Ağ Toplumunun Geleceği: Manuel Castells ve van Dijk’ın Ağ Toplumu Üzerine Düşünceleri

Yıl 2025, Sayı: “MASS COMMUNICATION" SPECIAL ISSUE, 57 - 72, 22.12.2025

Javid Zeynalov

Öz

Bu çalışma, dijitalleşmenin toplumsal yapıyı dönüştürme biçimlerini Manuel Castells ve van Dijk’ın “Ağ Toplumu” kuramları çerçevesinde incelemektedir. Bilgi ve iletişim teknolojilerindeki hızlı gelişmeler, bireylerin toplumsal, ekonomik ve kültürel yaşamlarını yeniden şekillendirmiştir. Castells’e göre ağ toplumu, bilgi üretimi ve paylaşımının toplumsal örgütlenmenin merkezine yerleştiği yeni bir formdur. Van Dijk ise bu yapının dijital eşitsizlikleri derinleştirme potansiyeline dikkat çekmektedir. Her iki düşünür de ağ toplumunun yalnızca teknolojik değil, aynı zamanda sosyokültürel bir dönüşüm olduğunu vurgulamaktadır. Çalışmada, bir yöntem olarak nitel araştırma yöntemlerinden biri olarak bilinen betimsel içerik analizi yöntemi kullanılmıştır. Bu kapsamda dijitalleşmenin bireylerin sanal varoluş biçimlerini, zaman-mekân algısını ve toplumsal katılım pratiklerini nasıl dönüştürdüğü tartışılmıştır. Bulgular, ağ toplumunun ekonomik üretimden kültürel temsillere kadar çok boyutlu bir dönüşüm aracı hâline geldiğini, ancak dijital uçurumun giderilmemesi hâlinde küresel eşitsizlikleri artırabileceğini göstermektedir. Sonuç olarak makale, Castells ve van Dijk’ın kuramsal yaklaşımlarını karşılaştırmalı biçimde ele alarak, ağ toplumunun geleceğine ilişkin fırsat ve riskleri bütüncül bir çerçevede irdelemektedir.

Anahtar Kelimeler

Dijitalleşme , Teknoloji , Ağ Toplumu , Manuel Castells , van Dijk

The Future of the Network Society: Reflections of Manuel Castells and van Dijk on the Network Society

Öz

This study examines how digitalization transforms social structures within the theoretical framework of Manuel Castells’ and van Dijk’s Network Society theories. The rapid development of information and communication technologies has reshaped individuals’ social, economic, and cultural lives. According to Castells, the network society represents a new form in which the production and circulation of information are placed at the center of social organization. Van Dijk, on the other hand, highlights the potential of this structure to deepen digital inequalities. Both theorists emphasize that the network society is not merely a technological transformation but also a sociocultural one. The study employs descriptive content analysis, one of the qualitative research methods, as its methodological approach. Within this scope, it discusses how digitalization transforms individuals’ modes of virtual existence, perceptions of time and space, and forms of social participation. The findings indicate that the network society has become a multidimensional vehicle of transformation from economic production to cultural representation yet may exacerbate global inequalities if the digital divide is not addressed. In conclusion, the article comparatively analyzes Castells’ and van Dijk’s theoretical perspectives, offering a holistic evaluation of the opportunities and risks concerning the future of the network society.

Anahtar Kelimeler

Digitalization , Technology , Network Society , Manuel Castells , van Dijk

Kaynakça

• Aktaş, S. G. (2023). Ağ Toplumunda Dijital Medya Sahipliği: Elon Musk ve Twitter örneği. Düşünce ve Toplum Sosyal Bilimler Dergisi, 5(1), 31-52. https://doi.org/10.55796/dusuncevetoplum.1248860
• Altunay, A. (2015). Bir Sosyalleşme Aracı Olarak Yeni Medya. Selçuk İletişim, 9(1), 410-428. https://doi.org/10.18094/si.48539
• Babacan, M., Haşlak, İ., & Hira, İ. (2014). Sosyal Medya ve Arap Baharı. Akademik İncelemeler Dergisi, 6(2), 63-92.
• Bahçeci Başarmak, H. I., & Öktem, M. K. (2019). Küreselleşme Sürecinde Kentselliğin Dönüşümü: Toplumsal, Teknolojik ve Mekânsal Süreçler Üzerine Bir İnceleme. Uluslararası Yönetim Akademisi Dergisi, 2(2), 284-300. https://doi.org/10.33712/mana.597185
• Bell, D. (1973). The Coming of Post-İndustrial Society: A Venture İn Social Forecasting. New York: Basic Books.
• Berners-Lee, T. & Fischetti, M. (2001). Weaving the Web: The original design and ultimate destiny of the World Wide Web by its inventor. DIANE Publishing Company.
• Binark, M., & Sütcü, G. B. (2017). Teknogünlüklerdeki Çok (Lu) Sessiz Yaşamlar: Yeni Medyanın Sessiz Enstrümanları – Yeni Orta Sınıf Gençlik. In M. Binark (Ed.), Yeni medya çalışmaları (pp. 147-175). Ankara: Dipnot Yayınları.
• Bilgici, C. (2023). Yapay Zekâ ve Algoritmik Kültür Bağlamında Sosyal Medya Deneyiminin Geleceği Üzerine Bir Değerlendirme. Yeni Medya Elektronik Dergisi, 7(3), 216-237.
• Bulut, S. (2020). Ağ Toplumunda Parasosyal Etkileşimi Twitter Kullanıcı Yorumları Üzerinden Değerlendirmek. İnönü Üniversitesi İletişim Fakültesi Elektronik Dergisi (İNİF E-Dergi), 5(2), 43-59. https://doi.org/10.47107/inifedergi.808837
• Castells, M. (2001). The İnternet Galaxy: Reflections on the İnternet, Business, And Society. New York: Oxford University Press.
• Castells, M. (2004). Ağda Küreselleşme, Kimlik ve Toplum-Calhoun, Lyon ve Touraine’e Cevap. In M. Armağan (Ed.), Küresel kuşatma karşısında insan (pp. 107-139). İstanbul: Ufuk Kitap.
• Castells, M. (2007). Enformasyon Çağı: Ekonomi, Toplum ve Kültür-Bin Yılın Sonu (E. Kılıç, Trans.). İstanbul: Bilgi Üniversitesi Yayınları.
• Castells, M. (2008). Enformasyon Çağı: Ekonomi, Toplum ve Kültür-Ağ Toplumunun Yükselişi (E. Kılıç, Trans.). İstanbul: Bilgi Üniversitesi Yayınları.
• Ceyhan, A. İ., & Özmen Akalın, F. A. (2021). Ağ toplumu ve hipermodernite açısından yeni sosyal medya platformu Clubhouse’un kısa analizi. İstanbul Kent Üniversitesi İnsan ve Toplum Bilimleri Dergisi, 2(2), 144-155.
• Creswell, J. W., & Creswell, J. D. (2018). Research design: Qualitative, quantitative, and mixed methods approach (5th ed.). London: SAGE Publications.
• Çağırkan, B. (2022). Üniversite Öğrencilerinin Akıllı Telefon Kullanımı ve Yeni Medya Deneyimleri: İzmir Demokrasi Üniversitesi Örneği. Avrasya Uluslararası Araştırmalar Dergisi, 10(33), 266-286. https://doi.org/10.33692/avrasyad.1220392
• Değerli, A. (2021). Ağ Toplumu Yaklaşımı ile Akademik Bir Sosyal Ağ Modeli İçin Grafik Veri Tabanı Önerisi. Beykoz Akademi Dergisi, 9(1), 68-88. https://doi.org/10.14514/BYK.m.26515393.2021.9/1.68-88
• Demir, B. S. (2021). İnternet Galaksisi, İnternet, İş Dünyası ve Toplum Üzerine Düşünceler. Etkileşim (8), 240-247. https://doi.org/10.32739/etkilesim.2021.4.8.146
• Dufva, T., & Dufva, M. (2019). Grasping The Future of the Digital Society. Futures, 107, 17-28.
• Ersöz, B. (2020). Yeni Nesil Web Paradigması-Web 4.0. Bilgisayar Bilimleri ve Teknolojileri Dergisi, 1(2), 58-65.
• Güntürkün, E., & Altunay, D. A. (2023). Mağdur lehine sosyal medya aktivizminde bir strateji olarak ifşa ve iptal kültürü. Gümüşhane Üniversitesi İletişim Fakültesi Elektronik Dergisi, 11(1), 176–199. https://doi.org/10.19145/e-gifder.1215822
• Huberman, B. A. (2001). The Laws of the Web: Patterns in the Ecology of Information. The MIT Press. https://doi.org/10.7551/mitpress/4150.001.0001
• Kalaman, S. (2019). Yeni Medya ve Dijital Gözetim: Türkiye’deki Sosyal Medya Kullanıcıları Üzerine Bir Araştırma. Yönetim ve Ekonomi Dergisi, 26(2), 575-594. https://doi.org/10.18657/yonveek.556868
• Kılınç, Ö. (2021). 4. Ünite, Dijitalleşme ve Sosyal Medya. In Dijital Halkla İlişkiler (pp. 85-107). Eskişehir: Anadolu Üniversitesi Yayınları.
• Latour, B. (2011). Network Theory: Networks, Societies, Spheres: Reflections of an Actor-Network Theorist. International Journal of Communication, 5, 15. https://ijoc.org/index.php/ijoc/article/view/1094/558
• Lister, M., Dovey, J., Giddings, S., Grant, I., & Kelly, K. (2009). New media: A critical introduction (2nd ed.). London: Routledge.
• Marcuse, H. (2016). Tek Boyutlu İnsan/ İleri İşleyim Toplumunun İdeolojisi Üzerine İncelemeler. (A. Yardımlı, Trans.). İstanbul: İdea Yayınevi.
• O’Neil, C. (2016). Weapons of Math Destruction: How Big Data Increases Inequality and Threatens Democracy. New York: Crown Publishing.
• Önel, B. (2025, 11 03). 2025 Gen Z protestoları: Nepal, Fas ve Türkiye üzerine karşılaştırmalı bir analiz. Söylenti Dergi. https://www.soylentidergi.com/2025-gen-z-protestolari-nepal-fas-ve-turkiye-uzerine-karsilastirmali-bir-analiz/
• Özbey, İ. B. (2022). Dijitalleşme, Sosyal Medya ve Risk Toplumu. İmgelem, 6(10), 141-158. https://doi.org/10.53791/imgelem.1053815
• Öztürk, H. (2014). Küreselleşme ve Ağ Toplumları Odağında Bilgi ve İletişim Teknolojileri ile Eğitim. Bartın University Journal of Faculty of Education, 3(1), 224-237.
• Schumacher, A., Shin, W., & Erol, S. (2016). Automation, Digitization and Digitalization and Their İmplications For Manufacturing Processes. Innovation and Sustainability Scientific Conference, Bucharest, Romania.
• Smith, A. & Kollock, P. (1999). Communities in Cyberspace. New York: Routledge.
• Söğüt, Y. (2022). Ağ Toplumunda Sosyal Medya ve Parasosyal İlişki: Twitter Yorumlarında Survivor Örneği. Selçuk Üniversitesi Sosyal Bilimler Meslek Yüksekokulu Dergisi, 25(2), 668-681. https://doi.org/10.29249/selcuksbmyd.1167348
• Söztutar, M. (2022). Ağ Toplumu Yaklaşımının Kırsal Alanların Dönüşümü Üzerine Etkileri. Manisa Celal Bayar Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 20(Özel Sayı), 59-76. https://doi.org/10.18026/cbayarsos.1067189
• Stevenson, N. (2006). Medya Kültürleri: Sosyal Teori ve Kitle İletişimi (O. G. Orhon & B. G. Aksoy, Trans.). Ankara: Ütopya Yayınevi.
• Şat, N. (2022). Ağ Toplumu. Y. Özkaya, V. Erat, F. İzci, A, Duran (Ed.), Yönetim Bilimi Ansiklopedisi (pp. 9-13). Ankara: Nobel Akademi Yayıncılık.
• Talay, Ö. (2022). Gözetleme Kapitalizmi Çağı: Gücün Yeni Sınırında İnsan Geleceği İçin Savaş. Galatasaray Üniversitesi İletişim Dergisi (36), 165-170. https://doi.org/10.16878/gsuilet.1068734
• Toffler, A. & Toffler, H. (1996). Yeni Bir Uygarlık Yaratmak. (Z. Dicleli. Trans.), İstanbul: İnkilap Kitapevi.
• Tuncer, A. S. (2013). Sosyal Medya. F. Zeynep Özata (Ed.), Sosyal Medyanın Gelişimi İçinde (pp. 2-26). Eskişehir: Anadolu Üniversitesi.
• Tufan Yeniçıktı, N. (2014). İletişimsel eylem ve Facebook: Gezi Parkı olaylarında sosyal medyanın gücü. Selçuk İletişim, 8(2), 263–284. https://doi.org/10.18094/si.38444
• van Dijk, J. A. G. M. (2005). Networks: The nervous system of society. In The network society: Social aspects of new media (2nd ed., pp. 19-41). London: SAGE Publications.
• van Dijk, J. A. (2020). The Network Society: Social Aspects of New media (4th ed.). London: SAGE Publications.
• Vardarlıer, P., & Zafer, C. (2020). Social Media and Crisis Management: The Case Study of Cambridge Analytica. Manisa Celal Bayar Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 18(Özel Sayı), 31-44. https://doi.org/10.18026/cbayarsos.491147
• Yankın, F. B. (2019). Dijital Dönüşüm Sürecinde Çalışma Yaşamı. Trakya Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi E-Dergi, 7(2), 1-38.
• Yıldırım, A., & Şimşek, H. (2022). Sosyal Bilimlerde Nitel Araştırma Yöntemleri (13. Baskı). Ankara: Seçkin Yayıncılık.
• Yıldırım, A. F. (2023). Ağ Toplumu. İçinde İletişim Ansiklopedisi. İletişim ve Toplum Araştırmaları Merkezi (İTAM). https://doi.org/10.5281/zenodo.7728538
• Zuboff, S. (2021). Gözetleme Kapitalizmi Çağı: Gücün Yeni Sınırında İnsan Geleceği İçin Savaş. (T. Uzunçelebi, Trans.) İstanbul: Okuyan Us Yayınevi