Kemaleddîn el-Andicânî’nin Çocukların İmanı ve Ahiretteki Durumlarıyla İlgili Görüşleri

Öz

Bu makale, Hanefî düşünce geleneğine mensup sekizinci asır âlimlerinden Kemaleddîn el-Andicânî’nin çocukların iman durumu ve ahiretteki konumlarına dair görüşlerini ortaya koymayı amaçlamaktadır. Müslüman inancında çocuklar fıtrat üzere, günahsız ve temiz olarak dünyaya gelir. Ancak bu masumiyetin ne zaman sona ereceği, çocuğun dinî yükümlülüğünün hangi yaşta başladığı ve ebeveynlerinin diniyle nasıl ilişkilendirileceği hususlar tartışma konusu olmuştur. Hanefî âlimlerinden Andicânî’in, Ṣıdḳu’l-Kelâm fî İlmi’l-Kelâm adlı hacimli bir eseri bulunmaktadır. Bu eserde o, Kelâm ilminin ilâhiyyât, sem’iyyât ve nübüvvet şeklindeki üç temel meseleni (mesâil) almış ve diğer kaynaklarda detayına çok da rastlanmayan “çocukların imanı” gibi konulara da geniş yer ayırmıştır. Günümüze kadar hakkında çok fazla çalışma bulunmayan bu Hanefî âlimin diğer görüşleri yanında çocukların imanı ile ilgili görüşlerinin de ilim dünyasına tanıtılması önem arz etmektedir. Andicânî eserinde çocukların imanının geçerli olup olmadığını ve ahiretteki durumlarını fıkıh ve kelâm ilimleri çerçevesinde analiz etmiştir. Ona göre temyiz gücüne sahip ve akıl melekeleri gelişmiş çocuklar Allah’a iman etmekle mükelleftir. Bu görüş, Andicânî öncesinde özellikle Ebû Mansûr el-Mâtürîdî ve onun takipçileri tarafından da benimsenmiştir. Müslüman çocuklarının genel itibarıyla cennetlik kabul edildikleri, müşrik çocuklarının ise durumlarının Allah’ın ezelî ilmine havale edilmesi gerektiği vurgulanmıştır. Andicânî, Müslüman çocukların cennetlik olduğu yönündeki genel kabulü benimsemiş, müşrik çocuklarının durumu ile ilgili olarak ortaya konan görüşleri ise sınıflandırıp eleştirel bir yaklaşımla değerlendirmiştir. O, çelişkili rivayetler karşısında hüküm vermekten kaçınmayı tercih ederek (tevakkuf) ihtiyatlı bir tutum sergilemiştir. Mu‘tezile, Eş’arî ve Hanefî mezheplerinin görüşlerini mukayeseli biçimde değerlendiren düşünür, meseleyi Ehl-i Sünnet’in mutedil çizgisi doğrultusunda ele alarak hem kendi döneminin hem de klasik görüşlerin ışığında kapsamlı bir analiz sunmuştur. Makale Andicânî’yi merkeze aldığından onun eseri ile sınırlı tutulmuş, diğer kaynaklara ise ihtiyaç halinde başvurulmuş; literatür taraması, doküman analizi, karşılaştırma, yorumlama yöntemleriyle sonuca ulaşılmaya çalışılmıştır.

Anahtar Kelimeler

• Kelâm
• Hanefî-Mâtürîdîlik
• Andicânî
• Ṣıdḳu’l-Kelâm
• Çocukların İmanı.

Kamald-Din Al-Andijani's Views on Children's Faith and Their Status in The Afterlife

Abstract

This article aims to reveal the views of Kemaleddīn al-Andijānī, one of the 8th-century scholars belonging to the Hanafī-Māturīdī tradition of thought, on the state of faith of children and their position in the hereafter. In the Islamic faith, children are regarded as innocent by nature at birth. However, the issues related to when this innocence ends, at what age the child's religious obligation begins, and whether they can be linked to the religion of their parents have been a matter of debate. Andijānī was a Hanafī scholar who wrote a voluminous work entitled Ṣidḳ al-Kalām fī Ilm al-Kalām. In this work, he has touched upon all the issues of theology such as divinity, semʿiyyāt (matters known through revelation) and prophethood, and he has also devoted a large space to issues such as ‘the faith of children’, which are not found in detail in other sources. It is important to introduce the views of this Hanafī scholar, who has not been studied much until today, to the world of scholarship in addition to his other views on the faith of children. In his work, Andijanī analysed the validity of children's faith and their status in the hereafter within the framework of the sciences of fiqh and kalām. According to him, children who possess discernment (tamyīz) and developed intellectual faculties are obliged to believe in Allah. This view was adopted especially by Abū Mansūr al-Māturīdī and his followers. It was emphasised that Muslim children were generally accepted to be born in heaven, while the status of polytheist children should be left to God's eternal knowledge. Andijānī adopted the general acceptance that Muslim children are born to be in heaven, while he categorised and critically evaluated the views on the status of polytheist children. In the face of contradictory narrations, Andijānī preferred tawakkuf, that is, to refrain from making judgements, and with this approach, he displayed a cautious attitude. Evaluating the views of Muʿtazila, Ashʿarī and Hanafī sects in a comparative manner, the thinker presented a comprehensive analysis in the light of both his own period and classical views by addressing the issue in line with the moderate line of Ahl al-Sunnah. Since the article is centred on Andijānī, it is limited to his work, and other sources were consulted when necessary; literature review, document analysis, comparison and interpretation methods were used to reach a conclusion.

Keywords

• Kalām
• Hanafī-Māturīdism
• Andijānī
• Ṣıdḳu'l-Kalām
• Faith of Children.

Kaynakça

1. Bâbertî, Ekmele’d-Dîn Muhammed b. Muhammed. (2009). Şerḥu Vaṣiyyeti’l-İmâmi’l-Aʿẓam. (Thk.: Muhammed Subhî el-Âidî). Ürdün: Dârü’l-Feth Li’d-Dirâsât ve’n-Neşr.
2. Bağdâdî, Ebû Mansûr Abdülkāhir b. Tâhir b. Muhammed et-Temîmî. (1928). Uṣûlü’d-dîn. 1. Basım. İstanbul: Matbaatu’d-Devlet.
3. Bâkıllânî, Ebû Bekr Muhammed b. Tayyib b. (1957). el-Temhîd Beyrut: el-Mektebet’ü el-Şerkiyye.
4. Bayram, İ. (2020). Muʽtezile’de Çocukların Dinî Konumu. Harran Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 43, 209-250. https://doi.org/10.30623/harranilahiyatdergisi.634863
5. Buhârî, Ebû Abdillâh Muhammed b. İsmâ‘îl. (1993). el-Câmiʿu’ṣ-ṣaḥîḥ. (Thk.: Mustafâ Dîb el-Buğâ). I-VII. Beyrut: Dâru İbn Kesîr-Yemâme.
6. Cüveynî, İmam’ül Haremeyn. (2009). el-İrşâd ilâ Kavâtı’i’l-Edille fî Usûli’l-İ’tikâd. (Thk.: Ahmed Abdurrahîm es-Sâik). 1. Baskı. Kâhire: Mektebetü's-Sekâfetü'd-Dîniyye.
7. Çağlayan, H. (2014). “Teklif Karşısında Çocukların Dünya ve Ahiretteki Durumu.” Kelam Araştırmaları Dergisi, 12/1, 37-60. https://doi.org/10.18317/kader.80539
8. Çağlayan, H. (2021). Çocukların Elemi Meselesi Hakkında Bir Değerlendirme. Tefsir Araştırmaları Dergisi, 5/1, 1-21. https://doi.org/10.31121/tader.877482.

9. Çınar, B. (2022). İslam’da Kulluk Teorisi ve Fetret Ehlinin Özel Konumu. Yakın Doğu Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 8/1, 21-40. https://doi.org/10.32955/neu.ilaf.2022.8.1.02.
10. Diyanet İşleri (Yeni) Meali. Erişim 18 Ağustos 2025. https://www.kuranvemeali.com/nebe-suresi/diyanet-isleri-yeni-meal
11. Ebû Dâvud, Süleymân b. el-Eş‘as. (2009). Sünenü Ebî Dâvud. (Thk.: Şu‘ayb el-Arnaût vd.). I-VII. Dımaşk: Dâru’r-Risâleti’l-Alemiyye.
12. el-Irakî, Zeynüddin Abdürrahîm. (1408/1987). Tahrîcu Aḥâdîsi İḥyâ’i ʿUlûmi’d-Dîn, 1. Basım. 7 Cilt. Riyâd: Dârü'l-Âsime.
13. Elmalılı Hamdi Yazır Meali, Erişim 17 Ağustos 2025. https://www.kuranvemeali.com/nuh-suresi/27-ayeti-meali
14. Eş’arî, Ebü’l-Hasan Ali İbn İsma’il. (1411/1990). el-İbâne an Usûli’d-Diyâne. (Thk.: Beşir Muhammed Uyun). 3. Basım. Mektabet’ü’d-Darül Beyan.
15. Haccâc, Ebü’l-Huseyn Müslim. (1991). Sahîhu Müslim. (Nşr.: Muhammed Fuâd Abdülbâkî). Beyrut-Lübnan: Dâru İhyâi’l-Kütübi’l-Arabiyye.
16. Hökelekli, H. “Fıtrat” maddesi. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. Erişim 05 Temmuz 2025. https://islamansiklopedisi.org.tr/fitrat
17. Işık, İsmail vd. KELÂM III Sistematik Kelâm İlâhiyât. Altınordu Yayınları, 2. Baskı, 2022.
18. Kādî Abdülcebbār. (1998). el-Uṣûlü’l-ḫamse. (Thk.: Faysal Budeyr 'Avn). Câmi’atü Kuveyt.
19. Kādîhân, Ebü’l-Mehâsin Fahrüddîn Hasen b. Mansûr b. Mahmûd el-Özkendî el-Fergānî. (1971). Fetâvâ Kādîhân. Beyrut: Dârü’l-Kütübü’l-İlmiyye.
20. Karagöz, Nail. (2024). Mâtürîdî Akılcılığı. Ankara: Berikan Yayınevi.
21. Kâsânî, Alâüddîn Ebû Bekr b. Mes‘ûd b. Ahmed. (2003). Bedâi’ü’s-Sanâyi’ fi Tertîbi’ş-Şarâyi'. 2. Baskı. Beyrut: Dârü’l-Kütübü’l-İlmiyye.
22. Kemâleddîn Andicânî. Ṣıdḳu’l-Kelâm fî İlmi’l-Kelâm. Kâhire: Dâru’l-Kütübi’l-Mısrıyye: 265, 1a-767b.
23. Nâtıfî, Ahmed b. Muhammed b. Ömer el-Cürcânî Ebî el-Abbâs. (1437/2016). el-Ecnâs fi’l-furû el-Fikhü’l-Hanefî. 2 Cilt. thk. Abdullah b. Sa’d et-Tuhays - Kerim b. Fuâd b. Muhammed el-Lem‘î. Riyad: Dâru’lMe’sûr.
24. Pezdevî, Ebü’l-Yüsr. (1971). Uṣûlü’d-dîn. (Thk.: Hans-Peter Linss). Kahire: el-Mektebetü’l-Ezheriyyetü li’t-Türâs. Semerkandî, Ebû Bekr Alâüddîn Muhammed b. Ahmed b. Ebî Ahmed. (1948). Tuḥfetü’l-fuḳahâʾ. 1. Baskı. Beyrut: Dârü’l-Kütübü’l-İlmiyye.
25. Serahsî, Şemsü’l-eimme Muhammed b. Ebî Sehl Ahmed. (2008). el-Mebsûṭ. (Çev.: Şerafettin Kalay). (Ed.: Mustafa Cevat Akşit). İstanbul: Gümüşev.
26. Şehristânî, Muhammed b. Abdilkerîm b. Ebî Bekir Ahmed. (1993). el-Milel ve’n-nihal. (Thk.: Emir Ali Mehna, Ali Hasan Faûr). 3. Basım. 2 Cilt. Beyrut: Dâru’l-meârif. Şevki Yavuz, Y. “Çocuk” maddesi, Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. Erişim 05 Temmuz 2025. https://islamansiklopedisi.org.tr/cocuk
27. Şeybânî, Muhammed bin el-Hasan. (2009). Siyerü’s-Sağiır. (Thk.: Muhammed Boynukalın). İstanbul: Ocak Yayıncılık.
28. Şükrî, Muvaffak Ahmed. (1988). Ehlü’l-fetre ve men fî ḥükmihim. Dimeşk-Beyrut: Dârü İbni Kesîr.
29. Taşdelen, M. (2024). Abdulkâhir El-Bağdâdî’nin Usûlü’d-dîn Adlı Eserinde Çocukların İmanı Meselesi. İlahiyat Akademi 19, 103-128. https://doi.org/10.52886/ilak.1459644.