EL-CÂMİ’ Lİ-AHKÂMİ’L-KUR’ÂN TEFSİRİNDE BEDİR SAVAŞI’NA DAİR GANİMET VE ESİRLERE İLİŞKİN RİVAYETLERİNİN DEĞERLENDİRİLMESİ: KURTUBÎ ÖRNEĞİ

Yıl 2025, Cilt: 12 Sayı: 3, 187 - 200, 31.07.2025

Ragıp Takım

Öz

Bu makalede, Endülüslü müfessir Kurtubî’nin en önemli tefsir eserlerinden biri olan el-Câmi‘ li-ahkâmi’l-Kur’ân adlı çalışmasında Bedir Savaşı’na dair yer verdiği rivayetler ele alınmakta ve bu rivayetlerin tarihsel, rivayet zinciri ve içerik açısından değerlendirilmesi amaçlanmaktadır. Bedir Savaşı, İslam tarihinde dönüm noktası olarak kabul edilen ilk büyük askerî çatışma olması açısından Kur’ân-ı Kerîm’de çeşitli ayetlerle zikredilmiş ve bu ayetlerin tefsirinde müfessirler farklı rivayetlere yer vermiştir. Kurtubî, tefsirinde Bedir Savaşı ile ilgili ayetlerin açıklamasında hem sahih hadis kaynaklarından hem de tarihî rivayetlerden faydalanarak zengin bir bilgi sunmaktadır. Bu çalışmada, Kurtubî’nin kullandığı rivayetlerin güvenilirliği, kaynağı, yorum yöntemi ve bu rivayetlerin İslam tarihçiliğine katkısı detaylı biçimde incelenmiştir. Eserin ilgili bölümleri titizlikle taranarak rivayetler sınıflandırılmış, yorum biçimi analiz edilmiş ve hem klasik hem de modern tarih yazımı açısından önemi ortaya konmuştur. Araştırma, klasik tefsir literatüründe tarihî olayların nasıl ele alındığını anlamaya katkı sağlamayı hedeflemektedir.

Anahtar Kelimeler

Tefsir , Kurtubî , el-Câmi' li-ahkâmi'l-Kur'ân , Bedir Savaşı

Kaynakça

• Ahmet b. Hanbel, Ebû Abdillâh Ahmed b. Muhammed b. Hanbel eş-Şeybânî el-Mervezî. el-Müsned. nşr. Ahmed Muhammed Şakir. 8 Cilt. Kahire: Dâru’l-Hadîs, 1. Basım, 1416/1995.
• Altınkulaç, Tayyar. “Kurtubî, Muhammed b. Ahmed”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 26/455-457. İstanbul: TDV Yayınları, 1992.
• Bayram, A. (2008). Kurtubî ve fıkhî tefsiri, Doktora tezi. Bursa Uludağ Üniversitesi. 2008.
• Bayram, A. (2019). Kurtubî’nin Hayatı, İlmî Şahsiyeti ve Tefsirdeki Yeri: Müfessirin Biyografisine Dair Bazı Çalışmaların Eleştirisi Perspektifinden. Balıkesir İlahiyat Dergisi, 2019, 5.1: 90-126.
• Beyhakî, Ahmed b. el-Hüseyin. Delâʾilü’n-nübüvve. thk. Abdülmu’ti Kal’aci. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye- Kahire: Dâru’r-Reyyân li’t-Türâs, 1. Basım, 1408/1988.
• Buhârî, Ebû Abdillâh Muhammed b. İsmâîl. el-Câmi‘u’s-sahîh. nşr. Şuayb Arnavut vd.. 5 Cilt. Beyrut: Dâru’r-Risaleti’l-Alemiyye, 4. Basım, 1443/2022.
• Britannica. “Reconquista”. Erişim: (20.04.2025). https://www.britannica.com/event/Reconquista
• Coşkun, Muhammed. “el-Câmi‘li-ahkâmi’l-Kur’ân”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. İstanbul: TDV Yayınları, 1992.
• Demirel, C. (2021). Kur’ân’ın Bazı Sahâbîlerin Dalâlette Olan Yakınlarıyla Mücadeleleri Üzerinden Verdiği Mesajlar. Tokat İlmiyat Dergisi, 2021, 9.2: 537-554.
• Ebû Dâvûd, Süleymân b. el-Eş‘as b. İshâk es-Sicistânî el-Ezdî. Sünen-i Ebî Dâvûd. nşr. Şuayb el-Arnavût. 7 Cilt. Dârü’r-Risaleti’l-Alemiyye, 1. Basım, 1430/2009.
• Gülşen, E. (2002). “Kurtubî Tefsirin’de Esbâb-ı Nüzûl”. Doktora Tezi, Sakarya Üniversitesi, 2002.
• İbn Abdülber, en-Nemerî. ed-Dürer fi‘htisari’l-megazi ve’s-siyer. thk. Şevki Dayf. Kahire: Dâru’l-Ma‘ârif, 2. Basım, 1402-1983.
• İbn Abdülber, en-Nemerî. el-İstî‘âb fî ma’rifeti’l-ashab. thk. Abdullâh b. Abdülmuhsin et-Türki. Kahire: Merkezu Hecr li’l-Buhus ve’d-Dirasati’l-Arabiyye ve’l-İslamiyye, 1. Basım,1440-2019.
• İbn Hişâm, Abdülmelik b. Hişâm, es-Sîretü’n-Nebeviyye, nşr. Mustafa es-Sakkâ vd.. 2 Cilt. Kâhire: Şirketu ve Matbaatu Mustafa el-Bâbi el-Halebi ve Evlâduhu, 2. Basım, 1375/1955.
• İbn Kesîr, İsmâîl b. Ömer b. Kesîr. Tefsîrü’l-Kur’âni’l-‘azîm. nşr. Muhammed Hüseyin Şemseddin. 8 Cilt. Beyrut: Dâru'l-Kütübi'l-İlmiyye, 1. Basım, 1419-1998.
• İbnü’l-Arabî, Ebû Bekir Muhammed b. Abdullâh. Ahkâmü’l-Kur’ân. nşr. Muhammed Abdülkadir Ata. 4 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1. Basım, 1424-2003.
• İbnü’l-Münzir, Ebû Bekr Muhammed b. İbrâhîm el-Münzir en-Nîsâbûrî. el-Evsat fi’s-sünen ve’l-icmâ‘ ve’l-ihtilâf. thk. Ebû Hammâd Sağîr Ahmed b. Muhammed Hanîf. Riyad: Dâru Taybe, 1. Basım, 1405-1985.
• Kasabî, Mahmûd Zelat. el-Kurtubî ve Mnehecuhû fi’t-Tefsîr. Kahire: 1399/1979.
• Kur’ân Yolu Meali. çev. Hayreddin Karaman vd.. Ankara: Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları, 2014.
• Kurtubî, M. A. (1993). el-Câmiʿ li-ahkâmi’l-Kur’ân (22 cilt). Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye.
• Kurtubî, M. A. (2006). el-Câmiʿ li-ahkâmi’l-Kur’ân: el-Fehâris (A. b. A. et-Türkî, Thk.; Cilt 23–24). Beyrut: Müessesetü’r-Risâle.
• Kurtubî, Ebû Abdullâh Muhammed b. Ahmed. el-Câmi‘ li-ahkâmi’l-Kur’ân. thk. Abdullâh b. Abdülmuhsin et-Türki. Beyrut: Dâru’r-Risaleti’l-Alemiyye, 3. Basım, 1442-2021.
• Müslim, Ebü’l-Hüseyn Müslim b. el-Haccâc b. Müslim. el-Câmiʿu’s-sahîh. nşr. Komisyon. 8 Cilt. Kahire: Dâru’t-Ta’sîl, 1. Basım, 1435/ 2014.
• Süyûtî, Abdurrahmân Celâleddîn. el-Hasâ’isü’l-kübrâ. 2 Cilt. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye.
• Taberî, Muhammed b. Cerîr. Câmi‘u’l beyân ‘an te’vîli âyi’l-Kur’ân. thk. Abdullâh b. Abdülmuhsin et-Türki. Kâhire: Dâru Hicr, 1. Basım, 1422-2001.
• Tirmizî, Ebû Îsâ Muhammed b. Îsâ b. Sevre. el-Câmi‘u’l-kebîr. thk. Beşşâr Avvâd Ma‘rûf. Beyrut: Dâru’l-Ğarb el-İslâmî, 1. Basım, 1996.
• Zehebî, Muhammed b. Ahmed. Târîhu’l-İslâm ve vefeyâtü’l-meşâhîr ve’l-a‘lâm. thk. Beşşâr Avvâd Ma‘rûf. Beyrut: Dâru’l-Ğarb el-İslâmî, 1.Basım, 1424-2003.