On the Appearance of Adverb Verbs in Historical Turkish Dialects

Öz

Turkish languages have a very diverse and rich structure in terms of expressive power. Verbals are similar to verbs in terms of their ability to form new words in terms of structure. Adverbial verbs evaluated within this structure, on the other hand, function as adverbs as a word type and also represent a structure consisting of verbs in one respect. Adverbial verbs that do not specify tense or person also affect the predicate as a word group in various ways. Adverbial verbs have an important place in emphasizing verbs and predicates. In this study, the areas of use and change of adverbial verbs have been observed based on the texts followed. The examples of adverbial verbs that have been present since the Köktürk Inscriptions, the first written texts of Turkish, have been tried to be given in a concrete way. The adverbial verbs examined in the study are presented with examples from the texts of the given period, together with the evaluation of each period within itself. The adverbial verbs examined are discussed within the characteristics of the period together with their phonetic appearances. Accordingly, their status of being active is evaluated.

Anahtar Kelimeler

• Language
• Morphology
• Word Group
• Gerundial
• Gerund.

Tarihî Türk Lehçelerinde Zarf-Fiillerin Görünümü Üzerine

Öz

Türk dilleri anlatım gücü bakımından oldukça çeşitli ve zengin bir yapıya sahiptir. Türkçeye anlatım zenginliği ve esnekliği sağlayan dil unsurlarından biri de fiilimsilerdir. Fiilimsiler yapı bakımından yeni kelimeler oluşturabilmeleri açısından fiile benzer. Bu yapı içinde değerlendirilen zarf-fiiller ise sözcük türü olarak zarf görevinde olmakla birlikte bir yönüyle de fiilden oluşan bir yapıyı temsil eder. Zaman ve şahıs belirtmeyen zarf-fiiller, kelime grubu olarak da yüklemi çeşitli bakımlardan etkiler. Dil içerisinde kullanım esnekliğine sahip olmaları bu anlamda önem teşkil eder. Bu yapılar iletilmek istenen düşüncenin anlaşılmasını kolaylaştıran ve söz yapılarını birbirine bağlayan yapılar olup Türkçeyi zenginleştirmektedir. Fiillerin ve yüklemlerin vurgulanmasında zarf-fiiller önemli bir yer tutar. Zarf-fiiller, Türkçenin hemen hemen her döneminde yer almış ve işlek olup olmamalarına göre dönemler içerisinde değişiklik göstermiştir. Zaman ve şahıs eki almayan zarf-fiiller, cümle içerisinde hareketin tasvirine yardımcı olan ve anlam derinliği katan yapılardır. Bu çalışmada, takip edilen metinlerden yola çıkılarak zarf-fiillerin kullanım alanları ve değişim alanları gözlemlenmiştir. Türkçenin ilk yazılı metinleri olan Köktürk Yazıtları’ndan bu yana varlığını gösteren zarf-fiil örnekleri, somutlaştırılarak verilmeye çalışılmıştır. Çalışmada incelenen zarf-fiiller her dönemin kendi içerisinde değerlendirilmesiyle birlikte aktarılan dönemin metinlerinden örneklerle sunulmuştur. İncelenen zarf-fiiller, fonetik görünümleriyle birlikte dönem özellikleri içerisinde ele alınmıştır. Buna bağlı olarak işlek olma durumları değerlendirilmiştir.

Anahtar Kelimeler

• Dil
• Biçim Bilgisi
• Kelime Grubu
• Fiilimsi
• Zarf-fiil

Kaynakça

1. Alyılmaz, C. (1994). Orhun yazıtlarının söz dizimi. Atatürk Üniversitesi Kâzım Karabekir Eğitim Fakültesi Yayınları.
2. Banguoğlu, T. (2007). Türkçenin grameri. TDK Yayınları.
3. Bayraktar, N. (2018). Türkçede fiilimsiler. TDK Yayınları.
4. Eckmann, J. (2017). Çağatayca el kitabı. (Çev.: Günay Karaağaç). TDK Yayınları.
5. Eraslan, K. (2012). Eski Uygur Türkçesi grameri. TDK Yayınları.
6. Ergin, M. (2002). Türk dil bilgisi. Bayrak Yayınları.
7. Gabain, A. V. (2000). Eski Türkçenin grameri. Hacettepe Yayınları.
8. Gülsevin, S. (2020). Zarf-Fiil eklerinin cümle sıralama işlevi ve bunun söz dizimindeki yeri üzerine. Türk Dili Araştırmaları Yıllığı-Belleten, 69, 135-146.

9. Hacıeminoğlu, N. (2003). Karahanlı Türkçesi grameri. TDK Yayınları.
10. Korkmaz, Z. (2014). Türkiye Türkçesi grameri, şekil bilgisi. TDK Yayınları.
11. Özezen, M. Y. (2008). Türkiye Türkçesinde +A ve -A ekli zarflar üzerine. Ç.Ü. Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 17/2, 329-344.
12. Özezen, M. Y. (2018). Türkçede zarf-fiiller ve zarf-fiillerde yapılaşma süreçleri. Ç.Ü. Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 1/24, 90-91.
13. Şahin, H. (2015). Eski Anadolu Türkçesi. Akçağ Yayınları.
14. Tiken, K. (2004). Eski Türkiye Türkçesinde edatlar, bağlaçlar, ünlemler ve zarf-fiiller. TDK Yayınları.
15. Zengin, E. (2017). “Türkçedeki fiilimsi yapılara sentaktik yaklaşımın yabancı dil almancanın öğretimindeki yeri ve önemi. Uluslararası Sosyal Araştırmalar Dergisi, 10/48, 152-159.
16. Türk, O., & Koç, F. (2022). Dîvânü Lügâti’t-Türk’te fiilden fiil yapan eklerin fonksiyonları üzerine bir değerlendirme. Dicle Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 31, 314-329.