Kırgız Kukla Sanatında Folklorik ve Kültürel Unsurların Görünümü

Öz

Bu çalışma, Kırgız kukla tiyatrosunun yapısında ve anlatı dünyasında yer alan folklorik unsurları incelemektedir. Kırgız kukla sanatında folklorik öğeler; kuklaların türleri, içerikleri ve tasarımlarında açık biçimde görülmektedir. Halk kuklası örneklerinden Takteke ve Asan-Üsön kuklaları, bu geleneğin en belirgin temsilcileridir. Takteke kuklası, komuz, kılkıyak, demir komuz, dombra ve dambura gibi geleneksel müzik aletleri eşliğinde icra edilmekte ve dağ keçilerinin yaşamını konu edinmektedir. Bu kukla, yalnızca eğlence amacı taşımamakta; doğa ve hayvan sevgisini topluma aktaran eğitici bir araç olarak da işlev görmektedir. Asan-Üsön kuklası ise tek bir oyuncu tarafından canlandırılan iki başlı bir güreşçi figürüdür ve “Maş Botoy” komuz ezgileri eşliğinde sergilenmektedir. Kırgız epik geleneğinden uyarlanan Er Töştük, Er Tabıldı, Cañıl Mırza ve Kocacaş destanları, kukla tiyatrosuna konu olmuş önemli anlatılardır. Ayrıca, Türk dünyasının ortak figürleri olan Keloğlan (Aldar Köse- Taz Bala) ve Nasreddin Hoca (Hoca Nasıreddin) tipleri de bu sanatı besleyen kültürel kaynaklardandır. Çalışma, Kırgız kukla sanatının folklorik özelliklerini belirleyerek, tiyatro ve halkbilimi alanlarına katkı sağlamayı amaçlamaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Kırgız kukla sanatı
• Folklorik unsurlar
• Türk Dünyası
• Takteke kuklası
• Epik Destanlar
• Türk Dünyası Kültürü

The Appearance of Folkloric and Cultural Elements in Kyrgyz Puppet Art.

Öz

This study examines the folkloric elements present in the structure and narrative world of Kyrgyz puppet theatre. Folkloric elements are clearly evident in the types, content, and designs of Kyrgyz puppet art. Among the folk puppets, the Takteke and Asan-Üsön puppets are the most prominent representatives of this tradition. The Takteke puppet is performed accompanied by traditional musical instruments, including the komuz, the kılkıyak, the demir komuz, the dombra, and the dambura, and depicts the life of mountain goats. This puppet is not only for entertainment purposes; it also serves as an educational tool that conveys a love of nature and animals to society. The Asan-Üsön puppet is a two-headed wrestler figure played by a single actor and performed to the tune of the komuz "Maş Botoy." Adapted from the Kyrgyz epic tradition, the epics Er Töştük, Er Tabıldı, Cañıl Mırza, and Kocacaş are essential narratives that have been the subject of puppet theatre. Furthermore, the characters of Keloğlan (Aldar Köse-Taz Bala) and Nasreddin Hodja (Hoca Nasıreddin), familiar figures in the Turkic world, are among the cultural sources that inform this art. This study aims to contribute to the fields of theatre and folklore by identifying the folkloric characteristics of Kyrgyz puppetry.

Anahtar Kelimeler

• Kyrgyz puppet art
• folklorik elements
• Takteke Puppet
• Turkish world culture
• Epic sagas

Kaynakça

1. Abramzon, S. M. (1946). Kırgız elinin madanıyatının oçerki. Akademi Nauk.
2. Alimbay, N. (2013). Qazaqtıñ étnografïyalıq kategorïyalar, uğımdar men atawlarınıñ dästürli jüyesi (Cilt 4, K–O, s. 603). Nursultan: Ortalık Muzeyi.
3. Arıkan, M., & Kallimci, İ. T. (2008). Kutsal Kırgız kalpağı. Turkish Studies, 3(2), 33–42.
4. Başgöz, İ. (1986). Folklor yazıları. İstanbul: Adam Yayınları.
5. Baygaziev, S. (2002). XX kılımdagı Kırgız adabıyatının tarıhı. Uluttuk Akademiyası.
6. Gezer, Ş. (2017). Kırgız Türklerinin destanlarında mitolojik unsurlar (Doktora tezi, Siirt Üniversitesi). Ulusal Tez Merkezi.
7. Gümüş, E. O. (2023). Kültürel aktarımın bir şekli olarak Kırgızistan’da guvar resimleri ve grafitiler. Folklor Akademi Dergisi, 6, 1096–1117.
8. Gümüş, E. O., & Çobanoğlu, Ö. (2024). Kırgız epik destan geleneğinin tiyatro sanatına yansıması: Cañıl Mırza Destanı ve kukla tiyatrosu örneği. Tiyatro Eleştirmenliği ve Dramaturji Bölümü Dergisi, 38, 36–49.

9. Ilgısheva, M., & Bekmuhanbetov, B. (2023). Kazaklarda kuklanın bir türü: Orteke. Turcology Research, 77, 111–116.
10. Jurkowski, H. (1996). A history of European puppetry: From its origins to the end of the 19th century. Lewiston, NY: Edwin Mellen Press.
11. Jurkowski, H. (1998). A history of European puppetry: The twentieth century. Lewiston, NY: Edwin Mellen Press. Ryauzov, S. (1958). Kırgızkiy opernıy teatr. Vypusk, 12, 60–65.
12. Sadıkov, C. (1989). Ölüp tirilgender (dramalar). Frunze: Adabıyat.
13. Schechner, R. (1985). Between theater and anthropology. Philadelphia, PA: University of Pennsylvania Press.
14. Schechner, R. (1988). Performance theory (Rev. ed.). New York, NY: Routledge.
15. Schechner, R. (2002). Performance studies: An introduction. London, UK: Routledge.
16. Seyitbekova, A. (2012). Kuurçak teatrının tüpkü atası Takteke cok boluuda. Gazete Manas, 10, 1–16.
17. Sırımbetov, A. (1989). Kırgız kuurçak teatırı. Frunze: Adabıyat.
18. Temirova, A. (2013). Er Töştük. Yayıncı bilgisi yok.
19. Turner, V. (1982). From ritual to theatre: The human seriousness of play. New York, NY: PAJ Publications.
20. Turner, V. (2003). The anthropology of performance. New York, NY: PAJ Publications.
21. Yakıcı, A. (2009a). Evrensel bir tiyatro sanatı olan kuklanın Anadolu insanının sosyal ve kültürel hayatına etkisi. Millî Folklor, 21(81), 34–39.
22. Yakıcı, A. (2009b). Geleneksel Türk tiyatrosu. Ankara: Türk Kültürünü Araştırma ve Tanıtma Vakfı Yayınları.
23. Yudahin, K. K. (2011). Kırgız sözlüğü (A. Taymas, Çev.). Ankara: Türk Dil Kurumu.
24. UNESCO. (2012). Orteke: Traditional performing art in Kazakhstan – dance, puppet and music. https://ich.unesco.org/en/RL/orteke-traditional-performing-art-in-kazakhstan-dance-puppet-and-music-0187
25. UNIMA. (2012). Traditional Kyrgyz puppetry. https://wepa.unima.org/en/kyrgyzstan/
26. Kuurchak Teatr Kukol. (2022). Asan-Üsön [Instagram gönderisi]. https://www.instagram.com/kuurchak_teatr_kukol/
27. UNESCO. (2025). Orteke kuklası ve Capra sibirica. https://www.gov.kz/memleket/entities/mfa-oslo/press/news/details/474726
28. ZOOBRNO. (2005). Capra sibirica. https://www.zoobrno.cz/en/our-animals/animals-kept/mammals/2005-05-16-capra-sibirica
29. K1: Kasımbekov, İ. (2025, 11 Haziran). Musa Cangaziev Kukla Tiyatrosu [Çevrim içi görüşme, Zoom]. Ankara–Bişkek.