Eskişehir, Odunpazarı İlçesinde Çeşme Olarak Kullanılmış Bir Roma Dönemi Mezar Steli

Öz

Çalışma kapsamında ilk olarak stelin bulunduğu bölgenin tarihi hakkında bilgi verilmiştir. Ardından eser, Phryg kapı tipi mezar stelleriyle ilişkilendirilerek bu konu üzerinde yoğunlaşılmış ve yapılan analojilerle eserin tipolojik ve ikonografik açıdan detaylıca ele alınmasında özen gösterilmiştir. Çalışmanın son aşamasında ise mezar stelinin devşirme olarak kullanıldığı çeşme üzerinde durulmuştur. Mezar stellerinde yer alan nesnelerin bölgesel özellikler yansıttığı bilinmektedir. Bölgede yetişen bitkiler ve hayvancılık faaliyetlerinin steller üzerinde betimlenmesi, bu durumun bir kanıtı olarak değerlendirilebilir. Ayrıca stel sahibinin mesleği ve diğer faaliyetleriyle ile ilgili unsurlar da simgesel olarak betimlenebilir. Zira stellerde bulunan; orak, kılıç, bıçak gibi aletler kişinin mesleği hakkında detaylı bilgi edinmemizi sağlayan önemli betimlemelerdir. Stelde yer alan nesnelerden yola çıkarak ölen kişinin çoğu zaman kadın ya da erkek olduğunu anlayabilmek de mümkündür. Phrygia halkı özellikle Eskişehir, Kütahya ve Afyon üçgeninde çeşitli kaya mezarları, altarlar ve anıtlar yaparak eşsiz bir kültürel mirası bizlere aktarmışlardır. Özellikle Roma Dönemi’nde, Phrygia’ya özgü “kapı tipi mezar stelleri” geniş bir yayılım göstermiştir. Stelin genel özelliklerine bakıldığında Phrygia kapı tipini yansıtması açısından Eskişehir, Kütahya ve Afyonkarahisar arkeoloji müzelerinde farklı kabartmalara sahip çeşitlerine de rastlanmaktadır. Bu mezar stellerinde yapı malzemesi olarak Dokimeion mermeri veya yerel taş ocaklarından alınan taşlar kullanılmıştır. Çalışmaya konu olan eserde gri damarlı mermer türünün kullanılması ayırıcı bir özellik olarak kabul edilebilir. Çünkü Eskişehir’in ilçelerinde Dokimeion beyaz mermerinin yanı sıra Dokimeion pavonazzetto mermerinin seyrek olarak kullanıldığı bilinmektedir. Antik Roma mezar stelleri devşirme malzeme olarak sıklıkla çeşmelerde ayna taşı veya beden duvarlarında yapı taşı olarak kullanılmıştır. Tarihi Odunpazarı Bölgesi’nde sürdürülen incelemelerde mevcut stelin yakınlarında bulunan diğer yapılarda da özellikle çeşmelerde, devşirme malzeme kullanımının yaygın olduğu söylenebilir. Çeşmelerde sıklıkla dikkat çeken devşirme malzemeler, adak ve mezar stelleri, bölme sütun gövdeleri, altar tabanları, ambon merdiven arkası levhaları (nişli çifte sütunce) ve muhtelif diğer levhalardır. Mevcut mezar stelinin, Odunpazarı’nda halkın ihtiyaçları doğrultusunda Geç Osmanlı Dönemi’ne ait bir çeşmede kullanılması, stelin yakın bir bölgedeki nekropol alanından buraya taşınmış olabileceğini düşündürtmektedir. Fakat günümüzde kent içerisinde herhangi nekropol izine rastlanmaması, bölgenin üzerine modern kentin inşa edilmesiyle ilişkilendirilebilir. Bu durum aynı zamanda Eskişehir’deki eski yerleşim yerinin, Roma Dönemi’nde Tarihi Odunpazarı Bölgesi sınırları içerisinde veya yakınında konumlandırılabileceğini düşündürmektedir. Çalışma sonunda incelenen stel; bölge, dönem özellikleri ve karşılaştırmalı analizler sayesinde MS 2. yüzyıla tarihlendirilmiştir. Daha önce yürütülen çalışmalarda “Tarihi Odunpazarı Bölgesi’nde” tek kalan bu örneğin pek çok özelliğine değinilmediği için çalışmamız kapsamında irdelenen eser süsleme kompozisyonu ve bölgenin stil özellikleri açısından değerlendirilmiş, bu sayede literatürdeki eksiğin giderilmesi hedeflenmiştir.

Anahtar Kelimeler

• Mezar Steli
• Eskişehir
• Odunpazarı
• Phrygia
• Devşirme Malzeme.

A Roman Period Grave Stele Used As A Fountain In Eskişehir, Odunpazarı District

Öz

Within the scope of the study, firstly the history of the region where the stele was found is given. Then, the artifact is associated with the Phrygian gate-type grave steles and the study is focused on this subject and care is taken to examine the artifact in detail in terms of typological and iconographic aspects with the analogies made. The last stage of the study focuses on the fountain in which the tomb stele was used as a spolia. It is known that the objects on the grave steles reflect regional characteristics. The depiction of the flora and the fauna on the stele can be considered as evidence of this situation. In addition, elements related to the stele owner's profession and other activities can also be symbolically depicted. Tools such as sickle, sword and knife found on the stele are important depictions that allow us to obtain detailed information about the occupation of the person. Based on the objects on the stele; it is also possible to understand whether the deceased was male or female. The people of Phrygia, especially in the triangle of Eskisehir, Kütahya and Afyon, built various rock tombs, altars and monuments and passed on a unique cultural heritage to us. Especially during the Roman Period, the "door-type grave steles" specific to Phrygia showed a wide distribution. In terms of the general characteristics of the stele, there are also variants with different reliefs in the archaeological museums of Eskişehir, Kütahya and Afyonkarahisar, reflecting the Phrygian door-type. Dokimeion marble or stones taken from local quarries were used as construction material in these grave steles. The use of gray veined marble type in the object of the study can be considered as a distinctive feature. Because it is known that Dokimeion white marble and Dokimeion pavonazzetto marble are used rarely in the districts of Eskişehir. Ancient Roman tomb steles were frequently used as spolia as mirror stones in fountains or as building stones in body walls. During the investigations carried out in the “Historic Odunpazarı Region”, it can be said that the use of spolia is also common in other structures, especially in fountains, in the vicinity of the existing stele. The most common spolia used in fountains are votive and funerary steles, partition column bodies, altar bases, ambon stair back plates (double columns with niches) and various other plates. The fact that the existing grave stele was used in a fountain belonging to the Late Ottoman Period for the needs of the people in Odunpazarı suggests that the stele may have been moved here from a necropolis area in a nearby region. However, the fact that no traces of a necropolis are found in the city today can be associated with the construction of a modern city on the site. This also suggests that the old settlement in Eskişehir could have been located within or near the borders of the “Historic Odunpazarı Region” during the Roman Period. At the end of the study the stele; was dated to the 2nd century AD thanks to the region, period characteristics and comparative analysis. Since many features of this example, which is the only one in the "Historic Odunpazarı Region", have not been mentioned in previous studies, the work examined within the scope of our study was evaluated in terms of ornamental composition and stylistic features of the region, thus aiming to fill the gap in the literature.

Anahtar Kelimeler

• Grave Stele
• Eskişehir
• Odunpazarı
• Phrygia
• Spolia.

Kaynakça

1. Abay, N. (2016). Konya Koyunoğlu Müzesinde Roma Dönemine ait iki stel. SEFAD, 35, 329-342.
2. Akderin, F. (2018). Latince-Türkçe sözlük. Say Yayınları.
3. Albustanlıoğlu, T. (2000). Dokimeion antik mermer ocağı ve ihracat potansiyeli. [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi]. Ankara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
4. Albustanlıoğlu, T. (2011). Roma İmparatorluk Döneminde mermer ocakları organizasyonu. Bilgin Kültür Sanat Yayıncılık.
5. Anderson-Stojanovic, V.R. (1987). The chronology and function of ceramic unguentaria.
6. Antioch. American Journal of Archaeology 91(1), 105-122.
7. Ateş, M. (2012). Mitolojiler ve Semboller, “Ana Tanrıça ve Doğurganlık Sembolleri”. Milenyum Yayınları.
8. Bozoğlu, İ. (2010). Aizanoi Antik Kenti kapı biçimli mezar taşları ve bezemeleri. [Yayımlanmamış Yüksek lisans tezi]. Mersin Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.

9. Bursa, P. (2007). Antik Çağ’da Anadolu’da balık ve balıkçılık. [Yayımlanmamış doktora tezi]. İstanbul Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
10. Boyana, H. (2015). “Nikaia Kenti ve Dionysos kültü”. H. Selvi, M. B. Çelik & A. Yeşildal (Ed.), (Kocaeli, Uluslararası Karamürsel Alp ve Kocaeli Tarihi Sempozyumu 2), 43-59.
11. Ceylan, H. Y. (2023). Eskişehir, Tarihi Odunpazarı Bölgesinde Roma ve Bizans Dönemlerine ait taş eserler ve mimari devşirme kullanımı. [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi]. Uludağ Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
12. Cox C. W. M. & Cameron A. (1937). Monumenta Asiae Minoris Antiqua (MAMA) V. Manchester University Press. Çakmakoğlu Kuru, A. (2008). İkonografik açıdan Orta Çağ Türk mimarisinde yer alan istiridye motifi. Erdem 52, 111-124.
13. Davidson, G. R. (1952). The Minor objects, Corinth, XII. Princeton.
14. Doğan, T. (2012). Antandros Nekropolisi’nde ele geçen strigilis buluntuları. [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi]. Muğla Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
15. Erdinç, Z. (2020). Aizanitis Bölgesi mezar taşları. [Yayımlanmamış doktora tezi]. Pamukkale Üniversitesi Arkeoloji Enstitüsü.
16. Hands, A. W. (1912). Italo-Greek Coin of Southern Italy, London Spink & Son.
17. Hasol, D. (1975). Ansiklopedik mimarlık sözlüğü, Yapı-Endüstri Merkezi Yayınları.
18. Hayes, J. (1984). Greek and Roman related metalware in the Royal Ontario Museum. The Alger Press.
19. Herodotos. (2006). Tarih. (Çev. M. Ökmen). Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları.
20. Hesiodos. (2012). İşler ve Günler, Tanrıların Doğuşu. (Çev. F. Akderin). Say Yayınları.
21. Homeros. (1865). İliad (Çev. E. W. Simcox). Jackson, Walford, and Hodder.
22. Karagöz, Ş. (1984). Anadolu’dan mezar stelleri, Arkaik-Greko-Pers-Hellenistik Roma-Bizans Çağları. Arkeoloji ve Sanat Yayınları.
23. Karagöz, Ş. (2002). Küçük Asya’ya özgü bir tanrıça: Hekate, Anadolu Araştırmaları XVI, 303-320.
24. Karatağ, M. (2011). Klasik arkeoloji sözlüğü. Genesis Kitap.
25. Keleş V. & Çelikbaş E. (2013). Paphlagonia Hadrianoupolisi’nde bulunmuş kapı temalı mezar steli. Turkish Studies 8(6), 365-376.
26. Lequenne, F. (2020). Galat’lar. (Çev. S. Albek). Türk Tarih Kurumu.
27. Lexicon Iconographicum Mythologiae Classicae (LIMC), (1992). Hekate, VI-1, Et Addenda.
28. Lochman, T. (2003). Studien zu kaiserzeitlichen Grab- und votivreliefs aus Phrygien, Art Print.
29. Meral, K. (2016). Yunan ve Roma mezar stellerinin gelişimi. Atatürk Üniversitesi Güzel Sanatlar Enstitüsü Dergisi 37, 144-160.
30. Newbold, R. (1925). The eagle and the basket on the chalice of Antioch. American Journal of Archaeology 29(4), 357-380.
31. Niewöhner P. (2010). Germia and vicinity Western Galatia during the Roman and Byzantine Period. 28. Araştırma Sonuçları Toplantısı I, 47-66.
32. Oransay, B. S. A. (2006). Arykanda antik kentinde 1971-2002 kazı sezonlarında ele geçen madeni buluntular ve madencilik faaliyetleri. [Yayımlanmamış doktora tezi], Ankara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
33. Özüdoğru, Ş. (2006). Antik devşirme malzeme kullanılan bir çeşmenin düşündürdükleri, VII. Ortaçağ ve Türk Dönemi Kazı ve Sanat Tarihi Araştırmaları Sempozyumu Bildirileri (7-8-9 Nisan 2003), İstanbul, s. 98-101.
34. Pfuhl, E. & Möbius H. (1977). Die ostgriechischen grabreliefs, I. Verlag Philipp von Zabern.
35. Ramage N. H. & Ramage A. (1991). The Cambridge illustrated history of Roman art. Cambridge University Press.
36. Sevin, V. (2003). Anadolu Arkeolojisi. DER Yayınları.
37. Soudavar, A. (2018). Iranian complexities a study in Achaemenid, Avestan and Sasanian controversies.
38. Strabon. (2000). Geographika, Antik Anadolu coğrafyası (Kitap XII-XIII-XIV). (Çev. A. Pekman), Arkeoloji ve Sanat Yayınları.
39. Sümer, N. (2017). Mitolojik ve dinsel bir sembol olarak ayna. Uluslararası Sosyal Araştırmalar Dergisi 10(52), 1367-1375.
40. Şahin, F. (2010). Patara metal buluntuları. [Yayımlanmış yüksek lisans tezi]. Akdeniz Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
41. Tamsü-Polat, R. & Akça S. (2002, Haziran 17-30). Eskiçağ’da dokumacılığın başlangıcı ve pişmiş toprak dokuma aletleri. II. Uluslararası Pişmiş Toprak Sempozyumu, Eskişehir, s. 201-209.