Azerbaycan’da Arap Dilbiliminin 20. Yüzyıldaki Gelişim Süreci ve Aliasker Memmedov’un Akademik Mirası

Öz

Azerbaycan’ın Arap dili ve Arap dilbilimi ile ilişkisi, bölgenin İslam medeniyetine dâhil olmasıyla başlamış ve Orta Çağ boyunca yoğun bir ilmî etkinliğe dönüşmüş, ancak Orta Çağ sonrasında bu alan üretkenliğini kaybetmiş, klasik metinlerin aktarımı ve yorumu ile sınırlı kalmıştır. XX. yüzyıl başında medreselerde geleneksel yöntemlerle devam eden Arapça eğitimi, bu yüzyılda modern eğitim kurumlarının kurulmasıyla yeniden canlanmıştır. XX. yüzyılda Azerbaycan’da Arap dilbiliminin gelişimi iki temel aşamada gerçekleşmiştir. Birinci aşama XX. yüzyılın ilk yarısını, ikinci aşama ise yüzyılın ikinci yarısını kapsamaktadır. Birinci aşama, bu alanda altyapının oluşturulması, ikinci aşama ise, Arapça ile ilgili modern ders kitaplarının, öğretim materyallerinin hazırlanması, Azerbaycanda modern Arapşinaslık okulunun oluşumu ve nitelikli uzman kadroların yetiştirilmesi açısından zengin ve verimli bir dönem olmuştur. Bu dönemin en önemli simalarından biri Aliasker Memmedov’dur (19.10.1919-29.01.2000). Onun kaleme aldığı çok sayıda ders kitabı ve bilimsel çalışma, Azerbaycan’da Arap dilbiliminin kuramsal ve uygulamalı yönlerini şekillendirmiştir. Memmedov, Arap dilinin öğretimini Avrupa tarzı modern pedagojik yöntemlerle düzenleyerek, Azerbeycanı Sovyet coğrafyasının en önemli Arapşinaslık merkezlerinden biri hâline getirmiştir. Bu çalışmanın temel amacı, Azerbaycan’da XX. Yüzyılda Arap dilbiliminin gelişim sürecini tarihsel bağlamıyla ele almak ve Azerbaycan’da modern Arapşinaslık okulunun kurucusu olan Prof. Dr. Aliasker Memmedov’un akademik mirasını ayrıntılı biçimde değerlendirmektir. Aliasker Memmedov’un akademik mirası, Azerbaycan’da Arap dilbiliminin teorik, metodolojik ve uygulamalı temellerini atmış, aynı zamanda modern dil öğretim ilkelerinin uygulanmasına öncülük etmiştir. Bu nedenle çalışmanın sonuç bölümünde, onun bilimsel ve pedagojik faaliyetlerinin Azerbaycan Arap dilbilimi tarihindeki yeri ve önemi vurgulanarak, günümüzde Azerbaycan’da Arap dilinin ve Arapşinaslık okulunun varlığının Memmedov’un bilimsel mirasına borçlu olduğu sonucuna varılmıştır.

Anahtar Kelimeler

• Azerbaycan
• Arap dilbilimi
• Aliasker Memmedov
• Arap dili eğitimi
• Arapşinaslık
• Bakü Devlet Üniversitesi

The Development of Arabic Linguistics in 20th-Century Azerbaijan and the Scholarly Legacy of Prof. Aliasker Memmedov

Öz

Azerbaijan’s engagement with the Arabic language and Arabic linguistics began with the region’s integration into Islamic civilization and evolved into an intensive scholarly activity during the Middle Ages. However, following this period, the field experienced a significant decline, remaining largely limited to the transmission and interpretation of classical texts. In the early 20th century, Arabic instruction persisted through traditional methods in madrasas, but gained new momentum with the establishment of modern educational institutions during the Soviet era. Arabic linguistic studies in Azerbaijan throughout the twentieth century developed in two distinct phases. The first phase, covering the early half of the century, involved the establishment of basic academic infrastructure. The second phase, which began in the 1950s, witnessed the formalization of Arabic studies as a discipline, with the production of modern teaching materials and the training of expert scholars. At the forefront of this intellectual revival stood Professor Aliasker Mammadov (1919–2000), whose pioneering efforts significantly shaped the direction of Arabic linguistics in Azerbaijan. Through his authorship of more than thirty textbooks and his innovative pedagogical approaches grounded in European models, Mammadov helped transform Baku into one of the leading centers for Arabic studies in the Soviet Union. This study aims to analyze the historical development of Arabic linguistics in Azerbaijan during the 20th century, with a particular focus on evaluating the scholarly legacy of Prof. Aliasker Mammadov, the founder of the modern Azerbaijani school of Arabic studies. His contributions laid the theoretical, methodological, and practical foundations for Arabic linguistics in Azerbaijan, while also pioneering the implementation of contemporary language teaching principles. The article concludes that the current status and institutionalization of Arabic studies in Azerbaijan owe much to Mammadov’s enduring scholarly and pedagogical contributions.

Anahtar Kelimeler

• Azerbaijan
• Arabic Linguistics
• Aliasker Mammadov
• Arabic Language Teaching
• Arabic Studies
• Baku State University

Kaynakça

1. Agaeva, N. A. (1990). Azerbaidzhanskie yazykovedy srednevekov’ya [Klassik dönem Azerbaycan dilbilimcileri]. Elm.
2. Al-Ahrām. (Çeşitli sayılar). Al-Ahrām Gazetesi.
3. Alimirzoev, Kh. O. (1969). Azerbaidzhanskii gosudarstvennyi universitet za 50 let: Istoricheskii ocherk [Азербайджанские языковеды средневековья]. BGU Yayınevi.
4. Babaşov, M. (1999 a, 1 fevral). Müəllimlər müəllimi. Zaman qəzeti.
5. Babaşov, M. (1999 b, 11 fevral). Ələsgər müəllim fenomeni. Zaman qəzeti.
6. Bakhīt, R. M. I. (2010). Tārīkh al-Islām fī Ādharbāyjān min al-fatḥ al-Islāmī ilā nihāyat al-ʿaṣr al-ʿAbbāsī al-awwal (22–232 H / 642–847 CE) [İslami fetihlerden I. Abbâsî döneminin sonuna kadar Azerbaycan’da İslam tarihi]. Dār al-ʿIlm wa-l-Īmān.
7. Bakuvi, M.K. (2014). “Kəşfül-həqayiq ən-nukətil-ayati vəd-dəqaiq” təfsiri.
8. Baranov, Kh. K. (1947). Uchebnik arabskogo yazyka [Arap dili ders kitabı]. MIV Yayınları.

9. Ṭāriq. (Çeşitli sayılar). Ṭāriq Dergisi.
10. Ṭullāb al-ʿĀlam. (Çeşitli sayılar). Ṭullāb al-ʿĀlam Dergisi.
11. Baranov, Kh. K. (1957). Arabsko-russkiy slovarʹ [Arapça–Rusça sözlük]. Gosizdat.
12. Brockelmann, C. (1948). Arabische Grammatik (12., neubearbeitete Auflage) [Arapça gramer]. Leipzig: Otto Harrassovitz.
13. Cümşüdlü, R. (1990, 4 may). Ərəbşünas alim. Azərbaycan qəzeti.
14. Əfəndizadə, M. (1947). Ərəb dilinin açarı. Bakı: Azərnəşr.
15. Eyvazova, K. (2024, October 10–11). Al-Islām va taṭavvur ʿilm al-lugha al-ʿArabiyya fī Āzarbījān fī al-qurūn al-vusṭā. In Proceedings of the International Symposium on Islam and Civilization in the Caucasus (pp. 820–826).
16. Eyvazova, K.İ. (2019) XX əsrdə Azərbaycanda ərəb dilçiliyinin inkişafı.
17. Haqverdiyev, M. Y. (1900). Mükalimələr: Ərəbi, farisi, türki və rus dillərində inşa olunmuş.
18. Harder, E. (1898). Arabische Konversations-Grammatik [Arapça konuşma grameri]. Heidelberg: Carl Winter.
19. Khalidov, B. Z. (1965). Uchebnik arabskogo yazyka [Учебник арабского языка].
20. Khashab, A. F. (1910). Qrammatika arabskogo yazyka. Chastʹ 1 [Arap dili grameri. Birinci cilt]. Sankt-Peterburg: İzdatelstvo.
21. Kovalev, A. A., & Sharbatov, G. Sh. (1954). Uchebnik arabskogo yazyka [Учебник арабского языка].
22. Kovalev, A. A., & Sharbatov, G. Ş. (1954). Uchebnik arabskogo yazyka (dlya pervogo goda obucheniya) [Arap dili ders kitabı: Birinci il üçün]. Voennyy Institut Inostrannyh Yazykov Yayınları.
23. Krachkovskiy, I. Y. (1950). Ocherki po istorii russkoi arabistiki [Очерки по истории русской арабистики]. Izdatel’stvo AN SSSR.
24. Krymskiy, A. (1909–1912). Semitskie yazyki i narody, izdanie vtoroye, znachitel'no dopolnennoye, cast' III [Semitik diller ve halklar, ikinci genişletilmiş baskı, III. cilt]. İzdatelstvo.
25. Mabādiʾ al-taʿrīf fi al-adab al-ʿArabī [Arap edebiyatına giriş]. (1955). Beyrut: Dār al-Maʻrifa.
26. Makovelskiy, A. O. (1930). Azerbaidjanskiy gosudarstvenniy universitet imeni Lenina, pervoe desyatiletie. 1919–1929 [Азербайджанский государственный университет имени Ленина, первое десятилетие. 1919–1929]. Izdatel’stvo AGU.
27. Mamedov, A. A. (1953a). O prostom predlozhenii v sovremennom arabskom literaturnom yazyke [О простом предложении в современном арабском литературном языке] [Avtoreferat dissertatsii na soiskanie uchenoi stepeni kandidata filologicheskikh nauk].
28. Mamedov, A. Dj. (1948). K neologizmam v sovremennom arabskom literaturnom yazyke [К неологизмам в современном арабском литературном языке]. In Tezisy dokladov nauchnoi sessii AGU.
29. Mamedov, A. Dj. (1953b). K izucheniyu prostogo predlozheniya v arabskoi grammatike [К изучению простого предложения в арабской грамматике]. Trudy AGU. Seriya vostokovedeniya, 92–109.
30. Mamedov, A. Dj. (1957). Nauchnyi perevod s kommentariem i prilozheniem iz “Dzhamīʿ ad-duwal” Akhmeda ibn Lyutfułly (Munadzhim-bashi) i “Istorii Mayyafarikina” Ibn al-Azraka [Научной перевод с комментарием и приложением из «Джами‘ ад-дувал» Ахмеда ибн Лютфуллы (Мунаджим-баши) и «Истории Майяфарикина» Ибн ал-Азрака]. Trudy Instituta istorii AN Azerb. SSR, 12, XX–XX.
31. Mamedov, A. Dj. (1960). Iz opyta izucheniya arabskogo yazyka v Azerbai’dzhanskom Gosudarstvennom Universitete [Из опыта изучения арабского языка в Азербайджанском Государственном Университете]. In Tezisy dokladov nauchnoi sessii AGU.
32. Mamedov, A. Dj. (1968). Predlozhenie s vydelennym chlenom ili dvustoronnee predlozhenie [Предложение с выделенным членом или двустороннее предложение]. In Semitskie yazyki: Sbornik statei (pp. XX–XX).
33. Mamedov, A. Dj. (1972). Arabistika v Sovetskom Azerbaidzhane [Арабистика в Советском Азербайджане]. Uchenye zapiski AGU. Seriya vostokovedeniya, (2), 3–8. AGU.
34. Mamedov, A. Dj. (1980). Uchebnik arabskogo yazyka [Учебник арабского языка]. Maarif.
35. Mamedov, A. Dj. (1984). Uchebnik arabskogo yazyka. II kurs [Учебник арабского языка. II курс].Maarif.
36. Mamedov, A. Dj. (1985). Ob uprajneniyah po chteniyu na arabskom [Об упражнениях по чтению на арабском]. In Materialy Respublikanskoi nauchno-metodicheskoi konferentsii: Aktual’nye voprosy teorii i metodiki prepodavaniya yazykov i literatur narodov Blizhnego i Srednego Vostoka (pp. 67–68).
37. Mamedov, A. Dj. (1986). O sintakticheskoi funktsii “tamyyiza” v arabskom literaturnom yazyke [О синтаксической функции «тамйиза» в арабском литературном языке]. In Sintaksis yazykov narodov Blizhnego i Srednego Vostoka (pp. 24–28).
38. Məhəmməd, Y. (1911). İzahlı təcvid: Məktəbi-ibtidaiyyələrdə tədris olunmaq üzrə tərtib edilmişdir.
39. Məmmədəliyev, V., & Yusifova (Eyvazova), K. (2005, 11-17 noyabr). Görkəmli ərəbşünas alim. İqtisadiyyat qəzeti.
40. Məmmədov, Ə. C. (1971b). Ərəb dili: Ali məktəblər üçün dərslik. Maarif.
41. Məmmədov, Ə. C. (1972–1974). Ərəb dili: Ali məktəblər üçün dərslik. I, II, III hissə.
42. Məmmədov, Ə. C. (1976). Ərəb ədəbi dilində bəzi isimlərin qrammatik cinsinin qeyri-sabitliyi. Elmi əsərlər – Şərqşünaslıq seriyası, (2), XX–XX.
43. Məmmədov, Ə. C. (1981). Ərəb atalar sözlərinin bəzi sintaktik xüsusiyyətləri haqqında. Yaxın və Orta Şərq xalqları dillərinin sintaksisi: Tematik məcmuə (s. XX–XX).
44. Məmmədov, Ə. C. (1998). Ərəb dili: Ali məktəblər üçün dərslik. Maarif.
45. Məmmədov, Ə. C. (1999). Ərəb dili: Ali məktəblər üçün dərslik.
46. Məmmədov, Ə.C. (1958). Ərəb dili: Ali məktəblər üçün dərslik. ADU.
47. Məmmədov, Ə.C. (1962). Ərəb dili: Ali məktəblər üçün dərslik. Azərtədrisnəşr.
48. Məmmədov, Ə.C. (1963). Müasir ərəb ədəbi dili proqramı.
49. Məmmədov, Ə.C. (1971a). Azərbaycan–ərəb məktəb danışıq kitabçası. Maarif.
50. Məmmədov, Ə.C. (1988d). Müasir ərəb ədəbi dili nəzəri kursunun proqramı. Bakı.
51. Məmmədov, N. (1993). Moskva Şərq Dilləri İnstitutunun azərbaycanlı alimləri (1876–1938).
52. Mircəfərzadə, M. K. (1904–1906). Qurani-Kərimin “Kəşf əl-həqayiq ən nükət əl-ayati vəd-dəqayiq” (“Ayələrin məna və incəlikləriylə həqiqətlərinin açıqlanması”) adlı tərcümə-təfsiri (cild I–III).
53. Nuriyeva, T. (2001, 29 aprel). Ərəb dilinin açarı. Xalq qəzeti.
54. Ode-Vasil'eva, K. V. (1949). Obraztsȳ novo-arabskoy literaturȳ (1880–1947 gg.) [Yeni Arap edebiyatı örnekleri (1880–1947)]. MIV Yayınları.
55. Paşazadə, A. (1998). Qur’anın təfsiri və tərcümə tarixi. İrşad Nəşriyyatı.
56. Pisarevskiy, I. Z. (1950). Arabskaya hrestomatiya [Arapça hrestomatiya]. İzdatelstvo.
57. Qasımova, A. (2015, 10 oktyabr). Ustadımın ad gününə hədiyyə. 525-ci qəzet.
58. Qrande, B. M. (1950). Qrammaticheskie tablitsy literaturnogo arabskogo yazyka [Edebî Arap dilinin gramatik cədvəlləri]. MGU Yayınları.
59. Semenov, D. V. (1941). Sintaksis sovremennogo literaturnogo arabskogo yazyka [Modern edebî Arap dilinin söz dizimi]. SSCB Bilimler Akademisi Yayınları.
60. Shagal, V. E., Merekin, M. N., & Zabirov, F. S. (1983). Uchebnik arabskogo yazyka [Учебник арабского языка]. Voenizdat.
61. Şarṭūnī, R. (1902). Mabādiʾ al-ṣarf wa al-naḥv (3. baskı). Matbaat al-Maʻhad.
62. Şaxtaxtinski, M. (1902). Sövti Şərq əlifbası.
63. Wehr, H. (1952). Arabisches Wörterbuch für die Schriftsprache der Gegenwart [Çağdaş yazı dilinin Arapça sözlüyü]. Otto Harrassovitz.
64. Yushmanov, N. V. (1928). Grammatika arabskogo literaturnogo yazyka [Arap edebî dilinin grameri] (İ. Yu. Krachkovskiy, Ed.). İzdatelstvo.
65. Yusifova (Eyvazova), K. İ. (2001). Ərəbşünas alim Ələsgər Məmmədovun ömür yolu. Bakı Universitetinin Xəbərləri: Humanitar elmlər seriyası, (1), 150–151.
66. Zakirqızı, Ü. (2009, 16 aprel). Azərbaycan ərəbşünaslığının nur mənbəyi. 525-ci qəzet.
67. Zeki, C. (2024, 10–11 Ekim). Azerbaycanlı bilim adamı Aliasker Memmedov’un Arapça öğretim tekniği üzerine. Uluslararası Kafkasya’da İslam ve Medeniyet Sempozyumu Bildirileri (ss. 234–245).
68. Zərinəzadə, H. H., Nəvai, Y. M., Zahidi, A. İ., Məmmədi, A. Y. (1972). Ərəbcə-Azərbaycanca lüğət. Elm.
69. Zeydan, C. (1908). Üzərâ-i Qüreyş: İslam tarixi. Kaspi mətbəəsi.
70. Zeydan, C. (1909–1910). On yeddi Ramazan (M. Məhəmməd Kərim, çev.; I və II hissə). Orucov qardaşlarının nəşriyyatı.
71. Zeydan, C. (1911). Kərbəla yanğısı (M. Məhəmməd Kərim, çev.). Bakı: Orucov qardaşları nəşriyyatı.