Yaşar Kemal’in “Kuşlar da Gitti” Adlı Romanında Ad ve Ad Soylu Sözcüklerle Kurulan İkilemelerin Yapısı

Yıl 2025, Cilt: 10 Sayı: 18, 412 - 443, 30.12.2025

Eray Bilge

https://doi.org/10.71218/asobid.1788141

Öz

Cumhuriyet dönemi Türk edebiyatının realist, gözlemci ve toplumcu yazarlarından Yaşar Kemal; “Kuşlar da Gitti” romanında sosyo-kültürel anlamda çöken halkı, toplumun geçirdiği olumsuz değişimleri ve insanların vurdumduymaz tavırlarını Florya’da kuş satan çocuklar ile bu kuşlar için gelen kişilerin diyaloğu aracılığıyla yalın bir üslupla anlatır. Eserlerinde Çukurova’yı ve yöre insanının dertlerini, geçim sıkıntısını yansıtmayı kendisine bir görev edinen yazar; bu geleneğin dışına çıkarak “Kuşlar da Gitti” adlı romanında sosyal eleştiri üzerinde durmuştur. Genellikle köylü- ağa çatışmalarını, Çukurova’nın sarı sıcağında çalışmak zorunda olan işçileri ve içinde bulundukları durumları tüm çıplaklığıyla ve gözlemci bakış açısıyla eserlerinde yansıtırken burada içerik bakımından bir değişiklik yapmıştır. Bu eseri olay odaklı değildir. Şaşırtıcı, sürükleyici ve çarpıcı bir hikâyesi ve olaylar zinciri yoktur ancak içerdiği mesajlar bakımından dikkate değerdir. Verdiği mesajlar tüm insanları ilgilendiren güncel, toplumsal ve evrensel konulardan seçilmiştir. Ayrıca Yaşar Kemal’in çoğu romanı taşra merkezliyken burada mekân kent seçilmiştir: Florya. Konu, tema ve mekân arasında bir ilişki olduğu açıktır. Yazar bu üç ana unsuru sağlam zemine oturtmuştur. Akıcı ve kıvrak bir üsluba sahip olan yazar, dilimizin söz varlığı unsurlarını “Kuşlar da Gitti” eserinde kullanmayı ihmal etmemiştir. Bu unsurlar arasında ikilemelere sıkça yer vermiş ve ikilemeleri ustalıkla kullanmıştır. Romanında farklı anlam ve yapıdaki ikilemeleri kullanarak anlatımı zengin hâle getirmiş ve okuyucusuna geniş anlam alanları sunmuştur. Bu çalışmada yalnızca eserde yer alan ad ve ad soylu sözcüklerle oluşan ikilemeler tespit edilmiş, anlam ve yapı bakımından incelemeye tabi tutulmuştur. Romanda farklı yapılarda 150 tane ad ve ad soylu sözcükle kurulmuş ikilemeye yer verildiği görülmüş; bu ikilemeler, geçtiği sayfalarla işaretlenerek çalışmaya dâhil edilmiştir. İncelemeden hareketle Yaşar Kemal’in ikileme varlığı ve onları kullanma yeteneğinden yola çıkarak Türkçedeki ikilemeler ve bunların yapı alanları saptanmaya çalışılmıştır.

Anahtar Kelimeler

İkilemeler , Yaşar Kemal , Kuşlar da Gitti , Yapı , Anlam.

The Structure of Reduplications Established with Nouns and Noun Derived Words in Yaşar Kemal's Novel "Kuşlar da Gitti"

Öz

Yaşar Kemal, one of the realist, observant, and socially conscious writers of the Republican era of Turkish literature, with this simple style, used to narrates the socio-cultural decline of the people, the negative changes experienced by society, and the indifference of individuals in his novel “Kuşlar da Gitti” through the dialogue between children selling birds in Florya and the people who came to buy them. The author, who made it his mission to reflect the troubles and livelihood struggles of the people of Çukurova in his works, broke with this tradition and focused on social criticism in his novel “Kuşlar da Gitti.” While he usually reflecteds peasant-landlord conflicts, workers forced to labor under the scorching sun of Çukurova, and their circumstances in all their rawness and from an observer's perspective in his works, he made a change in content here. This work is not event-driven. It does not have a surprising, compelling, or striking story or chain of events, but it is noteworthy for the messages it contains. The messages it conveys were selected from realities of that time, social, and universal issues that concern all people. Furthermore, while most of Yaşar Kemal's novels were set in rural areas, in this book the setting was a city: Florya. The relationship between the subject, theme, and setting was clear. The author firmly established these three main elements. Possessing a fluid and agile style, the author wouldn’t neglect to use the lexical elements of our language in the work “Kuşlar da Gitti.” Among these elements, he frequently used antitheses and employed them skillfully. By using antitheses with different meanings and structures in his novel, he enriched the narrative and offered his readers broad fields of meaning. In this study, only antitheses formed with nouns and noun-like words found in the work was identified and examined in terms of meaning and structure. It was observed that the novel contained 150 pairs formed with nouns and noun-like words of different structures; these pairs were marked with the pages they appeared on and included in the study. Based on the analysis, the existence of pairs in Yaşar Kemal's work and his ability to use them were used as a starting point to attempt to identify pairs in Turkish and their structural domains.

Anahtar Kelimeler

Reduplications , Yaşar Kemal , Kuşlar da Gitti , Structure , Meaning

Kaynakça

• Aksan, D. (2014). Anadilimizin söz denizinde. Bilgi Yayınevi.
• Akyalçın, N. (2007). Türkçe ikilemeler sözlüğü. Anı Yayıncılık.
• Akyol, Ö. (2018). Yaşar Kemal’in Kuşlar da Gitti romanına derin ekolojik bir bakış. Pamukkale Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, (32), 237-242.
• Altınkayrak, H. (2018). Türk edebiyatında yazarlar ve şairler. Hürriyet Kitap.
• Budan C. Y. (2017). Çevreci eleştiri bağlamında Yaşar Kemal’in Kuşlar da Gitti romanı üzerine bir değerlendirme. Bartın Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Dergisi, 2(1), 3-20.
• Çiftlikçi, R. (1993). Yaşar Kemal (yazar– eser– üslup). [Yüksek lisans tezi]. İnönü Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
• Çiftlikçi, R. (2019). Yaşar Kemal. TDV İSAM Ansiklopedisi, 2, 667-669.
• Ergin, M. (2013). Türk dil bilgisi. Bayrak Yayınları.
• Hatiboğlu, V. (1981). Türk dilinde ikileme. Türk Dil Kurumu Yayınları.
• Hirik, E. (2018). Türkçede tekrarlı yapı sınıfları. Türkiyat Mecmuası Journal of Turkology, 28(2), 37-65.
• Kahraman, T. (2007). Çağdaş türkiye türkçesindeki ad çekim ekleri ve bunların işlevleri. Kanyılmaz Matbaası.
• Karaağaç, G. (2013). Dil bilimi terimleri sözlüğü. Türk Dil Kurumu Yayınları.
• Kemal, Y. (2002). Kuşlar da gitti. Adam Yayınları.
• Korkmaz, Z. (1992). Gramer terimleri sözlüğü. Türk Dil Kurumu Yayınları.
• Özmen, M. (2016). Türkçenin sözdizimi. Karahan Kitabevi.
• Tuna, O. (1949). Türkçede tekrarlar. Türk Dili ve Edebiyatı Dergisi, 3(2-3), 429-447. Türkçe sözlük. (2023). Türk Dil Kurumu Yayınları.
• Üstünova, K. (2008). Dede korkut destanlarında, aşamalı tekrarların üslup özelliklerini biçimlendirişi üzerine. Uludağ Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 9(14), 229-237.
• Vardar, B. (2002). Açıklamalı dilbilim terimleri sözlüğü. Multilingual Yabancı Dil Yayınları.
• Uyguner, M. (1993). Yaşar Kemal-Yaşamı, Sanatı, Yapıtlarından Seçmeler. Bilgi Yayınevi.