AB’nin Enerji Diplomasisinde Hazar Havzası Kaynaklarının Rolü

Yıl 2025, Cilt: 9 Sayı: 32, 393 - 408, 25.06.2025

Azime Telli

https://doi.org/10.31455/asya.1648909

Öz

Avrupa Birliği’nin 21. yüzyıl enerji arz güvenliğinde dışa bağımlılık oranı en önemli sorun olarak karşımıza çıkmaktadır. AB ülkelerinin taleplerinin artmasından öte enerji arzlarının düşmesine bağlı olarak ortaya çıkan bu durum kaynak çeşitlendirme arayışına neden olmuştur. AB’nin Rus doğalgazına aşırı bağımlılığın yarattığı tehdite karşı alternatif rotalardan biri de Hazar Havzası’dır. AB’nin Hazar’ın rezervlerine Rusya’yı by-pass ederek ulaşma çabaları 20. yüzyılın sonuna kadar dayanmaktadır. AB enerji diplomasisinde öne çıkan bölgelerden biri olan Hazar doğal gazının Avrupa pazarına ulaştırılmasını hedefleyen boru hattı projeleri arasında ciddi bir rekabet yaşanmıştır. Rusya’nın Avrupa pazarındaki payını korumaya yönelik izlediği enerji diplomasisi gündeme Trans-Hazar ve NABUCCO gibi yüksek kapasiteli projelerin kağıt üstünde kalmasında etkili olmuştur. Azerbaycan’ın TAP Boru Hattı ile Güney Koridoru’nun açılmasını sağlamasıyla bölge kaynakları doğrudan Avrupa pazarına ulaştırılmıştır. Azerbaycan rezervlerinin sınırlı olması nedeni Güney Koridoru’nun kapasitesinin düşük kalırken hattın tam kapasite kullanılmasına yönelik alternatif kaynak arayışı da jeopolitik ve jeoekonomik engellere takılmaktadır. Ukrayna Savaşı sonrasında enerji diplomasisinde radikal bir değişime gitmek zorunda kalan AB, Rus boru gazı ithalatını aşamalı olarak düşürmüştür. Vaka analizi yönteminin kullanılacağı çalışmada AB’nin Azerbaycan olmak üzere Hazar’dan daha fazla doğal gaz ithal etmeye yönelik izlediği enerji diplomasisi ortaya konulacaktır.

Anahtar Kelimeler

AB , Enerji Diplomasisi , Hazar , Doğal Gaz , Boru Hatları

The Role of Caspian Basin Resources in the EU’s Energy Diplomacy

Öz

One of the most significant challenges in the European Union’s energy security in the 21st century is its high dependency on external energy sources. This issue has emerged not only due to the increasing energy demands of the EU member states but also as a result of declining energy supply levels, prompting a search for resource diversification. In response to the threat posed by excessive dependence on Russian natural gas, one of the alternative supply routes for the EU is the Caspian Basin. The EU’s efforts to access Caspian reserves while bypassing Russia date back to the late 20th century. As one of the key regions in EU energy diplomacy, the Caspian’s natural gas resources have been at the center of intense competition among pipeline projects aimed at transporting them to the European market. Russia’s energy diplomacy, which seeks to maintain its market share in Europe, has played a significant role in preventing large-scale projects such as the Trans-Caspian and NABUCCO pipelines from materializing. However, with Azerbaijan’s contribution through the TAP, Southern Gas Corridor has been established, enabling the direct transport of regional resources to Europe. Nevertheless, due to the limited reserves of Azerbaijan, the Southern Gas Corridor operates at a lower capacity, and efforts to fully utilize the pipeline face geopolitical and geo-economic challenges. Following the Ukraine War, the EU was compelled to undergo a radical shift in its energy diplomacy, gradually reducing its imports of Russian pipeline gas. This study, employing a case study method, will analyze the EU’s energy diplomacy strategies to increase natural gas imports from the Caspian region, particularly Azerbaijan.

Anahtar Kelimeler

European Union , Energy Diplomacy , Caspian , Natural Gas , Pipeline

Kaynakça

• AA. (11.11. 2024). Türkmen gazının Avrupa'ya taşınmasında Türkiye'nin kilit rol üstleneceği değerlendiriliyor. https://www.aa.com.tr/tr/enerjiterminali/dogal-gaz/turkmen-gazinin-avrupaya-tasinmasinda-turkiyenin-kilit-rol-ustlenecegi-degerlendiriliyor/44562 adresinden 15.01.2025 tarihinde erişildi.
• AA. (28.02.2025). Türkmen gazı yarın Türkiye'ye geliyor. https://www.aa.com.tr/tr/enerjiterminali/dogal-gaz/turkmen-gazi-yarin-turkiyeye-geliyor/47783 adresinden 15.03.2025 tarihinde erişildi.
• Ansechi, L. (2019). Caspian Energy in the Aftermath of the 2018 Convention: The View from Kazakhstan and Turkmenistan. Russian Analytical Digest, 235, 6–9.
• Aslanlı, K. (18.01.2023). Trans-Hazar doğal gaz boru hattı projesi’nin belirsizliği. https://www.iramcenter.org/trans-hazar-dogal-gaz-boru-hatti-projesinin-belirsizligi-877 adresinden 15.02.2025 tarihinde erişilmiştir.
• Aydın, M. (2004). The caspian region: A reemerging region. M. Gammer (Ed.), Oil, Pipelines and Security: The geopolitics of the caspian region (p. 3-31). Routledge.
• Aytaç, M. (2018). Hazar Denizi'nin hukuki statüsü konvansiyonu ve yansımaları. Düşünce Dünyasında Türkiz, 9(48), 87-103.
• Azimov, A. (2021). European Energy Policy and the EU-Azerbaijan Energy Cooperation. Journal of Comparative Politics, 14(1), 71-90.
• Baev, P. K., & Øverland, I. (2010). The South Stream versus Nabucco pipeline race: Geopolitical and economic (ir)rationales and political stakes in mega-projects. International Affairs, 86, 1075-1090.
• BBC. (01.01.2025). Ukrayna Rus gazının AB ülkelerine transit satışını durdurdu. https://www.bbc.com/turkce/articles/cy9qr9r3ww8o adresinden 19.01.2025 tarihinde erişilmiştir.
• BBC. (04.02.2022). AB, Rusya'ya bağımlılığı azaltmak için Azerbaycan'dan daha fazla doğal gaz satın almak istiyor. https://www.bbc.com/turkce/haberler-dunya-60263131 adresinden 16.01.2025 tarihinde erişilmiştir.
• Bilgin, M. (2010). Energy and Turkey’s Foreign Policy: State strategy, regional cooperation and private sector involvement. TPQ, 9(2), 83-84.
• Bocse. A. M. (2018). EU energy diplomacy: Searching for new suppliers in Azerbaijan and Iran. Geopolitics, 24(1), 145-173.
• Brezezinski, Z. (2005). Büyük satranç tahtası: Amerika’nın küresel üstünlüğü ve bunun jeostratejik gereklilikleri (Çev: Y. Türedi). İnkilap Kitabevi.
• EIA. (02.06.2025). Regional analysis brief: Caspian sea. https://www.eia.gov/international/content/analysis/regions_of_interest/Caspian_Sea/pdf/Caspian%20Sea%20Regional%20Analysis%20Brief%202025.pdf adresinden 23.02.2025 tarihinde erişilmiştir.
• EIA. (06.2016). Turkmenistan. https://www.eia.gov/international/overview/country/TKM adresinden 22.01.2025 tarihinde erişilmiştir.
• Frappi, C., & Garibov, A. (2014). The Caspian Sea Cheesboard Geo- political, geo-strategic and geo-economic analysis. EGEA S.P.A.
• Gurbanov, İ. (2019). Turkmenistan’s gas exports hampered by geopolitical realities. Eurasia Daily Monitor, https://jamestown.org/program/turkmenistans-gas-exports-hampered-by-geopolitical-realities/ adresinden 23.01.2025 tarihinde erişilmiştir.
• İsmayilov, E., & Budak, T. (2014). Bağımsızlık sonrası Türkmenistan’ın enerji politikası. Bilge Strateji, 6(11), 29-49.
• Kasım, K. (2021). The Impact of Azerbaijan-Turkmenistan energy cooperation on the caspian energy security. ASBİ Abant Sosyal Bilimler Dergisi, 21(3), 945-960.
• Leonard, M., Pisani-Ferry, J., Shapiro, J., Tagliapietra, S., & Wolff, Guntram B. (2021). The geopolitics of the European Green Deal. Bruegel Policy Contribution.
• Mikulska, A., & Finley, M. (2024). Asymmetric ınterdependence and wielding the energy weapon: Russia and the EU post Russian ınvasion of Ukraine. Curr Sustainable Renewable Energy Report, 11, 39–44.
• O'Byrne, D. (12.08.2022). Caspian cul-de-sac: How Europe failed to diversify its gas supply. https://eurasianet.org/caspian-cul-de-sac-how-europe-failed-to-diversify-its-gas-supply adresinden 10.02.2025 tarihinde erişilmiştir.
• Önder, H., & Maden, N. (2023). Avrupa Birliği’nin kayıp enerji projeleri: Nabucco, Trans Hazar ve Güney akım. Türkiye Politik Çalışmalar Dergisi, 3(1), 33-56.
• Özdemir, V. (2014). Balkan piyasalarını hedef alan doğal gaz boru hattı projeleri arasında rekabet: NABUCCO-Güney Akım ve Trans-Adriyatik boru hattı (TAP) projeleri Örneği. Sosyoekonomi, 22(22), 253-272.
• President of Russia. (12.08.2018). Convention on the legal status of the Caspian Sea. http://en.kremlin.ru/supplement/5328 adresinden 18.01.2025 tarihinde erişilmiştir.
• Skalamera, M. (2016). Revisiting the Nabucco Debacle: Myths and realities. problems of Post-Communism, 65(1), 18–36.
• Socor, V. (20.09.2011). European union officially endorses trans-caspian pipeline to link up with Nabucco. https://jamestown.org/program/european-union-officially-endorses-trans-caspian-pipeline-to-link-up-with-nabucco/ adresinden 15.02.2025 tarihinde erişilmiştir.
• Stulberg, A. N. (2015). Out of Gas? Russia, Ukraine, Europe, and the Changing Geopolitics of natural gas. Problems of Post-Communism, 62(2), 112–130.
• Şeker, A. U. (18.07.2022). AB, Azerbaycan'dan gaz tedarikini artıracak. https://www.aa.com.tr/tr/ekonomi/ab-azerbaycandan-gaz-tedarikini-artiracak/2639363 adresinden 26.02.2025 tarihinde erişilmiştir.
• Telli, A. (2015). Hazar havzası enerji diplomasi: Çatışma ve işbirliği. Alim Kitapları.
• Ünver, D. (17.03.2023). Avrupa'nın enerji krizi ve Türkmen gazı. https://avim.org.tr/Blog/AVRUPA-NIN-ENERJI-KRIZI-VE-TURKMEN-GAZI-17-03-2023 adresinden 23.02.2025 tarihinde erişilmiştir.
• Van der Leeuw, C. (2000). Oil and gas in the Caucasus and Caspian. Curzon Press.
• Yalçınkaya, A. (2024). Hazar’da Azerbaycan-Türkmenistan enerji anlaşmasının stratejik anlamı. Deniz Araştırmaları ve Mavi Strateji Dergisi, (3), 1-14.