Timar Ruznâmçe ve Yoklama Defterleri'ne Göre Amasya Sancağı’nda Timar ve Zeametlerin Babadan Oğula İntikali (1573-1652)
Öz
Timar sistemi, Osmanlı Devleti’nin askeri, idari, mali ve iktisadi yapısının temel unsurlarından birini teşkil etmektedir. Genel çerçevede timar bir vergi gelir tevcih sistemi olmasının yanında aynı zamanda büyük bir askeri gücün beslenmesi ve seferlere hazır tutulması, taşrada güvenlik ve kamu düzeninin sağlanması ile zirai üretimin sürekliliğinin gözetilmesi gibi çok yönlü bir mekanizmadır. Bu mekanizmanın işleyişinde önemli bir rol üstlenen dirlik sahiplerine, devlete sundukları askeri ve idari hizmetler karşılığında muayyen bölgelerin vergi gelirlerini tahsil etme salahiyeti tanınmaktaydı. Dirlik sahibinin vefatı, feragati veya görevden ayrılması gibi durumlarda timarın mahlûl hâle gelmesi üzerine, söz konusu dirlik yeniden tevcih edilmekte; bu süreçte yarar ve muktedir kişilere veya dirlik sahibinin oğul veya oğullara intikal ettirilerek sistemin sürekliliği ve işleyişinin devamı sağlanmaktaydı. Bu sebeple timar ve zeametlerin intikali meselesi, özellikle sipahizâdelere ve zaimzâdelere yapılan tevcihler ve babadan oğula gerçekleşen timar geçişleri bakımından ayrı bir önem arz etmektedir. Bu çalışma, timar sistemi çerçevesinde sipahizâdelerin ve zaimzâdelerin sistem içerisindeki konumunu ele almayı amaçlamaktadır. Babadan oğula timar ve zeamet intikallerinde uygulanan hukuki ve teamül düzenlemelerin mahiyeti ile bu düzenlemelerin ruznâmçe ve yoklama defterlerine ne ölçüde yansıdığı analiz edilmektedir. Özellikle XVII. yüzyılda sipahizâdelerin ve zaimzâdelerin babalarına ait dirliklerden pay alma oranları, intikal biçimleri, uygulamanın sürekliliği ve bu sürecin timar sistemi içerisindeki yeri çalışmanın temel araştırma sorularını oluşturmaktadır. Bu meseleleri aydınlatabilmek amacıyla, timar işlemleri ile ilgili verileri içeren; timar tevcihleri ile timar sahipleri hakkında kıymetli bilgiler sunan ruznâmçe ve yoklama defterleri çalışmanın temel kaynakları olarak tercih edilmiştir. Bu doğrultuda farklı tarihleri içeren Defterhâne-i Âmire ile Maliyeden Müdevver defterleri içerisinden beş timar-zeamet ruznâmçe defteri ile bir yoklama defteri seçilerek analiz edilmiş ve Amasya Sancağı’nda gerçekleşen babadan oğula timar ve zeamet intikalleri incelenmiştir.
Anahtar Kelimeler
Transfer of Timars and Zeamets from Father to Son in the Amasya Sanjak According to the Timar Register and Roll of Attendance (1573-1652)
Abstract
The timar system constituted one of the fundamental elements of the military, administrative, financial, and economic structure of the Ottoman Empire. In general terms, the timar was not only a tax revenue allocation system but also a multifaceted mechanism that ensured the sustenance and readiness for campaigns of a large military force, the maintenance of security and public order in the provinces, and the continuity of agricultural production. Landowners, who played a key role in the functioning of this mechanism, were granted the right to collect tax revenues from specific regions in return for the military and administrative services they provided to the state. In cases such as the death, resignation, or removal of a timar holder, the timar would become vacant and be re-assigned; during this process, it would be transferred to deserving and capable individuals or to the timar holder's son or sons, ensuring the continuity and functioning of the system. For this reason, the issue of the transfer of timars and zeamets is of particular importance, especially in terms of the reallocations made to sipahizâdes and zaimzâdes and the transfer of timars from father to son. This study aims to examine the position of sipahizâdes and zaimzâdes within the timar system. The nature of the legal and customary regulations applied in the transfer of timars and zeamets from father to son and the extent to which these regulations are reflected in the ruznâmçe and yoklama registers are analyzed. The main research questions of this study are the rates at which sipahizâde and zaimzâde received shares from their fathers' estates, the forms of transfer, the continuity of the practice, and the place of this process within the timar system, particularly in the 17th century. In order to shed light on these issues, the daily and inspection registers, which contain data related to timar transactions and provide valuable information about timar appointments and timar holders, have been selected as the primary sources for the study. In this context, five timar-zeamet ruznâmçe registers and one yoklama register were selected for analysis from the Defterhâne-i Âmire and Maliyeden Müdevver registers containing different dates, and the transfers of timar and zeamet from father to son in the Amasya Sanjak were examined.
Keywords
Bu çalışma doktora tezinden üretilmesi sebebiyle etik kurul izni gerektirmeyen çalışmalar arasında yer almaktadır.
