yazmaları. (M. Belge, Çev.). Birikim Yayınları.
• Mounier, E. (2019). Varoluş felsefelerine giriş. (S. R. Kırkoğlu, Çev.). Fol Kitap.
• Nietzsche, F. (2014). Böyle buyurdu zerdüşt. (A. T. Oflazoğlu, Çev.). İz Yayıncılık.
• Ollman, B. (2008). Yabancılaşma : Marx'ın kapitalist toplumdaki insan arayışı. Yordam Kitap.
• Orr, J. (1997). Sinema ve modernlik. (A. Bahçıvan, Çev.). Bilim ve Sanat Yayınları.
• Özdemir, Ö. (2012). Albert Camus'un başkaldırı felsefesine yabancılaşma sorunu (Tez No. 419119) [Yüksek lisans tezi, Pamukkale Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü]. YÖK Ulusal Tez Merkezi. https://tez.yok.gov.tr/UlusalTezMerkezi/tezDetay.jsp?id=6yHLzOBpkzUKcTjyKl2VkQ&no=5u8laIFjvKxrEcaT4Nb7zA
• Öztürk, M. (2007). Franz Kafka ve sinema. Don Kişot Güncel Yayınları.
• Pamukçu, G. (2024). George Perec’in uyuyan adam adlı yapıtında eylemsizliğin varoluşsal anlamı. Söylem Filoloji Dergisi-Edebiyat Kuramları ve Eleştiri Özel Sayısı, 134-153. doi:10.29110/soylemdergi.1543267
• Rimbaud, A. (1985). Rimbaud'nun mektupları. (T. Saraç, Çev.). Düşün Yayınları.
• Ritzer, G., ve Stepnisky, J. (2013). Çağdaş sosyoloji kuramları ve klasik kökleri. (I. E. Howison, Çev.). De Ki Basım Yayım.
• Sartre, J. P. (1981). Bulantı. (S. Hilav, Çev.). Can Yayınları.
• Sartre, J. P. (1985). Varoluşçuluk. (A. Bezirci, Çev.). Say Yayınları.
• Sartre, J. P. (1998). Materyalizm ve devrim. (E. T. Eliçin, Çev.). Toplumsal Dönüşüm Yayınları.
• Savaş, H. (2003). Sinema ve varoluşçuluk. Altıkırkbeş Yayınları.
• Schaff, A. (1966). Marxizm ve varoluşçuluk. (E. Dinçer, Çev.). De Yayınevi.
• Sezer, Ö. (2015). Bireysel, toplumsal ve siyasal boyutlarıyla yabancılaşma. Dumlupınar Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi (5), 1-20. https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/55204
• Soccio, D. (2010). Felsefeye giriş : Hikmetin yapıtaşları. (K. K. Karataş, Çev.). Kaknüs Yayınları.
• Subölen, S., ve Günay, Ö. (2016). Zeki Demirkubuz Sineması’nda varoluşçuluk izleri: Karanlık üzerine öyküler üçlemesi. SineFilozofi Dergisi, 1(2), 147-167. https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/303638
• Şahin, Y. (2020). Varoluşçuluğun Türk edebiyatında algılanışı ve tutunamayanlar. Akademik Dil ve Edebiyat Dergisi, 78-91. doi:10.34083/akaded.683256
• Şener, S. (2006). Dünden bugüne tiyatro düşüncesi. Dost Kitabevi Yayınları.
• Şentürk, L. V. (1999). Varoluş felsefesi ve resim sanatı. Anadolu Sanat (9), 157.
• Şimşek, İ. (2022). Bir erdem olarak ‘kendini bil’ öğretisi. Türkiye İlahiyat Araştırmaları Dergisi, 518-535. doi:10.32711/tiad.1142073
• Taşdelen, V. (2017). Benlik ve varoluş: Kierkegaard felsefesi üzerine bir inceleme. Hece Yayınları.
• Timuçin, A. (2004). Düşünce tarihi 3: Gerçekçi düşüncenin çağdaş görünümü. Bulut Yayın Dağıtım.
• Wagenbach, K. (2008). Franz Kafka yaşam öyküsü. (K. Şipal, Çev.). Cem Yayınevi.
• Wahl, J. (1999). Varoluşçuluğun tarihçesi. (B. Onaran, Çev.). Payel Yayınevi.
• Wikimedia Foundation. (2024). Erişim 25 Nisan, 2025, https://tr.wikipedia.org/wiki/Dava_(Kafka_roman%C4%B1)
• Wikimedia Foundation. (2024). Erişim 25 Nisan, 2025, https://tr.wikipedia.org/wiki/Dava_(film)
• Yallom, I. (2013). Varoluşçu psikoterapi. Kabalcı Yayıncılık.
• Yıldırım, A., ve Şimşek, H. (2011). Sosyal bilimlerde nitel araştırma yöntemleri. Seçkin Yayıncılık.
• Yıldırım, M. (2009). Modernizm, postmodernizm ve kamu yönetimi. Uluslararası İnsan Bilimleri Dergisi, 6(2), 380-397. https://core.ac.uk/download/pdf/268072322.pdf