"النظام المالي في عهد الدولة السلجوقية: دراسة تحليلية لمصادر الإيرادات وأوجه الإنفاق"

Yıl 2025, Cilt: 12 Sayı: 4, 162 - 180, 31.10.2025

Muhammed İbrahim Kattanoğlu

Öz

يتناول هذا البحث النظام المالي في عهد الدولة السلجوقية، مع التركيز على تأثيره في تعزيز قوة الدولة واستقرارها، فقد بدأت الدولة السلجوقية بالظهور في القرن الحادي عشر تحت قيادة السلاجقة، وأدى تطورها السريع إلى إقامة نظام مالي متكامل لتلبية احتياجات الدولة المتزايدة في ظل التوسع العسكري والسياسي.
يعرض البحث المصادر الرئيسية للإيرادات التي اعتمدت عليها الدولة السلجوقية، مثل الخراج، والضرائب التجارية، بالإضافة إلى الغنائم من الحروب، كما يناقش النفقات التي تم تخصيصها للجيش، والبنية التحتية، والتعليم، مما ساعد في ضمان الاستقرار الداخلي وتعزيز القوة العسكرية للدولة.
على الرغم من النجاحات التي حققها النظام المالي في تمويل مشروعات الدولة، يوضح البحث التحديات التي واجهها النظام المالي، مثل التوسع الجغرافي، النزاعات الداخلية بين الأمراء، والاعتماد على النظام الإقطاعي الذي أثر سلبًا على السيطرة المركزية، ورغم هذه التحديات استطاع السلاجقة الاستفادة من إيراداتهم في تعزيز الجيش، وتطوير المؤسسات التعليمية، وبناء بنية تحتية قوية.
يخلص البحث إلى أثر النظام المالي على قوة الدولة السلجوقية وأهمية تنوع مصادر الإيرادات وتطوير الرقابة على الموارد المالية، حيث كان لكل هذا دور رئيسي في تعزيز قوتها العسكرية، وتحقيق الاستقرار السياسي والاقتصادي، كما تم الوصول إلى توصيات لتحسين الأداء المالي في الأنظمة السياسية الحديثة.

Anahtar Kelimeler

الدولة السلجوقية , النظام المالي , الايرادات , النفقات , النظام الاقطاعي , الجيش , البنية التحتية , التعليم , الرقابة المالية

The Financial System of the Seljuk State: An Analytical Study of Revenue Sources and Expenditure Patterns

Öz

This study examines the financial system during the Seljuk State era, focusing on its role in consolidating state power and stability. Emerging in the 11th century under Seljuk leadership, the state's rapid development necessitated an integrated financial system to meet growing demands amid military and political expansion.
The research analyzes the Seljuk State's primary revenue sources, including land tax (kharaj), commercial levies, and wartime spoils. It further evaluates expenditures allocated to the military, infrastructure, and education, demonstrating how these investments underpinned internal stability and enhanced martial capability.
While the financial system successfully funded state initiatives, the study also highlights significant challenges: geographical overextension, internal conflicts among emirs, and feudal dependencies that undermined central authority. Despite these constraints, the Seljuks effectively channeled revenues into military strengthening, educational development, and robust infrastructure.
The study concludes by underscoring the financial system's impact on Seljuk power dynamics, emphasizing the critical importance of revenue diversification and enhanced fiscal oversight. These elements proved fundamental to expanding military prowess and achieving sustained political-economic stability. The research further extrapolates recommendations for improving fiscal performance in modern governance systems.

Anahtar Kelimeler

Seljuk State , financial system , revenues , expenditures , feudal system , military , infrastructure , education , fiscal oversight.

SELÇUKLU DEVLETİ DÖNEMİNDE MALİ SİSTEM: GELİR KAYNAKLARI VE HARCAMA ALANLARINA İLİŞKİN ANALİTİK BİR İNCELEME

Öz

Bu çalışma, Selçuklu Devleti dönemindeki mali sistemi ele almakta ve bu sistemin devletin gücünü ve istikrarını artırmadaki etkisine odaklanmaktadır. Selçuklu Devleti, 11. yüzyılda Selçukluların liderliğinde ortaya çıkmış ve hızlı gelişimi sonucunda, askeri ve siyasi genişleme sürecinde artan devlet ihtiyaçlarını karşılamak üzere entegre bir mali sistem kurulmuştur.
Araştırmada, Selçuklu Devleti’nin dayandığı başlıca gelir kaynakları: haraç, ticari vergiler ve savaşlardan elde edilen ganimetler gibi unsurlar incelenmektedir. Ayrıca, ordu, altyapı ve eğitim için ayrılan harcamalar da ele alınmakta; bu harcamaların iç istikrarın sağlanmasına ve devletin askeri gücünün pekiştirilmesine katkısı değerlendirilmektedir.
Mali sistemin devlet projelerini finanse etmedeki başarısına rağmen, bu sistemin karşılaştığı zorluklar da araştırmada vurgulanmaktadır. Coğrafi genişleme, emirler arasındaki iç çekişmeler ve merkezi otoriteyi olumsuz etkileyen feodal sisteme bağımlılık, bu zorluklar arasında yer almaktadır. Bu engellere rağmen, Selçuklular, gelirlerini ordunun güçlendirilmesi, eğitim kurumlarının geliştirilmesi ve sağlam bir altyapının inşası için etkin bir şekilde kullanmayı başarmıştır.
Araştırma, mali sistemin Selçuklu Devleti’nin gücü üzerindeki etkisini ve gelir kaynaklarının çeşitlendirilmesi ile mali kaynaklar üzerinde denetimin geliştirilmesinin önemini ortaya koymaktadır. Tüm bu unsurlar, askeri gücün artırılmasında ve siyasi ile ekonomik istikrarın sağlanmasında temel bir rol oynamıştır. Ayrıca, modern siyasi sistemlerde mali performansın iyileştirilmesine yönelik önerilere de ulaşılmıştır.

Anahtar Kelimeler

Selçuklu Devleti , mali sistem , gelirler , harcamalar , feodal sistem , ordu , altyapı , eğitim , mali denetim.

Kaynakça

• El-Beyhakî, Ebu'l-Fadl Muhammed bin Hüseyin (1969). Beyhak Tarihi (Birinci Baskı). İran Kütüphanesi.
• El-Balkî, Ebu'l-Hasan (1987). İslam Devleti'nde Yönetim ve Kontrol Sanatı. İslam Mirası Kütüphanesi.
• El-Cerîvî, Abdurrahman (t.y.). Vakıf ve Kalkınmadaki Rolü. El-Bayan Dergisi, (312).
• El-Hasan, Abdurrahman (2004). Selçuklu Devleti'nin Ekonomi Tarihi (İkinci Baskı). Darü'l-Fikr-ül-Arabi (Arap Düşünce Evi).
• Hasan, Hasan İbrahim (2001). İslam'ın Siyasi, Dini, Kültürel ve Sosyal Tarihi (Beşinci Baskı). Darü'l-Fikr-ül-Arabi (Arap Düşünce Evi).
• Refik, Abdülkerim (t.y.). Selçuklu Devleti Tarihi (İkinci Baskı). Dar al-Fikr al-Arabi (Arap Düşünce Evi).
• Sulayman, Muhammad Salih (2004). Selçuklu Döneminde İslam Şehirleri ve Anıtları (Birinci Baskı). Dar al-Kutub al-Ilmiyyah (İlmiyye Evi).
• Shalabi, Ahmad (1987). İslam Tarihi: Ortaçağ'da İslam Medeniyeti (Üçüncü Baskı). Dar al-Nahda.
• Al-Sallabi, Ali Muhammad (2006). Selçuklu Devleti: Tarihi ve Medeniyeti (Birinci Baskı). Dar al-Ma'rifa.
• Abdul Karim, Othman (t.y.). Selçuklu Devleti Tarihi (Dar al-Nafais).
• Ali, Ahmad ibn Sa'id (2002). Ortaçağ'da Doğu ve Batı Arasındaki Ekonomik İlişkilerin Tarihi (Üçüncü Baskı). Dar al-Ma'arif.
• Al-Faruqi, İsmail (2010). İslam'da Ekonomi Politikası: Uygulamalı Modeller (İkinci Baskı). Dar Al Hikma.
• El-Karmani (1992). Devletler Haberleri ve Tarihin İlk Etkileri (Dar Al-Kutub Al-Ilmiyah).
• Al-Qalqashandi, Şemseddin (1987–1989). Subh Al-A'sha (Cilt 4). Dar Al-Kutub Al-Ilmiyah.
• Al-Mas'udi, Ali ibn Al-Husayn (1973). Muruj Al-Dhahab (Cilt 2). Dar Al-Fikr.
• Al-Munjid, Salah Al-Din (2007). Selçuklu Devleti Tarihi (Dar Al-Kutub Al-Jadid).
• Nizam El-Mülk, Ebu Ali El-Hasan. (1990). Siyaset Nameh. İslami Yayınevi.
• İbn-i Esir, İzzeddin Ali bin Muhammed. (2003). Tam Tarih. Dar Sadir.
• İbn-i Kesir, İsmail bin Ömer. (2013). Başlangıç ​​ve Son (Cilt 12). İbn-i Kesir Yayınevi.
• Lane-Poole, Stanley. (1993). Selçuklu Devleti Tarihi. (İkinci Baskı). Dar el-Fikr el-Arabi.