Contributions of the TBMM Delegation Members Who Participated in the London Conference (1921) to Turkey's Political and Diplomatic Development

Öz

In the final year of World War I, the Allied powers made various treaties to end the war with the defeated states. They signed the Armistice of Mudros with the Ottoman Empire and occupied Anatolia. However, the Turkish Nation, under the leadership of Atatürk, initiated the National Struggle and achieved various successes. Indeed, the first successes on the Western Front, notably in the First İnönü Battle, changed the perspective of the Allied powers towards the National Struggle. To demonstrate that they considered the Grand National Assembly (GNA) government as a party in their plans to secure Anatolia, they invited the GNA to an international conference held in London. Although their aim was to compel acceptance of the Sevres Treaty provisions, this was an important initiative in terms of the international recognition of the GNA. The delegation representing the GNA at the London Conference was led by the Minister of Foreign Affairs, Bekir Sami Bey, and included Cami Bey (a representative from Aydın and also Italy), Hüsrev Bey (a representative from Trabzon), Yunus Nadi Bey (a representative from İzmir), Zekai Bey (a representative from Adana), and several advisers. This study examines the contributions of the members of the delegation representing the GNA at the London Conference to Turkey's political and diplomatic development in light of archival documents.

Anahtar Kelimeler

• Grand National Assembly Delegation
• Diplomacy
• Politics
• Türkiye

Londra Konferansında(1921) Görev Alan TBMM Heyeti Üyelerinin Türkiye’nin Siyasi ve Diplomatik Gelişimine Katkıları

Öz

Birinci Dünya Savaşı’nın son yılında İtilaf Devletleri, mağlup devletlerle savaşı sona erdiren çeşitli antlaşmalar imzalamıştır. Bu kapsamda Osmanlı Devleti ile Mondros Mütarekesi yapılmış ve ardından Anadolu’nun işgali süreci başlamıştır. Ancak Türk milleti, Mustafa Kemal Atatürk’ün önderliğinde Millî Mücadele’yi başlatarak askerî ve siyasi alanda önemli başarılar elde etmiştir. Özellikle I. İnönü Muharebesi’nde Batı Cephesi’nde kazanılan ilk düzenli ordu zaferi, İtilaf Devletleri’nin Millî Mücadele’ye bakışını önemli ölçüde değiştirmiştir. İtilaf Devletleri, Anadolu’ya yönelik planlarında Türkiye Büyük Millet Meclisi Hükûmeti’ni de muhatap aldıklarını göstermek amacıyla Londra’da toplanan uluslararası konferansa TBMM’yi davet etmiştir. Her ne kadar konferansın temel amacı Sevr Antlaşması hükümlerini kabul ettirmek olsa da, bu davet TBMM’nin uluslararası alanda tanınması açısından önemli bir gelişme olmuştur. Londra Konferansı’nda TBMM Hükûmeti; Hariciye Vekili Bekir Sami Bey başkanlığında, Cami Bey (Aydın mebusu ve İtalya temsilcisi), Hüsrev Bey (Trabzon mebusu), Yunus Nadi Bey (İzmir mebusu), Zekai Bey (Adana mebusu) ve müşavirlerden oluşan bir heyet tarafından temsil edilmiştir. Bu çalışmada, Londra Konferansı’nda TBMM Hükûmeti’ni temsil eden heyet üyelerinin Türkiye’nin siyasi ve diplomatik gelişimine yaptıkları katkılar, arşiv belgeleri ışığında incelenmiştir. Bu çalışmada, Londra Konferansı’nda TBMM Hükümetini temsil eden heyet üyelerinin Türkiye’nin siyasi ve diplomatik gelişimine katkıları arşiv belgeleri ışığında incelenmiştir.

Anahtar Kelimeler

• TBMM
• Diplomasi
• Siyaset
• Türkiye

Kaynakça

1. Arşiv Belgeleri
2. ATASE, İSH 15- B, Kutu 1039,Gömlek 95, Belge 95.
3. ATASE, Kutu 1034, Gömlek 36, Belge 36-1 a.
4. BCA, 030.18.01./02.33.14
5. BCA, 30-18-1-1, 2-33-9
6. BCA, 30-18-1-1, 1-1-5
7. BCA, 030.18.01./02.33.15
8. BCA, 30-18-1-2,60-97-3.

9. BOA, İ. DUİT, 11-111.
10. BOA, DH. İ.UM. EK. 112- 43
11. BOA, HR, İM. 48-188
12. BOA, DH. ŞFR.588-155
13. BOA, DH.111-467
14. BOA, DH. MKT, 739-35
15. BOA, İ.DH.1456-14
16. TBMMZC, Cilt.7,s.410-415.
17. TBMMZC, Cilt. 1,s.18-21.
18. TBMMZC, Cilt. 8,s.101.
19. TBMMZC, Cilt 8,Birleşim 142, s.38.
20. TBMMZC, cilt 2,Birleşim 32, s.74.
21. TBMMZC, cilt 8,birleşim 30, s.336.
22. TBMMZC, Cilt 1,Birleşim 15, s.288.
23. TBMMZC, Cilt 2,Birleşim 33, s.293-297.
24. TBMMZC, Cilt 5,Birleşim 94, s.285-286.
25. TBMMZC, Cilt 2,Birleşim 27, s.166.
26. TBMMZC, Cilt 2,Birleşim 28, s.186.
27. TBMMZC, Cilt 2,Birleşim 23, s.67.
28. TBMMZC, Cilt 1,Birleşim 145, s.396.
29. TBMMZC, Cilt 5,Birleşim 97, s.363.
30. TBMMZC, Cilt 7,Birleşim 135, s.326.
31. TBMMZC, Cilt 6,Birleşim 11, s.283-284.
32. TBMMZC, Cilt 7,Birleşim 138, s.386.
33. TBMMZC, Cilt 6,Birleşim 105, s.122.
34. TBMMZC, Cilt 2,Birleşim 162, s.835.
35. TBMMZC, Cilt 2,Birleşim 25, s.136-137.
36. TBMMZC, Cilt 7,Birleşim 121, s.23.
37. TBMMZC, Cilt 15,Birleşim 48, s.49.
38. TBMMZC, Cilt 7,Birleşim 12, s.449.
39. TBMMZC, Cilt 8,Birleşim 44, s.1058.
40. TBMMZC, Cilt 6,Birleşim 11, s.273.
41. TBMMZC, Cilt 6, Birleşim 119, s.488.
42. TBMMZC, Cilt 3,Birleşim 46, s.168-169.
43. Telif Eserler
44. Alkan, E. (2019). “Hüsrev Gerede: hayatı ve siyasi kişiliği (1884 - 1962)”, Tez no. 599857) [Yüksek lisans tezi, Anakara Hacı Bayram Veli Üniversitesi]. YÖK Ulusal Tez Merkezi.
45. Apaydın, E.(1984). “Türkiye Cumhuriyeti’nin bakan ve büyükelçilerinden Zekâi Apaydın’ ın albümünden”. Atatürk Araştırma Merkezi Dergisi 1, sy. 1:300-308.
46. Aydın, H. (2013). “Sakarya Savaşı’nda Anadolu’da Yeni Gün”. Selçuk İletişim, 6(2), 218-229.
47. Canpolat, M.(2020). “Milli mücadele yıllarında Anadolu’da Yeni Gün gazetesi’nde Cumhuriyet, cihan inkılabı ve millî komünizm meseleleri”. Üsküdar Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, sayı: 11, (Kasım): 377-409.
48. Çelebi, O.(2023). “Milli mücadele dönemi basınına göre Bekir Sami Bey’in İstifası ve Hükümet Değişikliği Meselesi”. Avrasya Uluslararası Araştırmalar Dergisi. 11 (35), 906-930.
49. Çelik, K.(2007). “Milli mücadelede iç isyanlar, Vatana İhanet Kanunu ve İstiklal Mahkemeleri”. Ankara Üniversitesi Türk İnkılap Tarihi Enstitüsü Atatürk Yolu Dergisi, S-40, Kasım.
50. Çoker, F.(1995). Türk parlamento tarihi-millî mücadele ve TBMM I. dönem 1919-1923, C. III. TBMM Basımevi, Ankara.
51. Çolak, F.(2015). “I. dönem TBMM’de İzmir mebusları ve faaliyetleri”. Çağdaş Türkiye Tarihi Araştırmaları Dergisi 15, sy. 31 (Aralık): 107-55.
52. Demirel, M.(2007) "Cami Baykurt", Modem Türkiye'de Siyasi Düşünce, Cilt.8. İstanbul, İletişim Yayınları.
53. Eroğlu F.(2016). “Yunus Nadi - hayatı ve eserleri (1879 – 1924)”, (Tez no. 430475) [Yüksek lisans tezi, Ankara Üniversitesi]. YÖK Ulusal Tez Merkezi.
54. Goloğlu, M.(1971). Cumhuriyet’e doğru 1921-1922. Ankara.
55. Gökman, M.(1973). 50. Yılın tutanağı (1923-1973). İstanbul.
56. Gürdal, F.(2019). “Türk siyasi hayatında Bekir Sami Kunduh (1865-1933)”, (Tez no. 575686) [Yüksek lisans tezi, Karabük Üniversitesi]. YÖK Ulusal Tez Merkezi.
57. Halaçoğlu, A.(1999). “Amasya protokolü ve Osmanlı hükümetleri”. Atatürk Araştırma Merkezi Dergisi 15, sy. 43 (Mart): 229-234.
58. Halıcı Ş.(2020). “Bekir Sami Kunduh (1867-1933)”, https://ataturkansiklopedisi.gov.tr/bilgi/bekir-sami-kunduh- 1867-1933/?pdf=3756. Erişim tarihi: 12/04/2025.
59. Haytoğlu, E.(2023). “İzmir’in İşgal Sürecinde Ali Nadir Paşa Ve 17. Kolordu”. Çağdaş Türkiye Tarihi Araştırmaları Dergisi .23, sy. 46 (Temmuz): 25-94.
60. Jaeschke, G.(1989). Türk kurtuluş savaşı kronolojisi, Mondros’tan Mudanya’ya kadar, 2. Baskı, Ankara.
61. Kara, B.(2009). “Savaş hazırlayan barış konferansı: Londra konferansı”. Gazi Akademik Bakış Cilt 3, Sayı 5.
62. Karakuş, C.(2019). “Hüsrev Gerede'nin hayatı ve faaliyetleri (1884-1962)”. (Tez no. 552008) [Yüksek lisans tezi, Marmara Üniversitesi]. YÖK Ulusal Tez Merkezi.
63. Kemal, C.(2010). “Mustafa Kemal’in Mondros Mütarekesi’ne tepkisi”, Ankara Üniversitesi Türk İnkılâp Tarihi Enstitüsü Atatürk Yolu Dergisi. S. 46, Güz, s. 367-400.
64. Kılıç, F.(2017). “Milli mücadele döneminde Hüsrev Gerede’nin yürüttüğü faaliyetler”. History Studies, Volume 9 Issue 4 November.
65. Kocatürk, U.(2007). Doğumundan ölümüne kadar kaynakçalı Atatürk Günlüğü. Atatürk Kültür Dil ve Tarih Yüksek Kurumu Atatürk Araştırma Merkezi Yayınları, Ankara.
66. Kodaz, Y. (2023). Yunus Nadi’nin gazete yazılarında Hatay, Palet yayınevi, Konya.
67. Konukçu, E. “Osmanlı IV. Orduy-ı Hümayunu’nda Kafkaslı komutan Musa Paşa”. Vakanüvis Uluslararası Tarih Araştırmaları Dergisi. Kafkasya Özel Sayısı, C. s.277-278.
68. Köstüklü, N.(1991). “I. İnönü muharebesi ve siyasi sonuçları üzerine bazı düşünceler”. Atatürk Araştırma Merkezi Dergisi, S.21, 603-607.
69. Kuran, A. B.(1956). Osmanlı İmparatorluğunda inkılap hareketleri ve milli mücadele. Baha Matbaası. İstanbul.
70. Okur, M.(2011). “Gümrü, Moskova ve Kars antlaşmaları çerçevesinde ermeni sorunu üzerine genel bir değerlendirme”, Kafkas Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, Sayı 8.
71. Özkaya, Y.(1985). “Millî mücadele’de ‘Anadolu ajansının kuruluşu ve faaliyetine ait bazı belgeler”. Atatürk Araştırma Merkezi Dergisi 1, sy. 2 (Mart 1985): 587-608.
72. Öztoprak, İ.(1992). “Dışişleri bakanı Bekir Sami Bey’in istifası meselesi”. Atatürk Araştırma Merkezi Dergisi 9, sy. 25 (Kasım): 95-108.
73. Satan A.(2008). “Felah-ı Vatan grubu”. (Tez no. 229401) [Yüksek lisans tezi, Yeditepe Üniversitesi]. YÖK Ulusal Tez Merkezi.
74. Sonyel, S.R.(1991). Türk kurtuluş savaşı ve dış politika. 2. Baskı, Ankara.
75. Şimşir, B.(2009). Malta Sürgünleri. Bilgi Yayınevi. İstanbul.
76. Tevetoğlu, F. (1971). Atatürk’le Samsun’a çıkanlar. Atatürk ve Çevresi Yayınları. Ankara.
77. Türkmen, Z.(2000). “30 Ekim 1918 tarihli Mondros ateşkes antlaşmasına göre Türk ordusunun kuruluş ve kadrosuna bir bakış”. OTAM Dergisi. Cilt 11, Sayı 11, 615 – 632.
78. Ulusan, Ş.(2009). “Şark meselesinden Sevr’e Türkiye”. ÇTTAD, VIII/18-19, (Bahar-Güz).
79. Yılmaz, E.(2012). “Abdülkadir Câmi Baykurt'un hayatı, siyasî faaliyetleri ve düşünce yapısı (1877-1949)”, (Tez no. 317740 [Yüksek lisans tezi, İstanbul Üniversitesi]. YÖK Ulusal Tez Merkezi
80. Yılmaz, E.(2018). Dört devirde bir muhalif Abdülkadir Câmi Baykurt (1877-1949). T.T.K. Yayınları. Ankara.