Âşık Paşa’nın Garib-nâme’sinde İdeal İktidar Tasavvuru

Öz

Âşık Paşa, Anadolu’da Moğol istilasının meydana getirdiği kargaşa döneminde yaşamış, toplumu içine düştüğü manevi boşluktan bir nebze de olsun kurtarmak ve onların manevi dünyalarını zenginleştirmek için Garîb-nâme adlı eserini kaleme almıştır. Garîb-nâme, umumiyetle tasavvufi bir eser olarak bilinmekle birlikte bu eser, içerdiği tasavvufi öğretiyle beraber siyasi düşüncenin izlerini taşıyan bir metindir. Şair eserinde, Anadolu’nun sosyal ve siyasi çalkantılarla şekillendiği bir dönemde ideal iktidarın hangi esaslar üzerine inşa edilmesi gerektiğini ayrıntılı biçimde ele almıştır. Ona göre iktidar, sadece otorite ya da zor kullanma yetkisi değil; adaletin tesisi, halkın ihtiyaçlarının karşılanması ve güvenin sağlanması gibi sorumlulukları içeren çok boyutlu bir yapıdır. İktidarın hakikati, ilahi iradeye bağlılıkla sınırlandırılmış; bu anlayış hükümdarın kararlarını ahlaki ve manevi ilkeler doğrultusunda almasını zorunlu kılmıştır. Garîb-nâme’de ideal yöneticinin, dinin emirlerinden ayrılmadan halkı bir arada tutmak için mücadele etmesi ve halkı ortak bir kimlik etrafında toplaması gerektiğini öne çıkarmıştır. Eserde ideal hükümdarın nitelikleri arasında akıl, ilim, irfan, adalet, kudret, asalet, tevazu, cömertlik, merhamet ve liyakat öne çıkarılmıştır. Âşık Paşa, asaleti iktidarın meşruiyetini pekiştiren bir unsur olarak görse de bunun tek başına yeterli olmadığını belirtmiştir. Âşık Paşa’nın bu fikirleri, kuruluş aşamasından sonraki yıllarda da hem devlet adamlarına yol göstermiş hem de yönetimle ilgili fikirler üreten düşünürlere örnek olmuştur. Bu çalışmada, Garîb-nâme’de ortaya konan iktidar anlayışını tespit etmek ve Âşık Paşa’nın ideal hükümdar modelini klasik siyaset teorileriyle karşılaştırarak değerlendirmek amaçlanmıştır. Yöntem olarak metin çözümlemesi benimsenmiş, seçili beyitler siyasal ve ahlaki bağlamlarıyla ele alınmıştır. Böylece Anadolu’daki Türk-İslam düşüncesinin siyasal boyutlarına dair yeni bir perspektif geliştirmek hedeflenmiştir.

Anahtar Kelimeler

• İktidar kavramı
• Âşık Paşa
• Garib-nâme
• ideal iktidar
• Meşruiyet.

The Ideal Conception of Power in Âşık Paşa’s Garib-nâme

Öz

Âşık Paşa, who lived during the tumultuous period caused by the Mongol invasion of Anatolia, authored the Garîb-nâme with the aim of alleviating, to some extent, the spiritual void into which society had fallen and enriching their spiritual lives. Although Garîb-nâme is generally known as a Sufistic work, it is a text that bears traces of political thought alongside the Sufi doctrines it contains. In his work, the poet elaborates on the principles upon which ideal governance should be constructed during a period when Anatolia was shaped by social and political upheavals. According to him, power is not merely authority or the right to use coercion; rather, it is a multidimensional structure encompassing responsibilities such as the establishment of justice, the fulfillment of public needs, and the assurance of security. The reality of power is delimited by adherence to divine will; this understanding necessitates that the ruler makes decisions in accordance with moral and spiritual principles. Garîb-nâme emphasizes that the ideal ruler must strive to maintain social cohesion without deviating from religious mandates and unite the people around a shared identity. The work highlights qualities such as intellect, knowledge, wisdom, justice, power, nobility, humility, generosity, compassion, and merit as essential attributes of the ideal ruler. While Âşık Paşa views nobility as an element that reinforces the legitimacy of power, he asserts that it is insufficient on its own. These ideas of Âşık Paşa served as a guide for statesmen in the years following the foundational period and provided a model for thinkers generating ideas regarding governance. This study aims to identify the concept of power presented in the Garîb-nâme and to evaluate Âşık Paşa’s model of the ideal ruler through a comparison with classical political theories. Textual analysis was adopted as the methodology, and selected couplets were examined within their political and moral contexts. Thus, the study targets the development of a new perspective regarding the political dimensions of Turkish-Islamic thought in Anatolia.

Anahtar Kelimeler

• Concept of power
• Âşık Paşa
• Garib-nâme
• ideal authority
• legitimacy

Kaynakça

1. Acar, H. (2018). Aristoteles’te Uygulanabilir En İyi Rejim Olarak Anayasal Yönetim (Politeia) Kavramı, OPUS-Uluslararası Toplum Araştırmaları Dergisi, S. 9(16), s. 2217-2231. DOI: 10.26466/opus.481630
2. Ağaoğulları, M. A. (2013). 17. Yüzyıl İngiliz Devrimleri: Modern Devletin Biçimlenişi, Ağaoğulları, M. A. (Ed.). Siyasi Düşünceler Tarihi içinde, Anadolu Üniversitesi Açıköğretim Fakültesi Yayınları, Eskişehir.
3. Ahmed b. Hanbel (ö. 241/855), el-Müsned, I-VI (s. 129-183), Çağrı Yayınları, İstanbul 1981.
4. Akçe, S. (2021). Batı Anadolu Beyliklerinin Sosyal ve Siyasal Hayatında Kadınlar (Yayınlanmamış yüksek lisans tezi). Aydın Adnan Menderes Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
5. Altıntop, H. (2016). Farabi’de Siyasal Düşünce. Dergâh Yayınları.
6. Altuntaş Duman, N. (2023). Osmanlı Devleti’nde İktidarın Meşruiyeti Üzerine, Ankara Üniversitesi SBF Dergisi, DOI: 10.33630/ausbf.1228724.
7. Altuntaş, H.&Şahin M. (2011) Kur’ân-ı Kerim Meali. Diyanet Vakfı Yayınları.
8. Alyılmaz, C. (2010). Türkçe Öğretiminin Sorunları, Turkish Studies, 5(3), 728-749.

9. Apalı, Y. (2021). Michel Foucault’da İktidar ve Güç, Mehmet Akif Ersoy Üniversitesi Uygulamalı Bilimler Dergisi, S. 5(2), s. 290-304. DOİ: https://doi.org/10.31200/makuubd.984887
10. Arı, S. (2022). Max Weber’in Siyaset Teorisi Üzerine Bir Değerlendirme, Karatay Sosyal Araştırmalar Dergisi, S. (9), s. 47-61. DOI: https://doi.org/10.54557/karataysad.1134252
11. Ateş Burç, S. (2021). Foucault’da İktidar ve İktidar Teknolojilerinin Dönüşümü, Dokuz Eylül Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 23 (3), 1287-1309.
12. Bağdatlı, Ö. (2007). Kutadgu Bilig’de Devlet ve Adalet İlişkisi [Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi], İstanbul Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, İstanbul.
13. Bağdatlı, Ö. (2016). İslam Siyaset Düşüncesinin Kavramsal Temelleri [Doktora Tezi], İstanbul Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, İstanbul.
14. Beşirli, H. (2016). Kutadgu Bilig’de Hükümdarlık ve Hükümdarın Meşruiyeti, 21. Yüzyılda Eğitim ve Toplum: Eğitim Bilimleri ve Sosyal Araştırmalar Dergisi, S. 5(14), s. 19-33. Erişim adresi: https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/367675.
15. Bozkurt, K. (2022). Muktedir Özneler ya da Kötü İdareciler. Oktay, A. (ed). Klasik Türk Edebiyatında Öteki (293-352). Çizgi Yayınları.
16. Bulduk, Ü. (2021). Yunus Emre Çağında Anadolu’nun Siyasal ve sosyal Durumu, Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi Dergisi, Özel Sayı, 57–67.
17. Bulut, T. (t.y.). Siyasal Düşünceler Tarihi, Siyasal Kitabevi.
18. Can, C. (2007). Garîb-nâme’de İnsan ve İnsan Tipleri. (Yayınlanmamış yüksek lisans tezi). İstanbul Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
19. Canetti, E. (2006). Kitle ve İktidar. (Çev. G. Aygen). Ayrıntı Yayınları.
20. Çağrıcı, M. (2011). “Tevazu”. DİA İçinde (Cilt: 40, ss. 583-585). Diyanet Vakfı Yayınları.
21. Çaha, Ö. (2018). Siyasi Düşünceler ve İdeolojiler, Dursun, D. – Altunoğlu, M. (Ed.), Siyaset Bilimi, Anadolu Üniversitesi Açıköğretim Fakültesi Yayınları, Eskişehir.
22. Çavdaroğlu, B. E. (t.y.). Kutadgu Bilig’e Göre Adalet, Töre (Törü) ve Kut Kavramları Üzerine Bir Değerlendirme.
23. Çilingir, L. (2016). Farabi: Medeni Siyaset, Vural M. (Ed.) İslam’ın Klasik Çağında Felsefi Bir Sorun Olarak Siyaset, Elis Yayınları, Ankara.
24. Demirel, D. (2017). Eski Türklerde Devlet Sisteminin Mutlak Monarşik Modelden Ayrılan Yönleri, Karadeniz Sosyal Bilimler Dergisi, S. 9(16), s. 425-450, https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/351391
25. Devellioğlu, F. (2006). Osmanlıca-Türkçe Ansiklopedik Lügat, Aydın Kitabevi Yayınları, Ankara.
26. Donuk, A. (1978). Eski Türklerde Devlet ve Teşkilatı (Yayınlanmamış Doktora Tezi), İstanbul Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
27. Doruk, M. (2013). Âşık Paşa’nın Garîb-nâme’de Kur’ân Âyetlerine Yaklaşımı, Sakarya Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, S. 27, s. 167-190, Erişim Adresi: https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/192157.
28. Döğüş, S. (2008). “Osmanlılarda Gaza İdeolojisinin Tarihi ve Kültürel Kaynakları”. Belleten, 72 (265), 817-888.
29. Erkoç, E. (2020). Âşık Paşa ve Oğlu Elvan Çelebi. Çorum Belediyesi Yayınları.
30. Geçit, B. (2021). Jean-Jacques Rousseau’nun Siyaset Felsefesi Üzerine Bir Değerlendirme, Dicle Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, S. 29, s. 287-304, Erişim Adresi: https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/1795265.
31. Gülten, S. (2020). Antik Çağdan Aydınlanmaya Siyasi Otorite Problemi [Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi]. Kırıkkale Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Kırıkkale.
32. Han, B.C. (2020). İktidar Nedir? (Çev. M. Özdemir). İnsan Yayınları.
33. Kaçalin, M. S. (2008). Yûsuf Has Hâcib: Kutadgu Bilig. Kültür ve Turizm Bak. Yay., (e kitap).
34. Kalkır, N. (2018). Konfuçyüs’ün Yönetim Anlayışı Üzerine Bir Analiz, Current Resaarch in Social Sciences, 4(3), 97-107.
35. Kaplan, M. (2010). Âşık Paşa ve Birlik Fikri, Journal of Turkology, S. 18, s. 149-160. https://doi.org/10.18345/tm.05654.
36. Kılıç, M. (2025). Âşık Paşa'nın Garîb-Nâme Adlı Eserinde İktidar Olgusu (Yayınlanmamış yüksek lisans tezi). Batman Üniversitesi.
37. Koca, S. (2007). Selçuklu İktidarının Belirlenmesinde Rol Oynayan Güçler ve Melikşâh’ın Büyük Selçuklu Tahtına Çıkış, Gazi Türkiyat, 1(1), 9-33
38. Konfüçyüs. (2022). Analektler (Çev. Murat Karlıdağ). Say Yayınları.
39. Kucur, S. S. (2019). Büyük Selçuklu Devlet Teşkilatı. Bezer, G. Ö. (Ed.). Büyük Selçuklu Tarihi. AÖF Anadolu Üniversitesi Yayınları.
40. Kut, G. (1991). Âşık Paşa, Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi içinde (Cilt 4, s. 1-3). TDV Yayınları.
41. Lale, G. (2020). Akıl ve İktidar. [Lisans bitirme tezi]. Anadolu Üniversitesi, Edebiyat Fakültesi, Felsefe Bölümü.
42. Menekşe, Ö. (2005a). İslam Düşünce Tarihinde Devlet Anlayışı: Mâverdi ve Nizâmülmülk Örneği, Dinbilimleri Akademik Araştırma Dergisi, 5 (3), 193-211.
43. Menekşe, Ö. (2005b). Ehl-İ Sünnet Düşüncesinde Devlet Dnlayışı: Mâverdî Derneği, Marife Dini Araştırmalar Dergisi, 5 (3), 135-148.
44. Mert, O. (2002). Kutadgu Bilig’de Hâl Kategorisi. [Yayımlanmamış Doktora Tezi]. Atatürk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
45. Muharem, J. (2003). Lutfi Paşa’nın Halâsü’l-ümme fî Ma’rifeti’l-e’imme Risâlesinin Tahkik, Tahlil ve Tercümesi. [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi], Marmara Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü.
46. Nizamü’l-mülk (2009). Siyâsetnâme. (çev. Ayar, M. T.). Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları,
47. Okur, H. (2020). Gazâlî’nin Nasîhatü’l-Mülûk Adlı Eserinde Siyasetü’ş-Şeriyye Esasları, Harran Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 43 (Haziran, 2020), s. 1-30, DOI: 10.30623/harranilahiyatdergisi.572343.
48. Ovacık, Z. (2022). Âşık Paşa’nın Garîb-nâme’sinin Politik Vizyonuna İlişkin Bir Değerlendirme: Garîb-nâme’de Politik ve Etik Bir Değer Olarak Alplık, Nevşehir Hacı Bektaş Veli Üniversitesi SBE Dergisi, 12 (2), 1017-1027.
49. Özgüden, M. (2020). Akıl, Arzu ve İktidar: Platon’da Demokrasi ve Tiranlık, Amme İdaresi Dergisi, 53(2), 129–157.
50. Öztürk, N. M. ve Ok, A. Ş. (2017). Siyasal Meşruiyet Düşüncesinin Evrimi, Türk İdare Dergisi, S. 484, s. 271-305, http://www.tid.gov.tr/kurumlar/tid.gov.tr/tum-sayilar(2)/2001-2025/2017/Haziran/Siyasal-Mesruiyet-Dusuncesinin-Evrimi.pdf.
51. Pamir, A. (2022). Eski Orta-Asya Türk Kamu Hukuku’nda Kağanların Görev ve Sorumlulukları, Ankara Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, 71 (I), 321-348.
52. Partalcı, E. (2021). 13. ve 14. Yüzyılda Anadolu’da Siyasi İktidarın Hukuki Kavranışı. (Yayınlanmamış doktora tezi,). İstanbul Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
53. Platon, (2005). Devlet. (Çev. Saraçoğlu, S.-Atayman, V.). Bordo-Siyah Yayınları.
54. Russell, B. (1976). İktidar. (Çev. M. Ergin). Altın Kitaplar.
55. Saraçoğlu, A. D. (2022). Michel Foucault’nun İktidar Kavramı, İnternational Social Sciences Studies Journal, 8 (97), 1527-1532.
56. Şen, A. (2019). İmam Mâturidî’ye Göre Liderlik ve Siyasal Meşruiyet, İlahiyat Araştırmaları Dergisi, 33(2), 127–137.
57. Şenol, M. İ. (2018). İslam Siyaset Felsefesinde Riyaset-İmamet Düşüncesi [Yayımlanmış Yüksek Lisans Tezi]. Necmettin Erbakan Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Konya.
58. Uludağ, S. (2007). İbn Haldun: Mukaddime, Dergâh Yayınları, İstanbul.
59. Uslu, A. (2019). Türklerde Devlet Yönetimi, Türk Ekini S. (3), s. 4-17, Erişim Adresi: https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/1177644.
60. Yalçınkaya, A. (2013). Antik Yunan: Yurttaş ve İktidar, Ağaoğulları, M. A. (Ed.). Siyasi Düşünceler Tarihi, Anadolu Üniversitesi Açıköğretim Fakültesi Yayınları, Eskişehir.
61. Yavuz, K. (2000). Garîb-nâme. Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları.
62. Yürük, H. (2020). Osmanlı Devleti’nde Adalet Sistemi ve Teşkilatı İçinde Bir Örnek Şahsiyet Adliye Nazırı Abdurrahman Nureddin Paşa, Adalet Dergisi, S. 65, s. 631-654, Erişim Adresi: https://dergipark.org.tr/tr/pub/adaletdergisi/issue/58576/84689.
63. Zorlu, S. E. (2022). Eski Türklerde ve Osmanlı Devleti’nde Meşruiyet İnancı Bağlamında Devlet Başkanının Belirlenmesi, Necmettin Erbakan Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, S. 5(2), s. 501-533.