Âlûsî’nin (1802-1854) Neşvetü’l-Müdâm Fi’l-‘Avdi İlâ Medîneti’s-Selâm’ında Edebî Sanatlar: Amasya Ziyareti Örneğinde

Öz

Edebî sanatların yoğun olarak kullanıldığı ve nesir olarak yazılan pek çok eser Arap edebiyatı tarihi boyunca zevkle okunmuştur. Nesir türü edebî eserler arasında seyahatnâmeler de yerini almıştır. Müfessir Ebu’s-Senâ Şehâbeddîn Mahmûd el-Âlûsî de seyahatnâme telif edenlerdendir. O, 1851 yılında Bağdat’tan İstanbul’a gidişinde ve 1853 yılında İstanbul’dan Bağdat’a dönüşünde kaleme aldığı iki seyahatnâmesinde, yolculuğu boyunca yaşadıklarını edebî bir dille anlatmıştır. İstanbul’dan Bağdat’a dönüş yolunda yazılan ve çeşitli edebî sanatların kullanıldığı eserlerden biri olan Neşvetü’l-müdâm fi’l-‘avdi ilâ Medîneti’s-Selâm’da yer alan sanatlarla ilgili şimdiye kadar Türkiye’de ayrıntılı bir çalışma yapılmamıştır. Bu nedenle çalışmada, eserin Amasya tasvirine ayrılan kısmı örneklem olarak seçilmiş ve edebî sanatlar açısından incelenmiştir. Araştırmanın amacı Âlûsî’nin bir Osmanlı şehri olan Amasya üzerinden belâgat örneklemelerini çözümleyip, aynı zamanda Amasya şehri ve uleması ile ilgili verdiği ayrıntılı anlatımında tespit edilen teşbîh, istiâre, tıbâk, seci, cinâs ve iktibâs gibi edebî sanatları yansıtmaktır. Makalenin hedefi 19. yüzyıldaki bir seyahatnâme özelinde dönemin nesir diline ve edebî zevkine ışık tutmaktır. Çalışmada esas alınan yöntem nitel çözümleme, yani metin merkezli inceleme, veri analizi yöntemidir. Bir cümlede birden çok sanat yer alabildiğinden ve cümleleri sanatlara göre ayırmak güç olduğundan, metinde yer alan sanatlar önce bir başlık altında verilmiştir. Sonrasında metindeki cümlelerde bu sanatlar tespit edilip tahlil edilerek Türkçe’ye aktarılmış, böylece daha fazla edebî metnin dilimize kazandırılması amaçlanmıştır. Çalışmada varılan sonuç: el-Âlûsî’nin Amasya anlatımında teşbîh, istiâre-i mekniyye, mutarraf seci, mütevâzi seci, cinâs-ı tâm, cinâs-ı gayr-i tâm, tıbâk ile Kur’ân’dan, meselden ve beyitten iktibâs olmak üzere 101 edebî sanatlı örnek bulunduğudur.

Anahtar Kelimeler

• Arap belâgati
• el-Âlûsî
• Neşvetü’l-Müdâm fi’l-‘Avdi ilâ Medîneti’s-Selâm
• Amasya
• Edebî sanatlar

Rhetorical Devices in al-Ālūsī’s (1802-1854) Nashwat al-Mudām Fī al-Awd İlā Madīnat al-Salām: The Case Study of the Visit to Amasya

Abstract

Throughout the history of Arabic literature, many prose works characterized by the use of rhetorical and literary devices have been read with great appreciation. Among prose genres, travelogues occupy a significant place. One of the authors of such works is the exegete Abū al-Thanāʾ Shihāb al-Dīn Maḥmūd al-Ālūsī. In two travelogues composed during his journey from Baghdad to Istanbul in 1851 and his return from Istanbul to Baghdad in 1853, al-Ālūsī narrates his experiences in a literary style. To date, no detailed study in Türkiye has examined the rhetorical devices employed in al-Ālūsī’s return travelogue, Nashwat al-Mudām fī al-ʿAwd ilā Madīnat al-Salām. For this reason, the present study focuses on the section describing the city of Amasya, composed during the return journey, as a representative sample for literary analysis. The aim of the study is to analyze examples of Arabic rhetoric through al-Ālūsī’s depiction of Amasya—an Ottoman city—and to identify rhetorical devices such as simile (tashbīh), metaphor (istiʿāra), antithesis (ṭibāq), rhymed prose (sajʿ), paronomasia (jinās), and quotation (iqtibās) within his portrayal of the city and its scholarly milieu. Furthermore, the study seeks to shed light on nineteenth-century prose style and literary taste through a single travelogue. The study adapts a qualitative, text-centered analysis. Relevant sentences containing rhetorical devices are translated into Turkish and examined. The conclusion reached in this study is that al-Ālūsī’s portrayal of Amasya contains 101 examples of rhetorical devices, including tashbīh, istiʿāra makniyya, mutarraf sajʿ and mutawāzī sajʿ, jinās tāmm and jinās ghayr tāmm, ṭibāq, as well as quotations drawn from the Qurʾān, proverbs, and poetic verses.

Keywords

• Arabic rhetoric
• al-Ālūsī
• Nashwat al-Mudām fi al-‘Awd ilā Madīnat al-salām
• Amasya
• rhetorical devices

Kaynakça

1. Âlûsî, E. S. Ş. M. (2019). Neşvetü’ş-şemûl fi’s-seferi ilâ İslâmbûl. (H. Serhân, Ed.). Ürdün.
2. Âlûsî, E. S. Ş. M. (2019). Neşvetü’l-müdâm fi’l-‘avdi ilâ Medîneti’s-selâm. (H. Serhân, Ed.). Ürdün.
3. Arslan Sözüdoğru, H. (2024). Âlûsî’nin Neşvetü’ş-Şemûl fî’s-Seferi ilâ İslâmbûl ve Neşvetü’l-Mudâm fi’l-‘Avdi ilâ Medîneti’s-Selâm seyahatnâmelerinde Amasya. Amasya İlahiyat Dergisi, (22), 545–573.
4. Basîr, M. M. (1946). Nahdatu’l-Irâki’l-edebiyye fi’l-karni’t-tâsî aşer. (1. bs.). Matbaatu’l-Meârif. (Orijinal basım 1365).
5. Bulut, A. (2021). Belâgat terimleri sözlüğü. (2. bs.). İFAV Yayınları.
6. Durğan, S. (2024). Şihâbüddin Mahmûd el-Âlûsî'nin Neşvetü'ş-şemûl fi's-seferi ilâ İslâmbûl adlı seyahatnâmesinin belâgat ilmi açısından incelenmesi. [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi]. İstanbul Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü.
7. Durmuş, İ. (2000). İktibas. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi (Cilt 22, ss. 52–53). TDV Yayınları.
8. Durmuş, İ. (2006). Mütenebbî. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi (Cilt 32, ss. 195–200). TDV Yayınları.

9. Durmuş, İ. (2009). Seci. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi (Cilt 36, ss. 273–275). TDV Yayınları.
10. Durmuş, İ. (2011). Teşbih. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi (Cilt 40, ss. 553–556). TDV Yayınları.
11. Durmuş, İ. (2012). Tezat. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi (Cilt 41, ss. 58–60). TDV Yayınları.
12. Durmuş, İ., & Pala, İ. (2001). İstiare. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi (Cilt 23, ss. 315–318). TDV Yayınları.
13. Erdem, H. (1989). el-Ahlâku’l-Adudiyye. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi (Cilt 2, s. 14). TDV Yayınları.
14. Eroğlu, M. (1989). Âlûsî, Şehabeddin Mahmûd. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi (Cilt 2, ss. 550–551). TDV Yayınları.
15. Feyyûmî, E. A., & el-Feyyûmî, A. b. M. b. A. (t.y.). el-Misbâhu’l-munîr fî ğarîbi’ş-şerhi’l-kebîr li’r-Râfi‘î. (A. eş-Şinnâvî, Ed.; 2. bs.). Dâru’l-Meârif.
16. Gemi, A. (2016). Arap edebiyatında seyahatnâme/rihle türü bağlamında meşhur Arap seyyahların gözüyle Mardin. Doğu Araştırmaları Dergisi, 16(2), 39–55.
17. Habenneke el-Meydânî, A. H. (2013). el-Belâğatu’l-‘Arabiyye. Dâru’l-Kalem.
18. Hacımüftüoğlu, N. (1992a). Bedi‘. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi (Cilt 5, ss. 320–322). TDV Yayınları.
19. Hacımüftüoğlu, N. (1992b). Beyân. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi (Cilt 6, ss. 22–23). TDV Yayınları.
20. al-Hamadani, M. A. (2022). Bağdat’ta rihle edebiyatı (el-Âlûsî örneği). [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi]. Yalova Üniversitesi, Lisansüstü Eğitim Enstitüsü.
21. Hâşimî, S. A. (2013). Cevâhiru’l-belâğa (eş-Ş. Şerîde, Ed.). Dâru’l-Hadîs.
22. Kazvînî, C. M. b. A. (2003). el-Îzâh fî ‘ulûmi’l-belâğa. (İ. Şemsuddîn, Ed.; 1. bs.). Dâru’l-Kutubi’l-‘İlmiyye.
23. Kemikli, B. (2004). Bağdatlı Türk şairleri ve Şahabeddin el-Alûsî. Fırat Üniversitesi Orta Doğu Araştırmaları Merkezi II. Orta Doğu Semineri Bildirileri (ss. 385–392). Elazığ.
24. Koca, F. (2020). el-Muhtasar. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi (Cilt 31, ss. 67–70). TDV Yayınları.
25. el-Meydânî, A. b. M. (1925). Kitâbu’l-emsâl. el-Muâveniyye es-Sekâfiyye li’l-Âstâne er-Rıdâviyye el-Mukaddese.
26. Müneccimbaşı, A. b. L. (2017). Câmiu’d-düvel: Hamdânîler Musul ve Halep emirlikleri (905–1004). (Ö. Tellioğlu, Çev.). Kitabevi.
27. Özdaş, H. (2019). Alûsî’nin seyahatinde Diyarbakır. Kadim Hikmet Uluslararası Sosyal Bilimler Dergisi, (1), 25–41.
28. Sapan, S. (2016). Iraklı âlim Mahmut el-Alûsî’nin hatıralarında İstanbul. F. M. Emecen, A. Akyıldız, & E. S. Gürkan (Ed.), İBB Osmanlı İstanbul’u IV. Uluslararası İstanbul Sempozyumu Bildirileri (ss. 47–62). 29 Mayıs Üniversitesi Yayınları.
29. Şaban, İ. (2011). Ebu’s-Senâ’ el-Âlûsî’nin İstanbul seyahati ve izlenimleri. Şarkiyat Mecmuası, (19), 75–90.
30. Şahin, İ., & Emecen, F. (1991). Amasya. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi (Cilt 3, ss. 1–4). TDV Yayınları.
31. Şurrâb, M. M. H. (2007). Şerhu’ş-şevâhidi’ş-şi’riyye fî ummâti’l-kutubi’n-nahviyye. Muessesetu’r-Risâle.
32. Varol, G. B. (2019). XIX. ve XX. yüzyıla intikal eden Amasya medreseleri. [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi]. Amasya Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü.
33. Yazıcı, H. (2009). Seyahatnâme. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi (Cilt 37, ss. 9–11). TDV Yayınları.