19. Yüzyılın Son Çeyreği Osmanlı Amasya’sında Müslim-Gayrimüslim İlişkilerinin Fıkhî Temelleri

Öz

Şer’iyye sicilleri, mahkemenin taraflar arasında ortaya çıkan anlaşmazlık veya uyuşmazlıkları kadı marifetiyle çözümlerini belirli esaslar muvacehesince ait olduğu yerleşim birimindeki bir deftere kaydetmesidir. Asırlarca Osmanlı Devleti sancağı altında yaşayan Amasya şehrinin kendine ait şer’iyye sicillerinin bulunması, özgün hukuki bir kimliğe sahip olduğu sonucunu doğurmaktadır. Yapılan araştırmalarda Amasya şehrine ait yüze yakın şer’i sicil olduğu saptanmıştır. Amasya 9037 nolu şer’iyye sicili de bunlardan sadece birisidir. Söz konusu sicilde müslim-gayrimüslim ilişkilerinin sadece hukuki boyutunun ele alınması araştırmanın sınırlılığını; bu iki toplum arasındaki bazı hukuki ilişkilerin fıkhi boyutuyla gözler önüne serilmesi ise araştırmanın amacını teşkil etmektedir. Sonuçta, gayrimüslimlerin en az Müslüman bir kimse kadar muamelat konularında hukuki haklara sahip oldukları, anlaşmazlık ve uyuşmazlık yaşandığında mahkemeye başvurabildikleri ve kâdının verdiği hükümlere tâbi oldukları görülmüştür. Söz konusu şer’iyye sicilinde hukuk ve yargıyla ilgili konuların hükme bağlanmasında genelde Hanefî mezhebinin takip edildiği, bazı hükümlerde ise diğer mezheplerden istifade edildiği müşahede edilmiştir.

Anahtar Kelimeler

• İslâm Hukuku
• Şer’iyye Sicilleri
• Müslim
• Gayrimüslim
• Amasya

The Fiqh-Based Foundations of Muslim–Non-Muslim Relations in Ottoman Amasya during the Last Quarter of the Nineteenth Century

Öz

Sharia court registers are judicial registers in which the settlements of disputes and conflicts between parties, adjudicated by the qadi according to established legal norms and procedures, were recorded in official registers pertaining to the relevant locality. The preservation of Sharia court records pertaining specifically to Amasya, a city that remained under Ottoman sovereignty for centuries, indicates the existence of a distinctive local legal identity and judicial tradition. Research has identified nearly one hundred Sharia court registers belonging to the city of Amasya. Among these, the Sharia court register numbered 9037 constitutes one of the extant records. The study’s scope is defined by its focus on the legal dimensions of Muslim–non-Muslim relations within this register, whereas its objective lies in revealing certain interactions between the two communities through the lens of Islamic jurisprudence. The study reveals that non-Muslim individuals enjoyed legal rights in transactional matters comparable to those of Muslims, were able to present their disputes before the court, and were bound by the decisions of the qadi. Examination of the register indicates that, in matters of law and adjudication, the Hanafi school of jurisprudence was predominantly applied, while occasional rulings reflect references to other jurisprudential schools.

Anahtar Kelimeler

• Islamic Law
• Sharia Court Records
• Muslim
• Non-muslim
• Amasya

Kaynakça

1. Aynî, B. (2000). el-binâye şerhü’l-hidâye, Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye.
2. Bereketî, M. (2003). et-ta’rîfâtü’l-fıkhiyye, Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye.
3. Boynukalın, E. (2013). “Yemin”. TDV İslâm Ansiklopedisi, c. 43, İstanbul: TDV Yayınları, 417-420.
4. Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Osmanlı Arşivi (BOA) Amasya Şer’iyye Sicilleri d. 9037.
5. Cürcânî, Ş. (1983). et-ta’rîfât. Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye.
6. Ebû Dâvûd, S. (ts.), Sünenü ebî dâvûd, el-Mektebetü’l-Asriyye.
7. Ebû Hubeyb, S. (1988). el-kâmûsu’l-fıkhî. Dâru’l-Fikr.
8. Herevî, E. (1964). Tehzîbü’l-lugat, ed-Dâru’l-Mısriyye.

9. İnalcık, H. (2000). “İmtiyâzât”. TDV İslâm Ansiklopedisi, c. 22, İstanbul: TDV Yayınları, 245-252.
10. İbn Kayyim el-Cevziyye, Ş. (1997). Ahkâmu Ehli’z-Zimmet. Ramâdî li’n-neşir.
11. İbn Sîde, E. (2000). el-muhkem ve’l-muhîtu’l-a’zam. Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye.
12. İbnü’l-Hümâm, K. (ts.). Fethu’l-kadîr. Dâru’l-Fikr.
13. Karaman, A. (1989). “Akid”. TDV İslâm Ansiklopedisi, c. 2, İstanbul: TDV Yayınları, 251-256.
14. Kâsânî, A. (1986). Bedâiu’s-sanâî. Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye.
15. Kefevî, E. (ts.). el-külliyyât. Müessesetü’r-Risâle.
16. Konevî, K. (2004). Enîsü’l-fukahâ. Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye
17. Kurt, S. (2017, Ekim 4-7). Fetvalar ışığında 19. yüzyılda amasya. Uluslararası Amasya Sempozyumu Tarih-Dil Kültür-Edebiyat. Amasya, s. 296-309.
18. Nesefî, N. (1406). Tilbetü’t-talebe. Dâru’l-Kalem.
19. Özel, A. (1996). “Gayrimüslim”. TDV İslâm Ansiklopedisi, c. 13, İstanbul: TDV Yayınları, 418-427.
20. Polat, M. (2019, Aralık). Osmanlı şehzade sancağı amasya’da fıkıh kültürü. Amasya İlahiyat Dergisi, 13, 167 203. https://doi.org/10.18498/amailad.595640.
21. Semerkandî, A. (1994). Tuhfetü’l-fukahâ. Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye.
22. Serahsî, Ş. (1993). el-mebsût. Dâru’l-Mârife.
23. Uğur, Y. (2010). “Şer’iyye sicilleri”. TDV İslâm Ansiklopedisi, c. 39, İstanbul: TDV Yayınları, 8-11.
24. Zeylaî, Osman. (1896). Tebyînü’l-hakâik. el-Matbaatü’l-Kübrâ.