Okul Öncesi Dönemde Doğa Temelli Uygulamaları: Sistematik Derleme

Yıl 2025, Cilt: 9 Sayı: 34, 63 - 84, 01.01.2026

Büşra Arı Ersan , Fatih Şeker

https://doi.org/10.31455/asya.1771846

Öz

Bu çalışmada Türkiye’de okul öncesi dönem çocuklarıyla yapılmış doğa temelli çalışmaları değerlendirmek amaçlanmıştır. Çalışmada sistematik derleme yöntemi kullanılarak YÖK Ulusal Tez Merkezi, TR Dizin ve Google Akademik veri tabanlarında tarama yapılmıştır. Tarama sonucunda 34 çalışma bu çalışmanın kapsamına alınmıştır. Bu çalışmalar; türü, yayın yılı, amaçları, ölçülen beceri türü, yöntemi, ölçme araçları, analiz teknikleri, öne çıkan sonuçları, önerilerine göre incelenmiştir. Araştırma bulgularına göre; çalışmaların çoğunluğunun makale türünde olduğu, tezlerin çoğunun yüksek lisans düzeyinde olduğu belirlenmiştir. Çalışmaların çoğunluğunun 2023 yılında yayınlandığı saptanmıştır. Çalışmaların amaçlarında çoğunlukla çevre eğitimi, doğa eğitimi, orman okulu temaları öne çıkarken; ölçülmek istenen becerilerde çevresel tutum, farkındalık, doğa algısı, sosyal beceriler ön plandadır. Yöntem bakımından en fazla nitel araştırmalar tercih edilmiş, veri toplama aracı olarak ölçekler, görüşme formları sıklıkla kullanılmıştır. Analiz tekniklerinde en çok t-testi, içerik analizi, Mann Whitney U testi kullanılmıştır. Çalışmaların bulguları, doğa temelli uygulamaların çocukların çevresel farkındalık, sosyal gelişim ve doğaya karşı olumlu tutumlarını desteklediğini göstermektedir.

Anahtar Kelimeler

Okul Öncesi Dönem , Çevre Eğitimi , Doğa Temelli , Orman Okulu

Nature-Based Practices in Preschool: Systematic Review

Öz

This study aimed to evaluate nature-based studies conducted with preschool children in Turkey. The study used the systematic review method to search the YÖK National Thesis Center, TR Index, and Google Scholar databases. The search resulted in 34 studies. These studies were examined based on their type, year of publication, objectives, type of skill measured, method, measurement tools, analysis techniques, prominent results, and recommendations. The research findings indicated that the majority of the studies were articles, and most of the theses were at the master's level. The majority of the studies were published in 2023. The study objectives mostly focused on environmental education, nature education, and forest school, while the skills aimed to be measured included environmental attitudes, awareness, perception of nature, and social skills. Qualitative research was the most preferred method, with scales and interviews frequently used as data collection tools. The most commonly used analysis techniques were the t-test, content analysis, and the Mann Whitney U test. The study findings indicate that nature-based practices support children's environmental awareness, social development, and positive attitudes toward nature.

Anahtar Kelimeler

Preschool , Environmental Education , Nature-Based , Forest School

Kaynakça

• Ahi, B., & Alisinanoğlu, F. (2016). Okul öncesi eğitim programına kaynaştırılan çevre eğitimi programının çocukların" çevre" kavramı hakkındaki zihinsel model gelişimine etkisi. Kafkas Universitesi. Sosyal Bilimler Enstitu, (18), 305-329.
• Akalın, İ. T. (2023). 60–72 aylık çocukların çevreye yönelik sürdürülebilir davranışlarının ve okul öncesi öğretmenlerinin çevre eğitimi uygulamaları hakkında görüşlerinin incelenmesi [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi]. Kütahya Dumlupınar Üniversitesi, Lisansüstü Eğitim Enstitüsü.
• Akbayrak, N., & Kuru Turaşlı, N. (2017). Oyun temelli çevre etkinliklerinin okul öncesi çocukların çevresel farkındalıklarına etkisinin incelenmesi. Erken Çocukluk Çalışmaları Dergisi, 1 (239-258).
• Allen, A. T. (1986). Gardens of children, gardens of God: Kindergartens and day-care centers in nineteenth-century Germany. Journal of Social History, 19(3), 433-450.
• Änggård, E. (2010). Making use of" nature" in an outdoor preschool: Classroom, home and fairyland. Children, Youth and Environments, 1(20), 4-25.
• Arslan, E. (2022). Nitel Araştırmalarda Geçerlilik ve Güvenilirlik. Pamukkale Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, (51), 395-407.
• Atasoy, E. (2015). İnsan doğa etkileşimi ve çevre için eğitim. Sentez Yayıncılık.
• Aysu, B. (2019). Drama temelli çevre eğitiminin çocukların çevre farkındalık düzeylerine etkisinin incelenmesi. [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi]. Ankara Üniversitesi, Sağlık Bilimleri Enstitüsü.
• Bakar, N. (2019). Çevre eğitimi programının beş yaş çocuklarının çevre kavramı hakkındaki bilişsel yapıları üzerine etkisi [Yayınlanmamış yüksek lisans tezi]. Kastamonu Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü.
• Balık, F., & Duran, M. (2024). The effect of nature-based practices on preschool children's value acquisition. International Journal of Educational Research, 15 (2), 108-126.
• Basile, C. G. (2000). Environmental education as a catalyst for transfer of learning in young children. The Journal of Environmental Education, 32(1), 21–27.
• Benzer, E. (2010). Proje tabanlı öğrenme yaklaşımıyla hazırlanan çevre eğitimi dersinin fen bilgisi öğretmen adaylarının çevre okuryazarlığına etkisi [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi]. Marmara Üniversitesi, Eğitim Bilimleri Enstitüsü.
• Boeve-de Pauw, J., & Van Petegem, P. (2010). A cross-national perspective on youth environmental attitudes. The Environmentalist, 30(2), 133-144.
• Buhan, B. (2006). Okul öncesinde görev yapan öğretmenlerin çevre bilinci ve bu okullardaki çevre eğitiminin araştırılması [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi]. Marmara Üniversitesi, Eğitim Bilimleri Enstitüsü.
• Buldur, A. (2023). Orman Okuluna Devam Eden Çocukların Çevreye Yönelik Tutum ve Farkındalıkları. Eğitim Bilim ve Araştırma Dergisi, 4(2), 293-310.
• Bulut Öngen, M., & Ersay, E. (2023). Erken yıllar için geliştirilen doğa temelli eğitim programının çocukların doğaya yaklaşımına etkisi. Gazi Üniversitesi Gazi Eğitim Fakültesi Dergisi, 44(1), 209-242.
• Cheng, J. C. H., & Monroe, M. C. (2012). Connection to nature: Children’s affective attitude toward nature. Environment and Behavior, 44(1), 31– 49.
• Collado, S., Staats, H., & Corraliza, J. A. (2013). Experiencing nature in children’s summer camps: Affective, cognitive and behavioural consequences. Journal of Environmental Psychology, 33, 37–44.
• Creswell, J. W. (2014). Research design: Qualitative, quantitative, and mixed methods approaches (4th ed.). Sage Publications.
• Çabuk, M., & Uçar Çabuk, F. (2017). “Yeşil Kimya ile Çevreyi Koruyorum” isimli projenin okul öncesi dönem çocuklarının çevreye yönelik bilgi düzeyi üzerindeki etkisinin incelenmesi. Dumlupınar Üniversitesi Eğitim Bilimleri Enstitüsü Dergisi, 1(1), 64-74.
• Çakır, B., & Kanak, M. (2023). Okul öncesi dönem çocuklarına çevre okuryazarlığı becerisi kazandırma: Bir deneme çalışması. Millî Eğitim, 52(1), 851-874. https://doi.org/10.37669/milliegitim.1282579
• Çetingöz, D. (2025). Orman Okulu Eğitimi Alan ve Almayan Okul Öncesi Dönem Çocuklarının Öz Düzenleme Becerilerinin İncelenmesi. Iğdır Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, (38), 39-64.
• Çiftçi, K. (2019). Doğa eğitiminin okul öncesi çocukların sosyal becerilerine etkisinin incelenmesi [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi]. Bolu Abant İzzet Baysal Üniversitesi, Eğitim Bilimleri Enstitüsü.
• Demirci, F. G. (2023). Doğa temelli yürütücü işlevler programının okul öncesi dönem çocuklarının yürütücü işlev becerilerine etkisi [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi]. Marmara Üniversitesi, Eğitim Bilimleri Enstitüsü.
• Demirtaş, R. (2024). Orman okulu eğitiminin 5-6 yaş çocukların temel bilimsel süreç becerilerinin gelişimine etkisinin incelenmesi [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi]. Sinop Üniversitesi, Lisansüstü Eğitim Enstitüsü.
• Diamond, J. (2011). Collapse: how societies choose to fail or succeed: revised edition. Penguin.
• Dilek, Ö. (2019). Orman okulu uygulamalarının çocukların gelişimine yönelik katkısının değerlendirilmesi [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi]. Kastamonu Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü.
• Dinç, M. (2022). Doğa temelli etkinliklerin anasınıfına devam eden 60-72 aylık çocukların sosyal becerilerine etkisinin incelenmesi [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi]. İstanbul Aydın Üniversitesi, Lisansüstü Eğitim Enstitüsü.
• Elo, S., & Kyngäs, H. (2008). The qualitative content analysis process. Journal of Advanced Nursing, 62(1), 107-115.
• Elo, S., Kääriäinen, M., Kanste, O., Pölkki, T., Utriainen, K., & Kyngäs, H. (2014). Qualitative content analysis: A focus on trustworthiness. SAGE open, 4(1), 2158244014522633.
• Erentay, N., & Erdoğan, M. (2009). 22 adımda doğa eğitimi. ODTÜ Yayıncılık.
• Ernst, J. (2014). Early childhood educators’ use of natural outdoor settings as learning environments: an exploratory study of beliefs, practices, and barriers. Environmental Education Research, 6(20), 735-752.
• Ernst, J., & Monroe, M. (2004). The effects of environment‐based education on students' critical thinking skills and disposition toward critical thinking. Environmental Education Research, 10(4), 507-522.
• Erol, A., & Gülay Ogelman, H. (2021). Proje yaklaşımına dayanan aile katılımlı çevre eğitimi programının 5-6 yaş çocuklarının çevreye yönelik tutumlarına etkisinin incelenmesi. Milli Eğitim, 232, 133-160.
• Eskidemir Meral, S., Tutkun Yaşar, F., & Gül Yıldırımoğlu, L. Ş. (2023). Çocukların Gözünden Doğa. EDUCATIONE, 2(1), 34-53. https://doi.org/10.58650/educatione.1277089
• Fidan, Ö. (2021). Okul öncesi eğitimde açık havada öğrenme deneyimlerine yönelik bir eylem araştırması: "Bahçe Çocuk'ta Öğreniyorum" [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi]. Anadolu Üniversitesi, Eğitim Bilimleri Enstitüsü.
• Gunderson, R. (2014). Eric Fromm’s Ecological messianism: The first biophilia hypothesis as humanistic social theory. Humanity & Society, 38(2), 182-204.
• Gülay, H., & Ekici, G. (2010). MEB okul öncesi eğitim programının çevre eğitimi açısından analizi. Türk Fen Eğitimi Dergisi, 7(1), 74-84.
• Gür, N. (2022). Keşif ve gözlem temelli doğa eğitiminin 60-72 aylık çocukların bilim, doğa ve çevre metaforları üzerindeki etkisinin incelenmesi [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi]. İstanbul Aydın Üniversitesi, Lisansüstü Eğitim Enstitüsü.
• Güzelyurt, T., & Özkan, Ö. (2017). Okul öncesi dönemde çevre eğitimi uygulama örneği: merhaba kozalak ve kozalağın sesi etkinlikleri. Electronic Turkish Studies, 12(28), 409-428.
• Güzelyurt, T., & Özkan, Ö. (2019). Environmental Education in Pre-School Period: An Examination of Children's Books. Elementary Education Online, 18(1), 20-30.
• Hanley, T., & Cutts, L. (2013). What is a systematic review? Counselling Psychological Society, 28(4), 3-6.
• Hayır Kanat, M., Yeşil Dağlı, Ü., & Dalfidan, S. (2023). Erken çocukluk döneminde doğa farkındalığı. Uluslararası Sosyal ve Eğitim Bilimleri Dergisi, 19, 22-38.
• Higgins J.P.T. & Green S. (2011). Cochrane Handbook for Systematic Reviews of Interventions. Version 5.1.0. The Cochrane Collaboration.
• Johnson, S. (2012). Reconceptualising gardening to promote inclusive education for sustainable development. International Journal of Inclusive Education, 16 (5-6), 581-596.
• Kahriman-Pamuk, D., & Borg, F. (2025). Sustainability, play and children´ s agency: a comparative study of the Swedish and Turkish preschool curricula. European Early Childhood Education Research Journal, 33(4), 659-675.
• Kanat, T. (2020). Orman okulu uygulamalarının okul öncesi dönem çocukları üzerindeki etkilerinin değerlendirilmesi [Yayınlanmamış yüksek lisans tezi]. Çanakkale On Sekiz Mart Üniversitesi, Eğitim Bilimleri Enstitüsü.
• Kanyılmaz Canlı, E. S. (2022). Orman okulu temelli prososyal destek programının 4-6 yaş çocuklarının prososyal davranışlarına etkisi [Yayınlanmamış doktora tezi]. Gazi Üniversitesi, Eğitim Bilimleri Enstitüsü.
• Karaoğlu, S. (2024). Doğa Temelli Erken Çocukluk Eğitimi: Okul Öncesi Öğretmen Adaylarının Perspektifinden. Mersin Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, 20(3), 565-584.
• Kılıç, M.S., (2023) Öğretim Programları Açısından Sürdürülebilir Kalkınma, Sürdürülebilirlik Öncülleri, Ardılları ve Evrilmesi, S.164, Pegem Akademi Yayınları, Ankara
• Kınık, B., Okyay, Ö., & Aydoğan, Y. (2016). 24-36 aylık çocuklarda aile katılımlı çevre eğitiminin dil gelişimine etkisinin incelenmesi. Kastamonu Education Journal, 24(5), 2143.
• Köşker, N. (2019). Okul öncesi çocuklarında doğa algısı. Bolu Abant İzzet Baysal Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, 19(1), 294-308.
• Küçük, N. (2017). Ortaokullarda uygulamalı çevre eğitiminin çevre bilinci üzerine etkisi (Balıkesir örneği) [Yayınlanmamış yüksek lisans tezi]. Balıkesir Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü.
• Louv, R. (2019). Doğadaki son çocuk (Çev. Ceyhan Temürcü). (7. Basım). TÜBİTAK Popüler Bilim Kitapları.
• Lyon, G. R. (1998). Why reading is not a natural process. Educational leadership, 6(55), 14-18.
• Markevych, I., & Tiesler, C. M., & Fuertes, E., & Romanos, M., & Dadvand, P., & Nieuwenhuijsen, M. J., & Berdel, D., & Koletzko, S., & Heinrich, J. (2014). Access to urban green spaces and behavioural problems in children: Results from the GINIplus and LISAplus studies. Environment International, 71, 29–35.
• Miles, M. B. (1994). Qualitative data analysis: An expanded sourcebook. Thousand Oaks.
• Newman, M., & Gough, D. (2020). Systematic reviews in educational research: Methodology, perspectives and application. Systematic Reviews in Educational Research: Methodology, Perspectives And Application, 64(3), 3-22.
• O’Brien, L., & Murray, R. (2007). Forest School and its impacts on young children: Case studies in Britain. Urban Forestry & Urban Greening, 6(4), 249-265.
• Okur Berberoğlu, E., & Uygun, S. (2013). The effect of outdoor education on environmental knowledge, awareness, and attitude: Case study within in-service teachers. Turkish Journal of Teacher Education, 2(2), 65-81.
• Olgan, R. (2023). Erken Çocukluk Döneminde Çevre Eğitimi. Pegem Akademi.
• Patton, M. Q. (2014). Qualitative research & evaluation methods: Integrating theory and practice. Sage publications.
• Pekayla, H. M. (2024). Okul öncesi dönemde doğa temalı açık hava etkinliklerinin çocukların sosyal becerilerine ve benlik algılarına etkisinin incelenmesi. [Yayınlanmamış yüksek lisans tezi]. Bursa Uludağ Üniversitesi, Eğitim Bilimleri Enstitüsü.
• Platz, D., & Arellano, J. (2011). Time Tested Early Childhood Theories and Practices. Education, 132(1).
• Pramling Samuelsson, I. (2011). Why we should begin early with ESD: The role of early childhood education. International Journal of Early Childhood,43 (2),103-118.
• Rickinson, M. (2001). Learners and learning in environmental education: A critical review of the evidence. Environmental Education Research, 7(3), 207–320.
• Sarıbıyık, S. K. (2022). Okul öncesinde verilen çevre eğitiminin öğrenci davranışlarına etkisinin incelenmesi [Yayınlanmamış yüksek lisans tezi]. Kastamonu Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü.
• Sonnenfeld, D., & Mol, A. (2002). Globalization and the transformation of environmental governance. American Behavioral Scientist, 45(9), 1318–1339.
• Şeker, P.T. Gürcan, N., Arar, B., & Alaca, G. (2018). Okul öncesi dönem çocuklarının çevre ile ilgili görüşlerine minik tema programının etkisinin incelenmesi. Gelecek Vizyonlar Dergisi, 2(2): 22-31.
• Şenaslan, S. (2024). Çevre dostu eğitim programının 60-72 aylık çocukların sürdürülebilirlik ve çevresel farkındalıkları üzerindeki etkisinin incelenmesi [Yayınlanmamış yüksek lisans tezi]. Marmara Üniversitesi, Eğitim Bilimleri Enstitüsü.
• Taner, M. S. (2019). Işık kirliliği ölçümü için okullarda yapılabilecek deneysel bir etkinlik önerisi. Anadolu Öğretmen Dergisi, 1(3), 74-84.
• Taşkın, Ö., & Şahin, B. (2008). " Çevre" kavramı ve altı yaş okul öncesi çocuklar. Pamukkale Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, 1(1), 1-12.
• Tillmann, S., & Tobin, D., & Avison, W., & Gilliland, J. (2018). Mental health benefits of interactions with nature in children and teenagers: A systematic review. Journal of Epidemiology and Community Health, 72(10), 958–966.
• Uçar Çabuk, F., & Eskidemir Meral, S. (2023). Doğa temelli çevre etkinliklerinin çocukların doğaya yakınlıklarına etkisi. Journal of History School, 66, 2524-2549.
• UNESCO. (2021). Learn for our planet: A global review of how environmental issues are integrated in education. UNESCO Publishing.
• Uzun, N., & Sağlam, N. (2007). Ortaöğretim öğrencilerinin çevreye yönelik bilgi ve tutumlarına “çevre ve insan” dersi ile gönüllü çevre kuruluşlarının etkisi. Hacettepe Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, 33, 210-218.
• Wells, N., & Laikes, K. (2006). Nature and the life course: Pathways from cildhood nature experience to adult enviromentalism. Cildren, Youth and Enviroments, 16(1), 1-24.
• Wilson, R. A. (1996). Environmental education programs for preschool children. Journal of Environmental Education, 27(4), 28-33.
• Vodopivec, J. L. (2010). Teaching and learning in kindergarten. US-China Education Review, 12(7), 98-105.
• Yalçın, F., & Sevimli Çelik, S. (2020). Doğa temelli müfredat modelleri. In Erken Çocukluk Eğitiminde Çevre Eğitimi. Pegem A Yayıncılık.
• Yaşar, M. C., İnal, G., Kaya, Ü. Ü., & Uyanık, Ö. (2012). Çocuk gözüyle tabiat anaya geri dönüş. Eğitim ve Öğretim Araştırmaları Dergisi, 1(2), 30-40.
• Yıldız Şen, K. (2024). Doğa deneyimine dayalı çevre eğitimi programının okul öncesi dönem çocuklarının çevresel farkındalıklarına etkisi. [Yayınlanmamış yüksek lisans tezi]. Kastamonu Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü.
• Yılmaz, S., Çığ, O., & Yılmaz Bolat, E. (2020). The impact of a short-term nature-based education program on young children’s biophilic tendencies. Elementary Education Online, 9(3), 1729–1739.
• Yılmaz, S., & Olgan, R. (2017). Okul öncesi dönem çocuklarının doğaya yakınlık (biyofili) seviyelerinin araştırılması. Mersin Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, 13(3), 1106-1129.