İKİ ŞEHRİN HİKAYESİ’NİN İKİ FARKLI TÜRKÇE ÇEVİRİSİNİN KARŞILAŞTIRMALI İNCELENMESİ

Yıl 2026, Cilt: 3 Sayı: 1, 28 - 44, 05.01.2026

Gökhan Albayrak

Öz

Öz - Bu makale, Charles Dickens’ın İki Şehrin Hikayesi adlı romanının iki farklı Türkçe çevirisini, Can Yayınları tarafından yayımlanan Meram Arvas çevirisini (2020) ve İş Bankası Kültür Yayınları’ndan çıkan Didar Zeynep Batumlu çevirisini (2021), karşılaştırmalı olarak incelemeyi amaçlamaktadır. Çalışmanın temel hedefi, romanın omurgasını oluşturan Fransız Devrimi temasının, özellikle de devrimci öfkenin, taşkın coşkunun ve sınırların yıkımını simgeleyen Dionysosçu ruhun her iki çeviride nasıl temsil edildiğini ortaya koymaktır. Bu bağlamda araştırma, Dickens’ın metninde yer alan Dionysos’a yapılan doğrudan ya da dolaylı göndermelerin, imaların ve mitolojik çağrışımların çevirilerde ne ölçüde korunup aktarılabildiğini; çevirmenlerin seçimlerinin metnin anlam dünyasını, duygusal yoğunluğunu ve “Dionysosçu” boyutunu nasıl etkilediğini tartışmayı amaçlar. Çalışmanın giriş bölümünde öncelikle Dickens’ın romanı tarihsel ve tematik bağlamı içinde kısaca tanıtılacak; yazarın Fransız Devrimi’ni anlatırken Paris ve Londra şehirleri üzerinden kurduğu zıtlıkların, aslında insan ruhundaki Apolloncu düzen ve Dionysosçu taşkınlık arasındaki çatışmayı da simgelediği vurgulanacaktır. Bu noktada Nietzsche’nin Tragedyanın Doğuşu adlı eserinde ortaya koyduğu Dionysos ve Apollon ilkeleri arasındaki gerilim, romanın derin anlam katmanlarını çözümlemede kuramsal bir çerçeve olarak kullanılacaktır. Ardından, iki Türkçe çeviri arasındaki farklılıklar, özellikle Dionysos’a ilişkin unsurların aktarımında ortaya çıkan anlam kaymaları, kültürel uyarlama stratejileri ve olası sansür ya da sadeleştirme eğilimleri üzerinden değerlendirilecektir. Çevirmenlerin sözcük seçimleri, üslup tercihleri ve metnin duygusal tınısına yaklaşımları karşılaştırılarak, kaynak metnin ruhuna ne ölçüde sadık kalındığı, hangi çevirinin Dickens’ın estetik ve mitolojik derinliğini daha etkili biçimde yansıttığı tartışılacaktır. Sonuç olarak bu çalışma, Dickens’ın romanındaki devrimci şiddet ile Dionysosçu taşkınlık arasındaki ilişkinin çeviri sürecinde nasıl biçim değiştirdiğini, metnin mitsel ve simgesel boyutlarının Türkçe çevirilerde ne ölçüde silikleştiğini veya yeniden üretildiğini göstermeyi amaçlamaktadır. Böylelikle çeviri ediminin yalnızca dilsel bir aktarım değil, aynı zamanda kültürel, felsefi ve estetik bir yeniden yaratım süreci olduğu bir kez daha vurgulanacaktır.

Anahtar Kelimeler

Charles Dickens , İki Şehrin Hikayesi , Edebiyat Çevirisi , Apolloncu Londra , Dionysosçu Paris

Teşekkür

Sevgili arkadaşım Duygu Türk Karahanoğulları'na, bu çalışmanın ortaya çıkmasına vesile olduğu ve bana pek çok açıdan ilham verdiği için gönülden teşekkür ederim.

A COMPARATIVE ANALYSIS OF TWO TURKISH TRANSLATIONS OF A TALE OF TWO CITIES

Öz

Abstract - This article aims to conduct a comparative analysis of two different Turkish translations of Charles Dickens’s A Tale of Two Cities, the version translated by Meram Arvas and published by Can Yayınları (2020), and the one translated by Didar Zeynep Batumlu and published by İş Bankası Kültür Yayınları (2021). The primary objective of this study is to explore how the novel’s central theme — the French Revolution — and particularly the Dionysian spirit symbolizing revolutionary rage, ecstatic fervour, and the transgression of boundaries, are represented in both translations. In this context, the research seeks to examine the extent to which direct or indirect references, allusions, and mythological associations with Dionysus in Dickens’s original text are preserved or transformed in translation, and how the translators’ choices affect the text’s semantic depth, emotional resonance, and its distinctly “Dionysian” dimension. In the introduction, Dickens’s novel will first be briefly introduced within its historical and thematic context. It will be emphasized that the opposition between Paris and London in the narrative symbolizes not only the social and political contrasts of the period but also the inner conflict between Apollonian order and Dionysian excess within the human psyche. At this point, Nietzsche’s The Birth of Tragedy will serve as a theoretical framework, illuminating the tension between the Apollonian and Dionysian principles as a key to understanding the novel’s deeper layers of meaning. Subsequently, the differences between the two Turkish translations will be evaluated with a focus on the treatment of Dionysian elements — examining semantic shifts, cultural adaptation strategies, and tendencies toward omission or simplification. By comparing the translators’ lexical choices, stylistic preferences, and approaches to the emotional tone of the text, the study will discuss the degree of fidelity each translation maintains to the original and which version more effectively conveys Dickens’s aesthetic and mythological depth. Ultimately, this study aims to reveal how the relationship between revolutionary violence and Dionysian exuberance in Dickens’s novel transforms through the process of translation, and to what extent the mythic and symbolic dimensions of the source text become muted or reimagined in Turkish. Thus, the act of translation is underscored not merely as a linguistic transfer but as a cultural, philosophical, and aesthetic act of re-creation.

Anahtar Kelimeler

Charles Dickens , A Tale of Two Cities , Literary Translation , Apollonian London , Dionysian Paris

Kaynakça

• Abrams, M. H., & Greenblatt, S. (Ed.). (2000). The Norton anthology of English literature (7. baskı., Cilt 2). New York, NY: W. W. Norton & Company.
• Badiou, A. (2019). Nietzsche: Anti-felsefe seminerleri 1992-1993 (İ. Birkan, Çev.). İstanbul: Sel Yayıncılık.
• Bahtin, M. (2005). Rabelais ve dünyası (Ç. Öztek, Çev.). İstanbul: Ayrıntı Yayınları.
• Birkan, T. (2016). Dickens: İmajın ötesinde. C. Dickens’ın Müşterek dostumuz adlı kitabı (A. Biçen, Çev., Cilt 1, ss. 9–40) içinde. İstanbul: İthaki Yayınları.
• Bloom, H. (Ed.). (2007). Charles Dickens’s A Tale of Two Cities. New York, NY: Infobase Publishing.
• Bonnefoy, Y. (2000). Mitolojiler sözlüğü. (L. Yılmaz, Çev.). Ankara: Dost Kitabevi.
• Bowen, J. (2009). Counting: A Tale of Two Cities. C. James, J. McDonagh, J. Mee (Ed.), Charles Dickens, A Tale of Two Cities and the French Revolution içinde (ss. 104-125). Basingstoke: Palgrave Macmillan.
• Dallas, E. S. (1865, November 29). [Unsigned review]. The Times. P. Collins (Ed.), Charles Dickens: The critical heritage içinde (ss. 475–478). Londra: Routledge.
• Dever, C. (1998). Death and the mother from Dickens to Freud: Victorian fiction and the anxiety of origins. Cambridge: Cambridge University Press.
• Dickens, C. (1994). A Tale of Two Cities. Londra: Penguin.
• Dickens, C. (2020). İki şehrin hikâyesi (M. Arvas, Çev.). İstanbul: Can Yayınları.
• Dickens, C. (2021). İki şehrin hikâyesi (D. Z. Batumlu, Çev.). İstanbul: İş Bankası Yayınları
• Erhat, A. (1972). Mitoloji sözlüğü. İstanbul: Remzi Kitabevi.
• Eyüboğlu, S. (2016). Önsöz. Euripides’in Bakkhalar kitabı (S. Eyüboğlu, Çev., 4. Basım, ss. v-vii) içinde. İstanbul: İş Bankası Yayınları.
• Gillman, S. K., & Patten, R. L. (1985). Dickens: Doubles: Twains: Twins. Nineteenth-Century Fiction, 39(4), 441–458.
• Glavin, J. (2001). Dickens and theatre. J. O. Jordan (Ed.), The Cambridge companion to Charles Dickens içinde (ss. 189–203). Cambridge: Cambridge University Press.
• John, J. (2000). Dickens and mass culture. Oxford: Oxford University Press.
• Kloft, H. (2020). Antik çağın gizem kültleri: Tanrılar, insanlar ve ritüeller. (T. Akçay, Çev.). İstanbul: Runik Kitap.
• Ledger, S. (2010). Dickens and the popular radical imagination. Cambridge: Cambridge University Press.
• Marx, K., & Engels, F. (2018). Komünist manifesto (T. Bora, Çev.). İstanbul: İletişim Yayınları.
• Megill, A. (2021). Aşırılığın peygamberleri: Nietzsche, Heidegger, Foucault, Derrida. İstanbul: Metis.
• Merriam-Webster. (t.y.-a). Revolution. Merriam-Webster.com dictionary içinde. 15 Eylül 2025, https://www.merriam-webster.com/dictionary/revolution adresinden edinilmiştir.
• Merriam-Webster. (t.y.-b). Game. Merriam-Webster.com dictionary içinde. 16 Eylül 2025, https://www.merriam-webster.com/dictionary/game adresinden edinilmiştir.
• Merriam-Webster. (t.y.-c). Tragedy. Merriam-Webster.com dictionary içinde. 16 Eylül 2025, https://www.merriam-webster.com/dictionary/tragedy adresinden edinilmiştir.
• Merriam-Webster. (t.y.-d). Orgy. Merriam-Webster.com dictionary içinde. 18 Eylül 2025, https://www.merriam-webster.com/dictionary/orgy adresinden edinilmiştir.
• Merriam-Webster. (t.y.-e). Ecstasy. Merriam-Webster.com dictionary içinde. 18 Eylül 2025, https://www.merriam-webster.com/dictionary/ecstasy adresinden edinilmiştir.
• Merriam-Webster. (t.y.-f). Carouse. Merriam-Webster.com dictionary içinde. 18 Eylül 2025, https://www.merriam-webster.com/dictionary/carouse adresinden edinilmiştir.
• Merriam-Webster. (t.y.-g). Vivacious. Merriam-Webster.com dictionary içinde. 19 Eylül 2025, https://www.merriam-webster.com/dictionary/vivacious adresinden edinilmiştir.
• Meuiner, M. (2016). Giriş. Euripides’in Bakkhalar kitabı (S. Eyüboğlu, Çev., 4. Basım, ss. ix-xx) içinde. İstanbul: İş Bankası Yayınları.
• Nietzsche, F. (1999). The birth of tragedy (R. Geuss & R. Speirs, Ed.; R. Speirs, Trans.). Cambridge: Cambridge University Press.
• Nişanyan Sözlük. (t.y.-a). İhtilal. Nişanyan Sözlük. 15 Eylül 2025, https://www.nisanyansozluk.com/kelime/ihtilal adresinden edinilmiştir.
• Nişanyan Sözlük. (t.y.-b). İnkılap. Nişanyan Sözlük. 15 Eylül 2025, https://www.nisanyansozluk.com/kelime/inkılap adresinden edinilmiştir.
• Nişanyan Sözlük. (t.y.-c). Esrimek. Nişanyan Sözlük içinde. 18 Eylül 2025, https://www.nisanyansozluk.com/kelime/esri- adresinden edinilmiştir.
• Nişanyan Sözlük (t.y.-d). Şen. Nişanyan Sözlük içinde. 19 Eylül 2025, https://www.nisanyansozluk.com/kelime/şen adresinden edinilmiştir.
• Nişanyan Sözlük (t.y.-e). Şarap. Nişanyan Sözlük içinde. 19 Eylül 2025. https://www.nisanyansozluk.com/kelime/şarap adresinden edinilmiştir.
• Nişanyan Sözlük (t.y.-f). Sarhoş. Nişanyan Sözlük içinde. Erişim tarihi 19 Eylül 2025. https://www.nisanyansozluk.com/kelime/sarhoş adresinden edinilmiştir.
• Rosen, D. (1998). A Tale of Two Cities: Theology of revolution. S. Friedman, et al. (Ed.), Dickens studies annual içinde (ss. 171–185). New York, NY: AMS Press.
• Schor, H. (2000). Dickens and the daughter of the house. Cambridge: Cambridge University Press.
• Schor, H. (2001). Novels of the 1850s: Hard Times, Little Dorrit, and A Tale of Two Cities. J. O. Jordan (Ed.), The Cambridge companion to Charles Dickens içinde (ss. 64–77). Cambridge: Cambridge University Press.
• Slater, M. (2009). Charles Dickens: A life defined by writing. New Haven, CT: Yale University Press.
• Taşlıklıoğlu, Z. (2011). Dionysos dini ve tragedia. Tarih Dergisi, 7(10), 181-192.
• Türk Dil Kurumu Sözlükleri (t.y.). Hafifmeşrep. Türk Dil Kurumu Sözlükleri içinde. 19 Eylül 2025, https://sozluk.gov.tr adresinden edinilmiştir.
• Türkmen, S., & Demiray Akbulut, F. (2022). Analysis of designificative tendencies in Turkish translations of A Tale of Two Cities by Charles Dickens throughout semiotics of translation. IU Journal of Translation Studies, (17), 61-77. https://doi.org/10.26650/iujts.2022.1164040