HAVA ARACI BAKIMINDA İNSAN FAKTÖRÜ

Yıl 2025, Cilt: 12 Sayı: 3, 299 - 314, 31.07.2025

Taner Baş

Öz

Havacılık sektörü, hata toleransının son derece düşük olduğu ve güvenliğin mutlak öncelik taşıdığı kritik bir alandır. Uçuş emniyetinin sağlanması, yalnızca hava aracı sistemlerinin teknik güvenilirliği ile değil, aynı zamanda bakım süreçlerinin planlı, sistematik ve yüksek doğrulukla yürütülmesiyle doğrudan ilişkilidir. Ancak, teknolojik ilerlemeler ve hava aracı sistemlerinde yaşanan gelişmeler, bakım süreçlerinde insan faktörünün etkisini tamamen ortadan kaldırmamaktadır. Aksine, insan faktörü bu süreçlerde belirleyici ve çoğu zaman risk artırıcı bir unsur olarak varlığını sürdürmektedir.
Hava aracı bakım faaliyetlerinde ortaya çıkan insan hatalarının etkilerinin anlaşılması ve bu hataların sistematik olarak yönetilebilmesi, uçuş emniyetinin sürdürülebilirliği açısından kritik bir gereklilik hâline gelmiştir. Literatürde yer alan çok sayıda çalışma, bakım süreçlerinde yapılan insan hatalarının hava aracı kazalarına ya da ciddi emniyet olaylarına yol açtığını ortaya koymaktadır. Bu durum, özellikle tasarım mühendislerinin insanın fiziksel, bilişsel ve organizasyonel özelliklerini dikkate alarak sistem tasarımına yön vermesini ve insan-makine etkileşimini derinlemesine analiz etmesini zorunlu kılmaktadır.
Bu çalışmanın temel amacı, hava aracı bakım süreçlerinde insan faktörünün rolünü kapsamlı biçimde ortaya koymak, söz konusu faktörlerin uçuş emniyeti üzerindeki etkilerini değerlendirmek ve insan hatalarının önlenmesine yönelik uygulamaları tartışmaktır.

Anahtar Kelimeler

İnsan Faktörü , hata , bakım , hava aracı , havacılık

Etik Beyan

Bu çalışmanın hazırlanma sürecinde bilimsel araştırma ve yayın etiğine uygun hareket edilmiştir. Çalışmada herhangi bir sahtecilik, çarpıtma, intihal (aşırma) veya tekrar yayın durumu bulunmamaktadır. Başka çalışmalardan yapılan tüm alıntılar, kaynaklarıyla birlikte düzgün bir şekilde belirtilmiştir. Makale, daha önce hiçbir yerde yayımlanmamış veya yayımlanmak üzere başka bir dergiye gönderilmemiştir. Araştırma sürecinde çıkar çatışması doğuracak herhangi bir durum söz konusu değildir. Yazar, bu beyan ile etik kurallara uygun şekilde çalıştığını ve gerekli tüm sorumluluğu kabul ettiğini beyan eder. Taner BAŞ 14-06-2025

Destekleyen Kurum

Türk Havacılık ve Uzay Sanayii A.Ş.

Kaynakça

• Adrian J. Xavier. (2005). Managing Human Factors in Aircraft Maintenance Through a Performance Excellence Framework. Yüksek Lisans Tezi. Embry-Riddle Aeronautical University.
• Air Accidents Investigation Branch (1992). Aircraft Accident Report 1/1992: Report on the accident to BAC One-Eleven, on 10 June 1990. Department of Transport, United Kingdom. Alındığı yer https://assets.publishing.service.gov.uk/media/5422faa7e5274a131400078d/1-1992_G-BJRT.pdf
• Aircraft Accident Investigation Commission (1987). Aircraft accident investigation report: Japan Air Lines Co., Ltd. Boeing 747 SR-100, JA8119, Gunma Prefecture, Japan, and August 12, 1985. Ministry of Transport, Japan. Alındığı yer https://jtsb.mlit.go.jp/eng-air_report/JA8119.pdf
• Augustine B.S.M, Ramesh Bapu B.R, Narayanan.K. V, Kolanjiappan.S. (2007). Evaluation of Aircraft Maintainability and Aircraft Maintenance. Sathyabama University.
• Boeing (2001). Maintenance Error Decision Aid (MEDA) Users Guide
• Ertekin, A. (2007). Human Factors in Aircraft Maintenance. Yüksek Lisans Tezi. İstanbul Teknik Üniversitesi.
• Güneş, T. (2016). Hava Aracı Bakım Dokümanlarının Kullanımında Emniyet Etkinliğin Arttırılmasına Yönelik Bir Yaklaşım. Yüksek Lisans Tezi. Eskişehir: Anadolu Üniversitesi.
• H. L. Lockett, J. Estefani, É. Reytérou. (2012). An Aircraft Design for Maintainability Methodology Integrated with Computer Aided Design. Department of Aerospace Engineering, Cranfield University.
• Hanson, L., Sperling, L., Gard, G., Ipsen, S., & Vergara, C. O. (2021). Integrating human factors early in the design process using digital human modelling and surrogate modelling. Applied Ergonomics, 93, 103353.
• Kabasakal, S. (2017). Hava Aracı Bakımlarında İnsan Faktörlü Hataların İncelenmesi. Yüksek Lisans Tezi. Ankara: Ufuk Üniversitesi.
• Knezevic, J. (2021). Design Impact on Human Error in Maintenance. The Marine Education Society of Australasia (MESA) Konferansı.
• Koral, S. (2006). Hava Aracı Bakımında İnsan Faktörü Kazaların Çevresel ve Teknik Araştırılması. Yüksek Lisans Tezi. Ankara: Gazi Üniversitesi.
• MIL-HDBK-470A (1997). Department of Defense Handbook, Designing and Developing Maintainable Products and Systems Volume I
• National Transportation Safety Board (1979). Aircraft accident report: United Airlines, Inc., McDonnell Douglas DC-10-10, N110AA, Chicago-O’Hare International Airport, Chicago, Illinois, May 25, 1979 (NTSB/AAR-79/17). Alındığı yer https://www.ntsb.gov/investigations/AccidentReports/Reports/AAR7917.pdf
• National Transportation Safety Board (2003). Loss of pitch control during takeoff: Air Midwest flight 5481, Beechcraft 1900D, N233YV, Charlotte, North Carolina, January 8, 2003 (NTSB/AAR-03/01). Alındığı yer https://www.ntsb.gov/investigations/AccidentReports/Reports/AAR0401.pdf