The Commander From Deylemite Leylâ b. Numân (d. 309/921)

Öz

Leylâ b. Numân, who lived from the late ninth to the early tenth century, was a commander belonging to the Fûlâdwand lineage, one of the prominent and long-established Dailamite families. His family held a significant political and military position particularly during the period of Zaydî rule in Ṭabarestân; his brothers Fîrûzân, Leylâ, Shîraj, and Wahsûdân likewise served in various capacities within the Zaydî armies of Ṭabarestân. Leylâ b. Numân also served under the Ṭabarestân Zaydîs and, owing to the offices he assumed, rose rapidly in prominence. He became a notable regional power especially through the military successes he achieved in the campaigns against the Sâmânids. A decisive turning point in his career came in hijri 308/921, when Ḥasan b. Qâsim al-Dâ’î, the successor of Ḥasan b. Alî al-Uṭrûsh, appointed him governor of Gurgân an office that considerably enhanced his political influence. Subsequently, in 309/921, Leylâ b. Numân seized Nîshâbûr, then under Sâmânid authority, and had coins struck in his own name. By doing so, he openly articulated and concretized his de facto claim to independence, asserting sovereign authority in accordance with the symbolic conventions of Islamic political tradition. However, this rise and his practical assertion of independence prompted Sâmânid ruler Sa’îd Naṣr b. Aḥmad to dispatch a large army against him, comprising several prominent figures, including the vizier Muḥammad b. Ubayd Allâh al-Balamî, Bakr b. Muḥammad b. Alyasâ, Muḥammad b. Muẓaffar b. Mukhtâj, Sîmjûr al-Dawâtî, as well as the Khwârazmshâh and the Qarakhanid Satuk Buğra Khan. In Rebîülevvel 309 (July–August 921), the two forces clashed near Ṭûs, where Leylâ b. Numân was killed, bringing an end to his brief period of de facto independence. This study examines the military and administrative activities of Leylâ b. Numân in the light of classical sources such as al-Ṣâbî, Ibn al-Ashîr, Ibn Khaldûn, Gardîzî, and Ibn Isfandiyâr, and reassesses the political and military identity that the Dailamites came to acquire during the period in which the Abbâsîds and the Sâmânîds began to lose influence in the Iranian lands. By comparing the divergent accounts found in these sources, the analysis elucidates the historical groundwork that underpinned the rise of Dailamite power and ultimately paved the way for the emergence of Ziyârid and Buyid rule.

Anahtar Kelimeler

• Dailamites
• Ḥasan b. Qâsim ed-Dâî
• Leylâ b. Numân
• Sâmânîds
• Zeydîs of Ṭabarestân

Deylemli Kumandan Leylâ b. Numân (ö. 309/921)

Öz

IX. yüzyılın sonları ile X. yüzyılın başlarında yaşamış olan Leylâ b. Numân, Deylemliler’in köklü hanedanlarından olan Fûlâdvend kabilesine mensup bir kumandandır. Ailesi, özellikle Taberistân’daki Zeydî hâkimiyeti döneminde siyasi ve askerî bakımdan etkin bir konumda bulunmuş; kardeşleri Fîrûzân, Leylâ, Şîrec ve Vehsûdân Taberistân Zeydîleri’nin ordusunda çeşitli görevler üstlenmiştir. Leylâ b. Numân da kardeşleri gibi Taberistân Zeydîleri’nin hizmetinde bulunmuş ve üstlendiği görevler sayesinde kısa sürede öne çıkmış, özellikle Sâmânîler’e karşı yürütülen mücadelelerde kazandığı askerî başarılarla bölgesel bir güç hâline gelmiştir. Bununla birlikte 308 (921) yılında Hasan b. Ali el-Utrûş’un yerine geçen Hasan b. Kâsım ed-Dâî tarafından Cürcân valiliğine tayin edilmesi siyasi nüfuzunu artırmıştır. Daha sonra ise Sâmânîler’in hâkimiyetinde bulunan Nîşâbûr’u 309 (921) yılında ele geçirerek, kendi adına sikke kestirmesiyle fiilî bağımsızlık iddiasını açık bir biçimde ortaya koyarak bu düşüncesini somutlaştırmıştır. Ancak bu yükseliş ve fiilî bağımsızlık, Sâmânî Emîri Saîd Nasr b. Ahmed’in aralarında vezir Muhammed b. Ubeydullah el-Belamî, Bekir b. Muhammed b. Elyesa, Muhammed b. Muzaffer b. Muhtâc, Sîmcûr ed-Devâtî, Harezmşâh, Karahanlı Satuk Buğra Han gibi önemli şahsiyetlerin yer aldığı büyük bir orduyu sevk etmesine neden olmuştur. Rebîülevvel 309 (Temmuz-Ağustos 921) tarihinde Tûs yakınlarında gerçekleşen savaşta Leylâ b. Numân’ın ölmesiyle birlikte fiilî bağımsızlığı son bulmuştur. Bu çalışma, Leylâ b. Numân’ın askerî ve idarî faaliyetlerini es-Sâbî, İbnü’l-Esîr, İbn Haldûn, Gerdîzî ve İbn İsfendiyâr gibi klasik kaynaklar ışığında inceleyerek, Deylemliler’in Abbâsîlerin ve Sâmânîlerîn İran coğrafyasında nüfuz kaybetmeye başladıkları dönemde kazandıkları siyasal ve askerî kimliği yeniden değerlendirmektedir. Analiz, kaynaklar arasındaki farklı anlatımları karşılaştırmalı biçimde ele alarak Deylemliler’in güçleşme sürecinin Ziyârî ve Büveyhî iktidarına giden tarihsel zeminini ortaya koymaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Deylemliler
• Hasan b. Kâsım ed-Dâî
• Leylâ b. Numân
• Sâmânîler
• Taberistân Zeydîleri

Kaynakça

1. Âştîyanî, A. İ. ve Pîrnîya, H. (1385 hş.). Târîh-i kâmil-i İran (ez guzeşte tâ be imrûz) II. İntişârât-i Gülistâni Şâirân. Bâğbîdî, H. R. (1393 hş.). Sikkehâ-yi İran der dovre-yi İslâmî ez Âğâz tâ ber âmeden-i Selçûkîyân. Tahran: İntişârât-i Sâzmân-i Mutâla’a ve Tedvîn-i Kitâb-i Ulûm İnsânî-i Danişgâhhâ.
2. Bosworth, C. E. (2005). Doğuştan günümüze İslam devletleri. (H. Canlı, Çev.). Kaknüs Yayınları.
3. Dihhudâ, A. E. (1377 hş.), “Leylî b. Numân”, Lugatnâme-yi Dihhudâ XIII, (M. Mu’în ve S. C. Şehîdî, Haz.). Mu’essese-i İntişârât ve Çâp-i Dânişgâh-i Tahran.
4. el-Bîrûnî. (2011). Maziden kalanlar (el-Âsâr el-bâkiye). (Ahsen Batur, Çev.). Selenge Yayınları.
5. el-Merzübânî. (1970). Mu’cemü’ş-şuarâ, (A. A. Ferrâc, Tah.). Dâru İhyâi’l-Kütübi’l-Arabî.
6. es-Sâbî. (1987). Kitâbu’l-münteza mine’l cüzi’l-evvel mine’l kitâbu’l-ma’rûf bi’t-Tâcî fî Ahbâri’d Devleti’d Deylemiyye, (Ahbâru e’immeti’z-Zeydiyye fî Taberistân ve Deylemân ve Cîlân içinde). (Wilferd Madelung, Neşr.) Beyrut.
7. Fûlâdvend, İ. (1388 hş.). Deylemîyân ve Emîrân-i Fûlâdvend. İntişârât-i Bünyâd-i Mevkûfât-i Mahmud Efşar, Tahran.
8. Gençtürk, C. (2021). İran Büveyhîleri (322-448/934-1056) (Siyaset, idarî teşkilât ve sosyo-kültürel hayat). Fenomen Yayınları.

9. Gençtürk, C. (Haziran 2025). 10. Yüzyılda yaşamış Deylemli bir kumandan: Mâkân b. Kâkî. Selçuklu Üniversitesi Selçuklu Araştırmaları Dergisi, 22, 53-78.
10. Hunkan, Ö. S. (2009). “Satuk Buğra Han”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. c. 36, TDV Yayınları. 181-182.
11. Hunkan, Ö. S. (2014). Ortak ve farklı yönleriyle Orta Asya’da devletler üzerine eleştirel değerlendirme. Trakya Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Dergisi, 4(7), 75-85.
12. İbn Funduk (Ali b. Zeyd el-Beyhakî). (1317 hş.). Târîh-i Beyhak. İntişârât-i Furûğî.
13. İbn Haldûn. (2001). Târîhu İbn Haldûn IV. (H. Şehhâde ve S. Zekkâr, Neşr.). Dârü’l-Fikr.
14. İbn Miskeveyh. (2016). Tecâribü’l-Ümem. (Kıvameddin Burslan, Trc.). (Mehmet Şeker-Rıza Savaş-Süleyman Genç-Ali Ertuğrul, Haz.). TTK Yayınları.
15. İbn İsfendiyâr. (1396 hş.). Târîh-i Taberistân I. (A. İ. Âştîyanî, Neşr.). İntişârât-i Esâtîr.
16. İbnü’l-Esîr. (2016). el-Kâmil fî’t-Târîh IV. (A. Ağırakça ve A. Özaydın, Haz.). Ocak Yayıncılık.
17. İbnü’l-Kıftî. (1976). el-Muhammedûn Mine’ş-şuarâ ve Eş’âruhüm. (R. A. Murad, Tah.). Matbaatü’l-Hicâz ve Dımaşk.
18. İslamî, H. (1390 hş.). Târîh-i Mâzenderân I. İntişârât-i Şelfîn.
19. Kafesoğlu, İ. (2000). Harezmşahlar Devleti Tarihi (485-618/1092-1221). TTK Yayınları.
20. Mecîdî, İ. (1392 hş.) “Castânîyân”. Dâ’iretü’l-Ma’ârif-i Bozorg-i İslâmî (Cilt. 18 ss. 122 vdd.). Tahran.
21. Merçil, E. (1979). Sîmcûrîler I-Sîmcûr ed-Devâtî. İstanbul Üniversitesi Tarih Dergisi, 32, 71-78.
22. Merçil, E. (1991). Karategin ailesi. X. Türk Tarih Kongresi III bildiriler kitabı içinde (22-26 Eylül 1986, ss. 1069-1074). TTK Yayınları.
23. Mîrhând, (1338 hş.). Târîh-i ravzatü’s-safâ fî sîreti’l-Enbiyâ ve’l-Mülȗk ve’l-Hulefâ IV. İntişârât-i Pîrûz.
24. Morton & Eden. (20 Mayıs 2010). Ancient, Islamic, British and world coins renaissance medals and plaquettes, Catalogue no. 42. London: Morton & Eden LTD.
25. Mehr, M. A. S. (2024). Pejûheşgâh-i sikke Şinâhtî der dovrân-i isyânî Leylâ b. Numân (der Nîşâbûr 308-309 h.k). Neşrîye-yi Mütâlâat-i Mûzey-i Zerrîn Fâm, 2(2), 97-109.
26. Özbayraktar, A. (2023). Afrîğ Hanedanı: Hârezmşâh II. Muhammed’in soyağacı üzerine bir inceleme. İran Çalışmaları Dergisi, 7(1), 151-172.
27. Rabino, H. L. (1365 hş.). Mâzerendân ve Esterâbâd. (Gulâmali Vahîd Mâzenderânî, Trc.). İntişârât-i İlmî ve Ferhengî.
28. Rahmetî, M. K. (1392 hş.). Zeydîyye der İran. Pijûhişkede-i Târîh-i İslâm.
29. Türkmanî Â. P. (1392 hş.). Deylemîyân der gostere-yi târîh-i İran (Hukûmethâ-yi mehellî, Âl-i Ziyâr, Âl-i Bûveyh). İntişârât-i Sâzmâni Mutâla’a ve Tedvîn-i Kitâb-i Ulûm İnsânî-i Danişgâhhâ.
30. Usta, A. (2013). Türklerin İslamlaşma serüveni Sâmânîler. Yeditepe Yayınları.
31. Yaşaroğlu, H. (2012). Taberistan Zeydîleri. Gümüşhane Üniversitesi Yayınları.
32. Zerrînkûb, A. (1377 hş.). Târîh-i merdum-i İran (ez pâyân-ı Sâsânîyân ta pâyân-ı Âl-i Bûveyh), II. Müessese-yi İntişârât-i Emîr Kebîr.