ORTA ÇAĞ COĞRAFÎ ESER ve SEYAHATNAMELERİ IŞIĞINDA URMİYE GÖLÜ HAVZASI

Yıl 2025, Cilt: 12 Sayı: 3, 237 - 254, 31.07.2025

Adem Salar

Öz

Makale, Orta Çağ İslâm coğrafyacıları ve batılı seyyahlar tarafından Urmiye Gölü Havzası hakkında verilen bilgileri içermektedir. Makalede kullanılan coğrafi eserler ve seyahatnameler kendi dönemleri için her zaman önemli kaynak durumundadırlar. Çünkü tarih kitaplarında yer almayan bazı siyasi olaylar da bu eserlerde yer alabilmektedir. Bunun en büyük nedeni ise coğrafyacının gidip gördüğü yerlerin haricinde bölgede bulunan halktan da bilgileri alıp kaleme almasıdır. Bu nedenle Arapça ve Farsça yazılan bu eserler araştırmacılar tarafından ana kaynak olarak kabul edilir. Urmiye Gölü Havzası ile ilgili kaynaklarda geçen bilgiler bir araya getirilerek önemli şehirler hakkında bilgiler verilmiştir. Havza’ya dahil edilen şehirlerin Orta Çağ’daki önemi göz önüne alınarak belirlenmiştir. Coğrafî ve batılı seyyahların eserlerinde Urmiye Gölü Havzası’nda yer alan şehirlerden bazılarının isimleri farklı şekilde transkribe edilmiştir. Örneğin; Selmâs ismi kaynaklarda Salamas, Selamas gibi okunmuştur. Urmiye Gölü Havzası ise şu şehirlerden meydana gelmektedir: Tebriz, Urmiye, Hoy, Merağa, Merend ve Selmâs’tır. Bu çalışmanın amacı, Havza’da bulunan şehirlerin Orta Çağ dönemlerine ait özelliklerini ortaya koymaktır. Urmiye Gölü Havzası geniş bir bölgeyi kapsadığı için ekonomik olarak da bölgenin önemini arttırmıştır.

Anahtar Kelimeler

Ortaçağ İslâm Coğrafyacısı , Seyahatname , Urmiye Gölü , Urmiye , Havza

Kaynakça

• Ağar, A.M., Şen, M.E. (2012). “Abbâsî Dönemi Önemli Komutanlarından Boğa es-Sağîr”. Turkish Studies, C. VII, S. 3, ss. 13-20.
• Anonim, Ḥudûdü’l-ʿâlem mine’l-meşriḳ ile’l-maġrib. (2020). (çev. Abdullah Duman-Murat Ağarı), İstanbul, Ayışığı Kitapları.
• Bilgili, A. S. (2011). “Tebriz”. DİA, İstanbul, C. XL, ss. 219-222.
• Bünyadov, Z. M. (2007). Azerbaycan Tarixi. Bakü, Çırak Neşriyat.
• Ceyhan, H. (2019). “Çevre Hakkı Çerçevesinde Urmiye Gölü”. İran Araştırmaları Merkezi, Astana Yayınları.
• Ebü’l-Fidâ, İsmâil b. Alî b. Mahmûd el-Eyyûbî, (2017). Taḳvîmü’l-büldân (Ebü’l-Fidâ Coğrafyası). (çev. Ramazan Şeşen), İstanbul, Yeditepe Yayınevi.
• el-Belâzürî, Ahmed b. Yahyâ, (2013). Fütûḥu’l-büldân (Ülkelerin Fetihleri). (çev. Mustafa Fayda), İstanbul, Siyer Yay.
• el-İstahrî, İbrâhîm b. Muhammed, (2020). Kitâbü’l-Mesâlik ve’l-memâlik (Ülkelerin Yolları). (çev. Murat Ağarı), İstanbul, Ayışığı Yay.
• el-Mağribî, Abdülmelik b. Saîd, (2024). Basṭü’l-arż fi’ṭ-ṭûl ve’l-ʿarż (Kitâbü’l Coğrafya ve İbn Fazlulah’ın Anadolu ile İlgili Verdiği Bilgiler). (çev. Ramazan Şeşen), İstanbul, Yeditepe Yay.
• el-Makdisî, Muahmmed b. Ahmed, (2022). Ahsenü’t-tekâsîm. (çev. Ramazan Şeşen), İstanbul, Yeditepe Yay.
• el-Mes’ûdî, Ali b. Hüseyin, (2020). et-Tenbîh ve’l-İşrâf, (Dünya Coğrafyası ve Tarihi). (çev. Mithat Eser), Ankara, Ankara Okulu Yay.
• el-Ya’kubî, Vehb b. Vâzın, (2021). Kitâbü’l-Büldân (Ülkeler Coğrafyası). (çev. Murat Ağarı), İstanbul, Ayışığı Yay.
• et-Türkî, Muhammed b. Mahmud Ecâ, (2018). Kitâp fi Târih Yeşbek ez-Zâhirî (İbn Ecâ Seyahatnâmesi). (çev. Mehmet Şeker), İstanbul, Ötüken Neşriyat.
• Halaçoğlu, Y. (1995). “Fersah”. DİA, İstanbul, C. XII, ss. 412. https://ekolojibirligi.org/urmiye-golu-tuz-colune-donustu-van-golu-de-kuruyabilir-mi/ (Erişim Tar: 22.07.2025).
• İbn Battûta, (2024). Tuhfetü’n-nuzzar Fi Garaibi’l-Emsar ve Acaibi’l Esfar (İbn Battûta Seyahatnamesi). (çev. Ramazan Şeşen), İstanbul, Yeditepe Yayınevi.
• İbn Havkal, Ebû’l-Kâsım Muhammed, (2014). Ṣûretü’l-arż (10. Asırda İslâm Coğrafyası). (çev. Ramazan Şeşen), İstanbul, Yeditepe Yayınevi.
• İdrîs eş-Şerîf, Muhammed b. Abdillâh, (2024). Nezhetü’l-müştâk fi’htirakı’l-âfâk (Kadim Dünya Coğrafyası). (çev. Ramazan Şeşen), İstanbul, Yeditepe Yay.
• İpek, A. (2004). “Azerbaycan’da Hüküm Sürmüş Bir Türk Hanedanı Sâcoğulları-Ermeni Münasebetleri Muhammed El-Afşin Dönemi (889-901)”. Ekev Akademi Dergisi, Yıl, 8, S. 21, ss. 203-214.
• İpek, A. (2008). “Sâcoğulları”. DİA, İstanbul, C. XXXV, ss. 364-366;
• Kaman, S. (2018). “Firdevsü’l-İkbal’degeçen Ağırlık, Mesafe ve Uzunluk Ölçü Adları”. Tarih Kültür ve Sanat Araştırmaları E-Dergisi”, C. V, ss. 48-68.
• Murat A. (2006). “İslâm Coğrafyacılarında Yedi İklim Anlayışı”. AÜİFD, C. XLVII, S.2, ss. 195-214
• Nâsrı H. (1966). Sefername. (çev. Abdülvehap Tarzi), Milli Eğitim Basımevi.
• Oğuz Ş. (2022). “Tebriz Şehri’nin Ortaya Çıkışı ve Coğrafi Özelikleri”. Düşünce Dünyasında Türkiz, C. VI, 121-144.s
• Özaydın, A. (1994). “Ebü’l-Fidâ”. DİA, İstanbul, C. X, ss. 320-321.
• Özgüdenli, O. G. (2004). “Merâga”. DİA, Ankara, C. XXIX, ss. 162-163.
• Özgüdenli, O. G. (2012). “Urmiye”. DİA, İstanbul, C. XLII, ss. 320-321.
• Şen, M.E. (2019). “Azerbaycan’da Hüküm Sürmüş Bir Türk Devleti (IX-X Asır)”. Akademik Tarih ve Düşünce Dergisi, ss. 134-163.
• Tahsin Y. (1998). “Hoy”. DİA, İstanbul, C. XVIII, 258.
• Yıldız, H.D. (1978). “Azerbaycan’da Hüküm Sürmüş Bir Türk Hanedanı Sâc Oğulları”. İU, Tarih Enstitüsü Dergisi, S.9, 105-125.
• Yıldız, H.D. (2002). “Sâcoğulları”. Türkler, Ankara, Yeni Türkiye Yayınları, 755-803.
• Yılmaz, S. (2006). Mu’tazıd ve Müktefi Döneminde Abbâsîler. İstanbul, Kayhan Yayınları.