Türk İskân Politikasının Temel Unsuru Olarak Zaviyeler ve Vakıfları: Devrekâni ve Seydiler Örneği

Öz

Kastamonu, Anadolu’nun Türk-İslam portresinin şekillendiği ilk bölgelerdendir. Yörede Selçuklu Dönemi’nde hız kazanan Türk iskânı; Beylikler ve Osmanlı Devri’nde tasavvuf erbabı gazi dervişlere araziler tahsis edilmesiyle kalıcı hale gelmiştir. Bu araziler üzerinde, ana ulaşım yolları ve stratejik noktalarda kurulan zaviyeler; bölgenin güvenliğinde, Türk-İslam kültürünün yayılmasında ve sosyal nizamın sağlanmasında mühim roller oynamıştır. Saha çalışmalarıyla desteklenen bu araştırmada; günümüzde Devrekâni ve Seydiler ilçelerinin tamamı ile Ağlı ilçesinin bir kısmını kapsayan nahiye genelinde, XV. yüzyıl ve öncesinde tespit edilen 25 zaviyenin iskân merkezlerinin çekirdeğini oluşturan fonksiyonları ele alınmıştır. Çalışma, zengin tekke ve zaviye varlığına rağmen literatürde müstakil olarak değerlendirilmeyen Devrekâni yöresindeki bu eksikliği gidermeyi hedeflemektedir.

Anahtar Kelimeler

• Devrekâni
• Zaviyeler
• Vakfiyeler
• Vakıf Sistemi
• Candaroğulları.

Destekleyen Kurum

TÜBİTAK

Proje Numarası

324K644 numaralı TÜBİTAK 1002A Projesi

Etik Beyan

Bu çalışma Kastamonu Üniversitesi Lisansüstü Eğitim Enstitüsü Tarih Ana Bilim Dalında hazırlanmakta olan “Yer ve Şahıs Adlarına Göre Kastamonu’da Türk İskânı (XIII-XV. Yüzyıllar)” isimli doktora tezinin bir parçasıdır. Söz konusu tezin zaviyeler ile ilgili bölümü, yürütücülüğünü Tansu GEYİKLİOĞLU’nun yaptığı 324K644 numaralı TÜBİTAK 1002A projesi tarafından desteklenmiş olup; bu teze verdiği destekten dolayı TÜBİTAK’a teşekkür ederiz

Teşekkür

Araştırmamıza verdiği destekten dolayı TÜBİTAK'a teşekkür ederiz

Zaviyes And Vakıfs As A Fundamental Element Of Turkısh Settlement Polıcy: The Examples Of Devrekâni And Seydiler

Öz

Kastamonu was one of the first regions in Anatolia where the Turkish-Islamic identity took shape. The permanent Turkish settlement that gained momentum during the Seljuk Period became established during the Beyliks and Ottoman eras through the allocation of land to Sufi dervishes. The zawiyas established on these lands along main transportation routes and at strategic points played a significant role in ensuring the security of the region, spreading Turkish-Islamic culture, and providing social order. Based on fieldwork, this research examines the core settlement functions of 25 zawiyas identified in the 15th century and earlier across the district, which today covers the entirety of Devrekâni and Seydiler and a part of Ağlı. This study aims to address the deficiency in the literature regarding the Devrekâni region, which has not been evaluated independently despite its rich presence of lodges and zawiyas.

Anahtar Kelimeler

• Devrekâni
• Zawiyas
• Turkish Settlement
• Çobanoğulları
• Candaroğulları.

Destekleyen Kurum

TÜBİTAK

Proje Numarası

324K644 numaralı TÜBİTAK 1002A Projesi

Etik Beyan

This study is part of the doctoral thesis titled "Turkish Settlement in Kastamonu According to Place and Personal Names (13th-15thCenturies)" being prepared at the Department of History, Institute of Social Sciences, Kastamonu University. The section of the thesis in question concerning zawiyas was supported by the TÜBİTAK 1002A project numbered 324K644, supervised by Tansu GEYİKLİOĞLU; we would like to thank TÜBİTAK for its support of this thesis.

Teşekkür

We would like to thank TÜBİTAK for its support of our research.

Kaynakça

1. Açıkel, A. (2011). Osmanlı Dönemi’nde Tokat kazasında ahiler ve ahi zaviyeleri. I. Uluslararası Ahilik Kültürü ve Kırşehir Sempozyumu Bildiriler Kitabı C. I. Kırşehir, s. 1-21.
2. Akis, M. (2008). 16. yüzyılda Ayıntab sancağında zaviyeler ve mali kaynakları, BİLİG, (46), 87-104.
3. Alkan, M. (2006). Osmanlı döneminde Adana sancağı’nda kurulan tekkeler/zaviyeler ve türbeler. Türk Kültürü ve Hacı Bektaş Veli Araştırma Dergisi, (39), 21-32.
4. Altın, A. (2021). Türk-İslam kubbelerinde çarkıfelek formları. Sanat Tarihi Yıllığı Dergisi, (30), 29-80. https://izlik.org/JA63ZN32ZP.
5. Babinger, F. & M. F. Köprülü (2000). Anadolu’da islamiyet. İstanbul: İnsan Yayınları
6. Bakırcı, N. & H. K. Türkan (2013). Tekke ve zaviyelerin Balkanlar’daki rolü ve önemi. TÜRÜK Uluslararası Dil Edebiyat ve Halk Bilimi Araştırmaları Dergisi, 1(1), 145-160. https://doi.org/10.12992/TURUK48
7. Barkan, Ö. L. (2021). İstila devirlerinin kolonizatör Türk dervişleri: Nüfus ve iskân meselesine dair toplu çalışmalar. İstanbul: Ötüken Neşriyat.
8. Bayram, M. (2023). Ahi Evren Hâce Nasirü’d-din Mahmud ve ahi teşkilatının kuruluşu. Konya: Çizgi Kitabevi.

9. Cahen, C. (1986). İlk ahiler hakkında. (M. Öztürk, Çev.). BELLETEN, 50(197), 591-602. https://izlik.org/JA98GJ24FE
10. Cunbur, M. (1989). Kastamonu tarihinde ahiler ve esnaf kuruluşları. Türk Tarihinde ve Kültüründe Kastamonu Tebliğler, 7-15.
11. Çetin, Yusuf & Bahar Yayık (2021). Tasavvuf düşüncesinde servi ağacı ve Türk-İslam sanatındaki yansımaları. Türk Kültürü ve Hacı Bektaş Veli Araştırma Dergisi, (100), 485-513. https://doi.org/10.34189/hbv.100.030
12. Çifçi, Fazıl (2018). Kastamonu camileri-türbeleri ve diğer tarihi eserler. C.II. Kastamonu: Özeller Matbaacılık.
13. Danişmendnâme (Danişmend Gazi Destanı). (2020). Haz. Necati Demir. C. II. Atatürk Kültür Merkezi Başkanlığı.
14. Ebû’l-Hayr-ı Rûmî. (2013). Saltuknâme (Saltık Gazi Destanı). (N. Demir ve M. D. Erdem, Çev.). Uluslararası Kalkınma ve İşbirliği Derneği Yayınları
15. Erdoğru, M. A. (1994). Karaman vilayeti zaviyeleri. Tarih İncelemeleri Dergisi, 9(1), 89-158. https://izlik.org/JA69PN34ME
16. Gümüşçü, O. (2019). Türk iskân sistemi veya uç-fetih-iskân döngüsü (XI-XVI. yüzyıl). İstanbul: Yeditepe Yayınları
17. Gür, B. & Sezgi Y. (2019). Antik çağ malzemesinin devşirme olarak (şipolien) sonradan kullanımına bir örnek: antik Aigai kenti. Arkeoloji ve Sanat, (161), 1-14.
18. Ebû Abdullah Muhammed İbn Battûta Tancî (2024). İbn Battûta seyahatnâmesi. (R. Şeşen, Çev.). İstanbul: Yeditepe Yayınları
19. Kara, M. (2011). Tekke. TDV İslam Ansiklopedisi. c. 40. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları. 368-370.
20. Kazıcı, Z. & Şeker, M. (1982). İslam-Türk medeniyeti tarihi. İstanbul: Çağrı Yayınları
21. Kıel, M. (2009). Sarı Saltuk. TDV İslam Ansiklopedisi. c. 36. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları. 147-150.
22. Köprülü, M. F. (1983). İslam ve Türk hukuk tarihi araştırmaları ve vakıf müessesesi. (O. F. Köprülü, Haz.). İstanbul: Ötüken Neşriyat.
23. Memiş, A. (1999). Osmanlı’da tekkeler, sosyal fonksiyonları ve İstanbul’da Halidi tekkeleri. Osmanlı Ansiklopedisi. c. 4. Yeni Türkiye Yayınları. 512-520.
24. Muallim C. (2008). İslâm fütüvveti ve Türk ahiliği: İbn-i Battuta’ya zeyl. (C. Yarar, Çev.). İstanbul: İşaret Yayınları
25. Ocak, A. Y. (1978). Zaviyeler (dini, sosyal ve kültürel tarih açısından bir deneme). Vakıflar Dergisi, (12), 247 270.
26. Özmenli, M. & Kuruca N. (2018). Giresun’da Türk iskânına bir örnek: zaviye, Türk Kültürü ve Hacı Bektaş Veli Araştırmaları Dergisi, (88), 135-144. https://izlik.org/JA93KH77FF
27. Sümer, F. (1999). Oğuzlar (Türkmenler). Türk Dünyası Araştırmaları Vakfı.
28. Şahin, İ. (2001). Kastamonu. TDV İslam Ansiklopedisi. c. 24. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları. 585-588.
29. Şeker, M. (1993). İbn Battuta’ya göre Anadolu’nun sosyal-kültürel ve iktisadi hayatı ile ahilik. Kültür Bakanlığı Yayınları.
30. Tanman, M. B. & Parlak S. (2011). Tekke-Mimari. TDV İslam Ansiklopedisi. c. 40. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları. 370-379.
31. Turan, O. (2014). Selçuklular zamanında Türkiye. İstanbul: Ötüken Neşriyat.
32. Uzunçarşılı, İ. H. (1988). Anadolu beylikleri ve Akkoyunlu, Karakoyunlu devletleri. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları.
33. Yakupoğlu, C. (2008). Selçuklu ve beylikler dönemi Kastamonu yer adları: meyve ile ilgili olanlar. Tarih İncelemeleri Dergisi, 23(2), 159-184. https://izlik.org/JA43KY27CG
34. Yakupoğlu, C. (2009). Selçuklular, beylikler ve Osmanlılar döneminde Kastamonu çevresinde ahiler. Erdem, (55), 158-174. https://izlik.org/JA85KM45TP
35. Yakupoğlu, C. (2014a). Kastamonu adının ortaya çıkışını anlatan en eski kaynak: Saltuknâme. Uluslararası Avrasya Sosyal Bilimler Dergisi, 5(16), 200-220.
36. Yakupoğlu, C. (2014b). Kastamonu’da Türk iskânının gerçekleşmesinde zaviyelerin rolüne bir örnek: Seydiler’de Şeyh Emre zaviyesi. İkinci Uluslararası Şeyh Şa’bân-ı Velî Sempozyumu- Kastamonu’nun Manevi Mimarları. 331-358.
37. Yakupoğlu, C. (2023). Kuzeybatı Anadolu’nun sosyo-ekonomik tarihi (Kastamonu-Sinop-Çankırı-Bolu). Ankara: Gazi Kitabevi.
38. Yediyıldız, B. (2012). Vakıf. TDV İslam Ansiklopedisi. c. 42. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları. 479-486.
39. Yiğit, İ. (2020). Hamid-ili’nde ulaşım sistemi ve zaviyeler. Vakıflar Dergisi, (54), 59-87. https://doi.org/10.16971/vakiflar.694298
40. Yinanç, M. H. (2020). Türkiye tarihi: Selçuklular devri. c. I. (R. Yinanç, Çev.). Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları.
41. Yüksel, H. (1998). Osmanlı sosyal ve ekonomik hayatında vakıfların rolü (1585-1683). Sivas: Dilek Matbaası.
42. 3. Elektronik Kaynaklar
43. https://kastamonu.ktb.gov.tr/TR-63816/devrekani.html (Erişim Tarihi: 11.11.2025).
44. https://www.seydiler.gov.tr/ (Erişim Tarihi: 12.11.2025).