Millî Mücadele’de Bir Kadın Öncü Asiye Remzi Hanım ve Amasya Anadolu Kadınları Müdafaa-i Vatan Cemiyeti

Öz

Türk milleti; Kurtuluş Savaşı’nda tarih boyunca benimsediği ordu-millet anlayışı doğrultusunda kadın, erkek, genç, yaşlı demeden kenetlenerek mücadele etmiştir. Bu mücadele ile millî birlik ve dayanışma ruhunun en güçlü örneklerinden birini sergilemiştir. Kadınlar, bu dönemde gerek cephede gerek cephe gerisinde önemli roller üstlenmiştir. Cemiyetlerin kurulmasında aktif rol oynamış; işgallere karşı protesto mitingleri düzenleyerek halkı bilinçlendirmiş; ordunun ihtiyaçları için yiyecek, giyecek, araç-gereç temini ile orduya bu zorlu dönemde maddi ve manevi destek olmuşlardır. Ancak Kurtuluş Savaşı’nın bu vazgeçilmez kadın kahramanlarının pek çoğunun adı bugün bilinmemektedir. Çalışma, söz konusu isimlerden biri olan Amasya Anadolu Kadınları Müdafaa-i Vatan Cemiyeti Başkanı Asiye Remzi Hanım’ın hayatını ve mücadelesini anlatmayı amaçlamaktadır. Millî Mücadele Dönemi’nde kadınların üstlendikleri görevler üzerine pek çok araştırma yapılmış olsa da bu araştırmalar çoğunlukla Anadolu Kadınları Müdafaa-i Vatan Cemiyeti ve benzeri cemiyetlerin genel faaliyetleri ile sınırlı kalmıştır. Amasya Kadınları Müdafaa-i Vatan Cemiyeti’nin başkanı olan Asiye Remzi Hanım’ın şahsiyeti, çalışmaları ve Millî Mücadele’de üstlendiği role dair literatürde kapsamlı bir araştırma bulunmamaktadır. Bu makale; literatürdeki bu boşluğu doldurmayı, Asiye Remzi Hanım’ın faaliyetlerini tarihsel bağlamı içinde inceleyerek Millî Mücadele’ye katkılarını görünür kılmayı amaçlaması bakımından önemlidir. Çalışmada doküman analizi ve görüşme yöntemi kullanılmıştır. Döneme ait telgraf, gazete, Arşiv ve Askeri Tarih Daire Başkanlığı verileri ve Asiye Remzi Hanım’ın kardeşi Cemil Cahit Toydemir’in hatıratı incelenmiştir. Tüm bu veriler ve aileden edinilen bilgiler sonucunda Asiye Remzi Hanım’ın Millî Mücadele’deki öncü rolü ve Amasya’daki kadın örgütlenmesine katkıları tespit edilmiştir. Çalışma, literatürde sınırlı bilgi bulunan Asiye Remzi Hanım’a ait fotoğrafların ve biyografik verilerin ilk kez bilim dünyasına sunulması bakımından özgün bir nitelik taşımaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Milli Mücadele
• Millî Mücadelede Kadın
• Cemiyet
• Amasya
• Asiye Remzi Hanım

A Female Pioneer in The National Struggle: Mrs. Asi̇ye Remzi̇ and The Amasya Anatolian Women's Defense of The Homeland Society

Abstract

During the War of Independence, the Turkish nation united and fought together without distinction between women and men, young and old, in line with its “nation in arms” tradition. Through this struggle, it demonstrated one of the strongest expressions of national unity and solidarity. Women played significant roles during this period, both on the front lines and behind them. They played active parts in the establishment of societies, organised protests against the occupations and provided the army with food, clothing, equipment and other supplies, offering both material and moral support. However, the names of many indispensable heroines from the War of Independence remain unknown today. The study aims to present the life and struggle of one such figure, Asiye Remzi Hanım, President of the Amasya Anatolian Women’s Society for the Defence of the Homeland (Amasya Anadolu Kadınları Müdafaa-i Vatan Cemiyeti). Although numerous studies have examined the roles of women during the National Struggle, they have largely remained limited to the general activities of such organisations. There is no comprehensive research in the literature concerning the personality, activities and role in the National Struggle of Asiye Remzi Hanım. This article aims to fill this gap by examining Asiye Remzi Hanım’s contributions to the National Struggle within their historical context. The study employs document analysis and interview methods. It examines period telegrams and newspapers, archival records and data from the Military History Department and the memoirs of Asiye Remzi Hanım’s brother, Cemil Cahit Toydemir. Based on these data, the study identifies Asiye Remzi Hanım’s pioneering role in the National Struggle and her contributions to women’s organisations in Amasya. The study is original in that it presents for the first time photographs and biographical data relating to Asiye Remzi Hanım, about whom the existing literature provides only limited information, to the scholarly community.

Keywords

• National Struggle
• Women in the National Struggle
• Society
• Amasya
• Mrs. Asiye Remzi

Kaynakça

1. Afet, İ. (2020). Kurtuluş savaşı'nda Türk kadını (2. baskı). Türk Tarih Kurumu Yayınları.
2. Akşin, S. (2018). Türkiye’nin yakın tarihi. Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları.
3. Baykal, B. S. (1984). Millî mücadele’de anadolu kadınları müdafaa-ı vatan cemiyeti. Atatürk Araştırma Merkezi Dergisi, 1(1), 108–126.
4. Çil, Y. (2015). Erzurum kongresi’ne katılan delegeler, Atatürk Üniversitesi Yayınları, s. 26, 128-154.
5. Devlet Arşivleri Başkanlığı. Askerî Tarih ve Stratejik Etüt Başkanlığı (ATASE) Arşivi, İSH, 110.9.1.11/32.0.77 [Arşiv belgesi].
6. Erkmen, A. (2023). Kurtuluş savaşı'nda türk kadınının örgütlenmesi: anadolu kadınları müdafaa-i vatan cemiyeti. New Era International Journal of Interdisciplinary Social Researches, 8(20), 1–12.
7. Evsile, M. (2023). Millî mücadele dönemi’nde amasya. İçinde Millî mücadelenin yerel tarihi 1918–1923 (Cilt 5): Aksaray–Kırıkkale–Çorum–Sivas–Çankırı–Karaman–Kayseri–Kırşehir–Konya–Niğde–Nevşehir–Yozgat–Tokat–Amasya (ss. 431–450). https://doi.org/10.53478/tuba.978-625-8352-67-2.ch14
8. Günaydın, A.N. (2009). Millî Mücadele’de Sivas 108 Gün 2 Eylül - 18 Aralık 1919, Sivas Valiliği Özel Kalem Müdürlüğü, s. 48.

9. Halaçoğlu, A. (1999). Amasya Protokolü ve Osmanlı hükümetleri. Atatürk Araştırma Merkezi Dergisi, 15(43), 229–234.
10. İleri, T. (2024). Amasya’da bir yardım kuruluşu: Şefkat-i İslamiye Cemiyeti. The Journal of Academic Social Science Studies, 17(102), 415–424.
11. İrade-i Milliye Gazetesi. (1920, 26 Ocak). Gazete arşivi. https://www.gastearsivi.com/gazete/iradei_milliye_sivas/1920-01-26/1
12. Kaplan, L. (1998). Cemiyetlerde ve siyasi teşkilatlarda türk kadını (1908–1960). Atatürk Araştırma Merkezi Yayınları.
13. Kısıklı, E. (1988). Sivas kongresi’nin millî mücadele’de kamuoyu oluşturulması açısından önemi. Atatürk Yolu Dergisi, 1(1), 29–42.
14. Kurnaz, Ş. (1996). Millî mücadele’de türk kadını. Atatürk Araştırma Merkezi Dergisi, 12(34), 257–268.
15. Menç, H. (2010). Millî Mücadele yıllarında Amasya: Olaylar, belgeler, portreler (4. baskı). Amasya Belediyesi Kültür Yayınları.
16. Millî Savunma Bakanlığı. (2025). Cemil Cahit Toydemir. https://ata.msb.gov.tr/Genel/icerik/cemil-cahit-toydemirr
17. Millî Mücadele’de Bir Kadın Öncü: Asiye Remzi Söyleşisi. (2025). YouTube.(17.06.2025). https://www.youtube.com/watch?v=T949L2ueP74
18. Özdemir, N. (2021). Millî Mücadele dönemi mitinglerinde Türk kadını. Belgi Dergisi, 21, 1–22. https://doi.org/10.33431/belgi.769611
19. Sarıçoban, G. (2017). Millî Mücadele’de Anadolu kadını. Atatürk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 21(4), 1331–1346.
20. Sarıhan, Z. (2023). Kurtuluş savaşı kadınları. Telgrafhane Yayınları.
21. Taşdemir, S. (2005). Türkiye Cumhuriyeti’nin doğum belgesi: Amasya Tamimi. Atatürk Araştırma Merkezi Dergisi, 21(63), 1071–1089.
22. Toydemir, C. C. (2017, 26 Kasım). Cemil Cahit Toydemir. https://acbezmen.wordpress.com/2017/11/26/cemil-cahit-toydemir/
23. Tunçay, M. (1981). Türkiye Cumhuriyeti’nde tek parti yönetimi. Tarih Vakfı Yurt Yayınları. Türk İnkılâp Tarihi Enstitüsü Arşivi. K. 28, G. 98, B. 98001 [Arşiv belgesi].
24. Yularkıran, C. R. (2002). Hatıralar sivas valisi reşit paşa’nın hatıraları. Siskav. s. 12-14.